Dat lijkt vanzelfsprekend. Van een bonafide journalist verwacht je dat hij onafhankelijk opereert en dat hij zich op geen enkele manier dienstbaar maakt aan de belangen van politieke of maatschappelijke organisaties.

Partijdige hoofdredacteuren

Toch heeft dat criterium in Nederland geen diepe wortels. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw waren we een verzuild land met persorganen die – soms tot in de jaren tachtig – rechtstreekse banden onderhielden met politieke partijen. Een kleine greep:

Carl Romme, fractievoorzitter van de Katholieke Volkspartij, was tot 1952 tevens ‘staatkundig hoofdredacteur’ van de Volkskrant. Trouw had in de persoon van Sieuwert Bruins Slot een hoofdredacteur die tussen 1956 en 1963 ook fractievoorzitter was van de protestantse ARP.

Tot 1967 benoemde het partijcongres van de PvdA de hoofdredacteur van Het Vrije Volk, destijds de grootste krant van Nederland. Lex Stempels combineerde in de jaren vijftig en zestig het hoofdredacteurschap van de NRC met allerlei politieke activiteiten voor de VVD. Een stemadvies voor die partij was in NRC dan ook vaste prik.

Ook Elsevier (tegenwoordig EW) onderhield als grootste journalistieke weekblad warme betrekkingen met de liberalen. Ferry Hoogendijk, hoofdredacteur tussen 1971 en 1985, was tevens voorzitter van de mediacommissie van de VVD. Ook schreef hij teksten voor VVD-advertentiecampagnes en toespraken voor partijleider Hans Wiegel.

Veel Nederlandse journalisten, analyseerde Jan Blokker later, functioneerden ten tijde van de verzuiling niet zozeer als ‘luizen in de pels’, maar als ‘herdershond’ voor de eigen socialistische, katholieke, protestantse of liberale kudde. Journalistieke mores als hoor en wederhoor, het scheiden van feiten en opinies en het vermijden van belangenverstrengeling waren ondergeschikt aan de ideologische en machtspolitieke belangen van de elites die de zuilen (en de verzuilde pers) bestuurden.

Kwaliteitsjournalistiek was in Nederland bijgevolg schaars en onze persorganen genoten weinig internationaal aanzien. ‘Le Monde kan bestaan omdat Frankrijk een intellectualistische traditie heeft en In Duitsland kan de Frankfurter Allgemeine Zeitung bestaan bij de gratie van de daar levende Bildungstradition,’ analyseerde J.L. Heldring in 1975. ‘Een krant in het moralistische Nederland moet echter geëngageerd zijn – rooms geëngageerd, gereformeerd geëngageerd, rood geëngageerd.’

Geld en wapens voor guerrillero’s

Tot de ‘rood geëngageerden’ behoorde destijds ook de gereformeerde domineeszoon en theoloog Koos Koster. Als vicaris (hulppredikant) van de Niederländische Ökumenische Gemeinde in Berlijn, opgericht door DDR-sympathisante Bé Ruys, raakte hij midden jaren zestig danig onder de indruk van de ‘werkelijk andere maatschappij achter de muur’. In zijn nieuwe rol van verslaggever schetste hij in boeken en documentaires graag een overwegend zonnig beeld van de Oost-Duitse dictatuur met haar alomtegenwoordige Staatssicherheitdienst. ‘Een staat die er mag zijn,’ vond Koster.

Eind jaren zeventig verlegde hij zijn aandacht naar El Salvador. De door Amerika gesteunde regering van het land werd destijds belaagd door de marxistische guerrillabeweging FMLN, die op haar beurt werd gesteund door de Sovjet-Unie en door Cuba. Samen met collega’s van de Interkerkelijke Omroep Nederland (IKON) werkte Koster in 1981 mee aan de inzamelactie ‘Wapens voor El Salvador’, bedoeld om de communistische guerrillero’s van nieuw schiettuig te voorzien. Ook trad hij op als geldkoerier voor de Wilde Ganzen, een hulporganisatie van protestants-christelijke origine die onder Nederlandse kerkgangers geld bijeenbracht voor het FMLN.

Op 17 maart 1982 ging het mis. In de buurt van Santa Rita in de Salvadoraanse provincie Chalatenango liep Koster – op pad voor de IKON, samen met producer Jan Kuiper, geluidsman Hans ter Laag en cameraman Joop Willemsen – in een hinderlaag. Het viertal werd doodgeschoten door militairen van het Salvadoraanse leger.

Voorpagina van De Journalist, ledenorgaan van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), 1 april 1982.

De verontwaardiging in Nederland was groot. In Amsterdam verzamelden zich demonstranten bij het Amerikaanse consulaat aan het Museumplein, dat werd bekogeld met verf en stenen. In de Verenigde Staten, zo meenden veel vrienden en sympathisanten van Koster en zijn collega’s, huisden de ware schuldigen aan de dood van de IKON-ploeg. De ‘ultrarechtse kliek’ rond president Ronald Reagan fungeerde immers als de belangrijkste steunpilaar van de Salvadoraanse regering.

Jan Willem Bertens, later ambassadeur in Costa Rica en D66-politicus, deed in 1982 in opdracht van minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel onderzoek naar de zaak. ‘We hebben nooit tegen de familieleden gezegd: het was hun eigen schuld. Maar dat dácht ik wel,’ zei hij in 2007 tegen Vrij Nederland. Koster sloeg waarschuwingen voor zijn veiligheid steevast in de wind, volgens Bertens. ‘Hij dacht dat hij het centrum van de wereld was. Dat alles om hem draaide.’

Ongepast etiket

Onlangs haalde de kwestie opnieuw de kranten. Ruim veertig jaar na de gebeurtenissen nabij Santa Rita zullen drie hoofdverdachten alsnog in El Salvador voor de rechter verschijnen. Het gaat om de voormalige minister van Defensie en twee legerofficieren.

Wat opviel aan de berichtgeving was, net als in 1982, het gemak waarmee de vier doodgeschoten IKON-medewerkers door de media – van links tot rechts – het etiket ‘journalist’ kregen opgeplakt:

‘42 jaar na moord op IKON-journalisten in El Salvador komen verdachten voor rechter’ (NOS).

‘Komt er na 42 jaar gerechtigheid voor de moord op de IKON-journalisten in El Salvador?’ (Trouw).

‘Verdachten moord IKON-journalisten in El Salvador voor de rechter’ (De Telegraaf).

‘Broer vermoorde IKON-journalist: tijd voor berechting dringt’ (Reformatorisch Dagblad).

Die typering is hoogst ongepast. In elk geval voor Koos Koster gold dat hij geen onpartijdige verslaggever was, maar een partijdige radicaal-linkse activist. Hoe evident kan iets zijn?

Meer dan een halve eeuw nadat onze media zich ontworstelden aan de verstikkende greep van de verzuiling, hebben sommige Nederlandse journalisten er kennelijk nog steeds moeite mee om hun mooie ambacht uit de louche sfeer van propaganda en politiek engagement te houden. Dat is tamelijk verbijsterend.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Journalistiek verwarren met propaganda: een hardnekkige oer-Hollandse ziekte verscheen eerst op Wynia's Week.

De deugdzaamheid van deze professionals, managers en (politiek) bestuurders vertaalt zich enerzijds in het vermanend uitdragen van de genoemde kreet, anderzijds in het toewijzen van belastinggelden om luidruchtig geuite identitaire eisen te verwezenlijken. Het afgelopen ‘Herdenkingsjaar Slavernijverleden’ – dat liep van 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 – mocht een activistische groep nazaten van slaven proeven van die deugdzaamheid.

De marxisten zaten ernaast

Karl Marx (1818-1883) en Friedrich Engels (1820-1895) hebben het niet kunnen bevroeden. Zij voorspelden dat westerse samenlevingen met de nodige vaart naar twee klassen – heel ongelijkmatig in grootte – zouden toegroeien, te weten het proletariaat en de bourgeoisie. De eerstgenoemde had niet meer dan zijn (loon)arbeid te vergeven, de laatstgenoemde bezat in overrompelende mate het kapitaal, de productiemiddelen.

De arbeid was net (of net niet) voldoende om zelf als proletariër in leven te blijven, maar voedde daarentegen ruimschoots het vermogen van de bourgeoisie. Er was nog de zogenoemde petit bourgeoisie van zelfstandige ambachtslieden, winkeliers en keutelboeren met iets aan productiemiddelen als een werkplaats, winkel of een stukje grond. Deze klasse kleinburgers leek kwijnende door de groeiende industrialisatie en zou, zo meenden Marx en Engels, onvermijdelijk vervallen tot het proletariaat. Door die enorme massa proletariërs zou binnen afzienbare tijd – na een onvermijdelijk gewelddadige revolutie – een nieuwe maatschappelijke orde worden opgebouwd.

De geschiedenis pakte anders uit dan marxisten verwachtten. De klasse van de ‘oude’ kleinburgers nam juist in omvang toe in plaats van opgeslokt te worden door het proletariaat. Daarenboven voegde er zich in de loop van de twintigste eeuw een enorme ‘nieuwe’ groep van kleinburgers aan toe. De economische structuurveranderingen zorgden voor witte-boorden-werkenden die, al dan niet met een vast contract, hun arbeid verkochten in (semi-)overheidsorganisaties, kantoren van nationale en internationale bedrijven, als kleine zelfstandigen (tegenwoordig zzp’ers geheten). De petit bourgeoisie onderscheidt zich van het proletariaat door hogere (beroeps)opleidingen, potentiële groei in vermogen en status, een levensstijl ter onderscheiding van proletariërs, individualisme en fikse onderlinge competitie.

De ‘oude’ en ‘nieuwe’ kleinburgers hebben echter gemeenschappelijk de existentiële angst (weer) in de sociale klasse van het proletariaat te vallen. In de woorden van de socioloog Dan Evans is die sociale positie dan ook aanhoudend ‘precarious – at risk of falling down the class structure’ en leidt vervolgens onvermijdelijk ‘to being ruined’.

Materiële vooruitgang

In materiële zin is het proletariaat er de afgelopen decennia overigens flink op vooruit gegaan en er soms beter aan toe dan menig kleinburger. Dit neemt niet weg dat die klasse in belangrijke opzichten verschilt van de kleinburgers, waaronder een beperkte zucht naar c.q. mogelijkheid van sociale stijging, een voorkeur voor praktijkonderricht en een eigen culturele levensstijl waarin saamhorigheid en lokale verbondenheid leidend zijn.

Qua academische carrière is Evans overigens een mislukte socioloog en bijgevolg een ‘nieuwe’ kleinburger. Desalniettemin – of juist daarom – is zijn studie A Nation of Shopkeepers. The Unstoppable Rise of the Petty Bourgeoisie (Londen, 2023) een overtuigend onderzoek naar de sociale geleding van westerse samenlevingen. Op creatieve wijze maakt hij gebruik van marxistisch gedachtegoed en weet daar evenzo helder afstand van te nemen of dit aan te vullen gegeven economische ontwikkelingen. Dit maakt het mogelijk om tevens de opkomst en nadrukkelijke aanwezigheid te beschrijven van de vrij recent ontstane professional-managerial class.

De ‘net-niet elite’

Deze PMC weet nog slechts de kleine en moeilijk doordringbare klasse van uitzinnig vermogende bezitters van productiemiddelen boven zich – door Marx cum suis de bourgeoisie genoemd. Ook al zijn de PMC-leden vrij vermogend, praktisch vormen zij de ‘net-niet elite’. Deze kwalificatie gaf de publicist Dylan van Rijsbergen als titel mee aan zijn recent verschenen studie naar deze toplaag (De net-niet elite. Hoogopgeleiden tussen macht en meritocratie, Zutphen, 2024). Vanuit de top van het weidse sociale middensegment vormen de hoogopgeleide professionals, topmanagers en bestuurders een ongekend invloedrijke laag.

‘Zij zijn het,’ stelde de Amsterdamse hoogleraar financiële geografie Ewald Engelen onlangs in een interview met Evans, ‘die in staat en bedrijf de regels bepalen, de toekomst uitstippelen, de plannen maken. Die het in de politiek voor het zeggen hebben, de universiteit bemensen, de media bevolken. En die, als bezitters van de definitiemacht, bepalen wat de politieke agenda is, waar het publieke en politieke debat over gaat, wat de bandbreedte van acceptabele oplossingen is, die de goede smaak bewaken en bepalen welke morele standpunten juist en welke verwerpelijk zijn.’

Kortom, een welgestelde en uiterst geprivilegieerde klasse die het de onderliggende klassen verrekte lastig maakt, met name door de rol die opleidingen spelen. Van Rijsbergen: ‘Waar scholing het volk toegang gaf tot een nieuw segment aan beter betaalde banen, daar werd diezelfde scholing tegelijkertijd een barrière voor anderen. Niet iedereen was immers in staat om zo’n opleiding te doorlopen.’

Van Rijsbergen wijst vervolgens op de hoge mate van egocentrisme onder PMC-leden. Hoe begrijpelijk ook dat mensen hun kwaliteiten en de geboden mogelijkheden aanwenden om in de bestaande hiërarchie vooruit te komen en zich te nestelen in PMC-gelederen. ‘De uitdaging is echter om solidair te blijven met de mensen die achterblijven’.

Hier wringt de schoen in ernstige mate. De nadruk is komen te liggen op ‘gelijke kansen’, maar aangezien deze slechts in beperkte mate zijn te realiseren, krijgen we nooit gelijke uitkomsten. Zowel winnaars als verliezers zijn onvermijdelijk, zeker in een meritocratische samenleving als de onze.

Die solidariteit krijgt nauwelijks tastbare invulling. De gepresenteerde deugdzaamheid bedoelt primair het eigen gemoed van PMC-leden gerust te stellen, is eerder belastend dan bevrijdend voor onderliggende klassen, faciliteert bovenal de eigen professionals, managers en (politiek) bestuurders. Zodoende wordt feitelijk de bestaande ongelijkheid aangescherpt. Illustratief in dezen is de respons van de PMC op de lobby voor erkenning, excuses en herstel(betalingen) inzake het slavernijverleden.

Meer zekerheid en meer welvaart

De nazaten van de slaven in de West – Suriname en de voormalige Nederlandse Antillen – zijn de afgelopen decennia in groten getale neergestreken in Nederland. Zij nestelden zich – zoals het overgrote deel van migranten – in het proletariaat en de geledingen van de kleinburgerij die Nederland kent. Die klassen hoeven de boodschap van ‘diversiteit en integratie’ dan ook niet aanhoudend ingewreven te krijgen, want het is de praktijk van alledag. Ook het verwijt uit PMC-gelederen van discriminatie en racisme mag wel wat minder aanmatigend richting de onderliggende klassen gestuurd worden. De migranten komen allen uit onverdeeld etnisch discriminerende samenlevingen, zijn zodoende wel wat gewend als slachtoffer én – niet minder – als actor.

Evenals de autochtone kleinburgers koestert het aanzienlijke aantal aan nazaten van slaven in de kleinburgerij de verworvenheden aan welzijn en welvaart, verlangt naar meer wanneer maar mogelijk, én vreest vanzelfsprekend de altijd aanwezige mogelijkheid van een sociaaleconomische terugval. Sinds de afschaffing van de slavernij in 1863 hebben de nazaten al een enorme emancipatoire ontwikkeling vorm en inhoud gegeven, veelvuldig in nauwe samenwerking met blanken. Gegeven de vorderingen zijn de nazaten – als menigeen in hun klassen – niet zozeer geïnteresseerd in een radicale verandering van het systeem. Zij wensen bij voorkeur meer zekerheid en een betere welvaart dan al verworven. Dit realiseert zich het afgelopen decennium maar moeizaam of in het geheel niet. Stagnatie voor vrijwel eenieder uit die lagen.

Behoefte aan zondebokken

De ‘onderstroom van angst en onrust’ – de woorden ontleend aan het werk van Van Rijsbergen – is praktisch een dreigende vernedering. Dit voedt een vrij agressieve opstelling en zorgt voor het aanwijzen van zondebokken.

Dit geschiedt – eigen aan agressie – zonder al teveel nuancering. Van dik hout zaagt men planken: de nazaten zijn ernstig slachtoffer van discriminatie en racisme; alle witten – al dan niet nazaten van een blanke slavenhouder – zijn schuldig aan discriminatie, racisme en de aanhoudende uitbuiting van de nazaten; alle witten hebben tot nu toe geprofiteerd van de slavernij; de nazaten lijden onder de doorwerking van het slavernijverleden; zowel de nazaten als de witten dienen bewust gemaakt te worden van het leed dat slavernij was en de aanhoudende consequenties ervan; de bewustwording vereist veel wetenschappelijk onderzoek; de bewustwording dient te geschieden door middel van een slavernijmuseum, door beeldende kunst, spoken-word, theater, letteren, curricula en wat dies meer; het herstel van de last van het verleden en van de verhoudingen tussen de nazaten en de witten kan eerst plaatsvinden na excuses van de Nederlandse staat; het beoogde herstel dient exclusief door de Nederlandse staat te worden gefinancierd.

Het eisenpakket is alleszins aanvechtbaar, zoals ik heb aangetoond in mijn beschouwing Je wordt zelf niet wit door anderen zwart te maken (Haarlem, 2024) en ook in een bijdrage aan Wynia’s Week.

Ogenschijnlijk opmerkelijk is het gegeven dat de politiek-bestuurlijke elite de pleidooien zonder meer serieus heeft genomen en eraan gehoor geeft. Dit past de PMC echter naadloos. Het vermeend deugdzaam handelen financieren uit de belastingpot. Een façade aan betrokkenheid optrekken. Smalend criticasters van het PMC handelen moreel de maat nemen. Op geen enkele wijze de daadwerkelijke achterstand van proletarische en kleinburgerlijke nazaten verlichten. Uitsluitend een zwart-activistische elite – ten dele uit de eigen gelederen – aan de borst drukken. Een select gezelschap aan etnisch geprofileerde kunstenaars, wetenschappers, museale collectiebeheerders, curriculumontwikkelaars en wintipriesters ruimhartig de bühne geven.

De polarisatie overheerst

Kortom, er worden cultureel progressieve idealen oppervlakkig inhoud gegeven, maar er verandert praktisch verder niets.  Hoewel…? Terugblikkend moet in ieder geval geconstateerd worden dat de honderden miljoenen euro’s voor het herstel werden verkregen onder een aanhoudend kritiseren van blanken – álle blanken, welteverstaan, vanaf de geboorte tot aan de dood. De essentie van het binnenhalen van de poet heeft uitgesproken racistische contouren. Ondanks vleiende woorden als ‘verbinding’, ‘gezamenlijk’ en ‘inclusie’ overheerst de polarisatie. Met dank aan een zwart-activistische elite én PMC, de klasse van overwegend blanke professionals, managers en (politiek) bestuurders.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Activistisch zwart en deugdzaam wit zijn twee handen op één buik verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is immers niet de handeling die de verontwaardigde pijn doet, maar de dader. De actie van de tegenstander roept verontwaardiging op, maar als een medestander hetzelfde doet blijft dat gevoel achterwege. Een heel voetbalstadion loeit verontwaardigd wanneer een speler van de thuisclub wordt neergehaald, maar niemand ziet een overtreding als de tegenstander valt.

Het verontwaardigde gevoel is niet verbonden aan de misdaad, maar aan degene die hem begaat. Verontwaardiging is dan ook geen echte woede, het is gespeelde woede. Wie verontwaardigd is, doet alsof hij boos is over onrecht, terwijl hij in feite gewoon zijn tegenstander wil straffen.

Vanouds was die tegenstander lokaal. Het waren de bewoners van het andere dorp wier schaamteloze gedrag jegens onze dochters op de kermis tot verontwaardiging leidde. Inmiddels zijn de tenen van degenen die graag woede spelen verlengd. De hele wereld is hun schouwtoneel. En als zij hun verontwaardiging actief tonen, heten ze ‘activisten’.

Die activisten zijn de laatste maanden vooral verontwaardigd over bombardementen. In casu die op de schuilplaatsen van Hamas in Gaza. Als anderen het doen worden ze echter niet boos over bombardementen. We hoorden niets toen de Saudi’s Jemen bombardeerden of toen het Syrische regime eigen steden bombardeerde. Zij worden ook niet boos als voor Arabische milities in Soedan het verlies van ‘Black Lives’ geen enkele ‘Matter’ uitmaakt of als de Russen van veraf op Oekraïense burgerdoelen mikken. Slechts ‘misdaden’ van hun uitgekozen tegenstander roepen bij hen emotie op. Die selectie kenmerkt gespeelde woede.

Politiek toneel

Gespeelde woede is vooral bedoeld om bij de eigen groep in het gevlei te komen. Doen alsof je boos bent op de ander, geeft aanzien binnen de eigen gelederen. Kijk eens hoe boos ik ben!

Mede daarom is verontwaardiging veruit de meest getoonde emotie op het politieke toneel. Echt kwaad worden levert geen stemmen op. Integendeel. Publiek je woede uitten kost de sympathie van de kiezer. Echt boos kunnen publieke figuren alleen achter de schermen zijn. (En als dat uitlekt moeten ze alsnog vertrekken, zo leerden presentator Matthijs van Nieuwkerk en voormalig onderwijsminister Dennis Wiersma).

En plein public gespeelde woede legt politici echter nooit windeieren. Verontwaardiging wordt zelfs van hen verwacht. Blijkt ergens iets verkeerds te zijn gegaan, dan kan een politicus niet rustig zeggen dat hij de details zal bestuderen en zo nodig maatregelen zal zoeken om herhaling te voorkomen, want dan zou hij zich ‘koud’, ‘kil’ en ‘ongevoelig’ tonen. Dat zijn doodzonden in een democratie die altijd vertoon van medeleven eist. ‘Dit kan niet’ en ‘dit mag niet’ zijn de eerste formules die de politicus moet uiten om zijn verontwaardiging te tonen. Die gespeelde woede moet zijn empathie met elk slachtoffer in woord en beeld bewijzen. Dat toneelspel maakt hem tot een warm mens.

Veel teveel verontwaardiging

Laatst zag ik een voetbalfragment uit mijn jeugd. Willem van Hanegem scoorde een doelpunt en draaide zich weer om. Kalm liep hij terug naar de middenlijn. Onderweg schudde hij de feliciterende hand van een teamgenoot die hij tegenkwam. Maar televisie, smachtend naar bewegende beelden, leeft van emotie. Die zien we dus steeds meer. Vandaag de dag raakt de scorende voetballer in extase, werpt de handen ten hemel en wordt bedolven onder omhelzende medespelers, waarna de camera’s zich richten op het springende en juichende publiek dat ten diepste bewogen is. Emotie; dat is wat media willen zien en horen: ‘Wat ging er door je heen?’ vragen ze de atleet. Blijdschap is aanstekelijk en een traan is goud waard.

Sport maakt gevoelens los, maar de meeste emoties zijn niet makkelijk te veinzen. Dat kunnen alleen echte toneelspelers. Amateurs kunnen er slechts één overtuigend spelen: woede. En politici moeten emoties leveren. Dus brengt de groeiende vraag naar emoties ons dagelijks veel vreugde en verdriet uit de sport en een overdosis aan verontwaardiging uit de politiek.

Brood en spelen zijn nodig om het volk rustig te houden. Brood hebben we genoeg, dankzij de wetenschap. Maar van spelen krijgen we nooit genoeg, zo lijkt het wel. We kunnen slechts hopen dat de wal in het landsbestuur de supertanker vol emoties eens zal keren. Dat op een gegeven ogenblik gewenning de overweldigende dagelijkse dosis verontwaardiging zal  matigen. Net zoals in restaurants de porties kleiner zijn geworden.

Totdat het zover is, kunnen wij de werkelijkheid slechts verstandig beoordelen door onze aandacht te richten op situaties die géén verontwaardiging wekken, hoewel ze wel woede zouden moeten losmaken.

Sta mij enkele voorbeelden toe ter staving. De Nederlandsche Bank, die sinds de introductie van de euro in 2002 weinig meer om handen heeft dan bankbiljetten drukken, wist vorig jaar toch 3,5 miljard euro vermogen kwijt te raken. Dat gigantische verlies is meer dan de 3 miljard euro belastinggeld die nodig is om de Indiase eigenaren van de hoogovens ertoe over te halen om staal in Nederland te blijven maken. Het leidde echter niet tot verontwaardiging.

De tien miljoen euro gemeenschapsgeld die De Nederlandsche Bank uitgaf als boetedoening voor de slavernij deed dat evenmin, hoewel ‘de Nederlanders’ verantwoordelijk houden voor slavernij net zoiets is als ‘de joden’ verantwoordelijk houden voor de dood van Christus. Een oud gebruik, waar we met afschuw op terugkijken.

Een ander voorbeeld was de reactie op het oordeel van de Hoge Raad dat de Nederlandse regering jarenlang honderdduizenden mensen heeft bestolen door belasting te heffen op niet bestaande winsten. Van verontwaardiging was niets te merken. Integendeel. Men sprak van een ‘tegenvaller’. De kop boven het NOS-bericht luidde: ‘Miljardenstrop kabinet: compensatie voor te veel betaalde belasting box 3.’ Daar staat eigenlijk: ‘Wat zielig. Regering moet buit teruggeven.’

Zonder spel geen cultuur

Tot slot valt het totale gebrek aan verontwaardiging op over de manier van strijden van één van de partijen in Gaza. Bij de eerste hulpgoederen die Nederland naar Oekraïne stuurde, zaten uniformen voor het leger. Maar niemand heeft sinds 7 oktober ook maar voorgesteld om twintigduizend uniformen beschikbaar te stellen aan Hamas. Hoewel de beste manier om burgerslachtoffers in Gaza te voorkomen is dat de ‘strijders’ van Hamas zich duidelijk van burgers onderscheiden.

Enfin. Verontwaardiging is gespeelde woede en spel is belangrijk voor de mens. De historicus Johan Huizinga heeft in zijn boek Homo ludens (1938) zelfs betoogd dat spel een noodzakelijke voorwaarde is voor het ontstaan van cultuur. Maar dat spel moet niet kinderachtig zijn. Huizinga moest niets hebben van wat hij onbeschaafd en verwerpelijk puerilisme noemde. In de politiek zag hij graag ernst. Ik ook. Maar de camera niet.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Stop eens een keer met al die gespeelde woede verscheen eerst op Wynia's Week.

Profeten verkondigen in de Bijbel de boodschap van God. Valse profeten beweren weliswaar dat ook zij door God zijn geroepen, maar in werkelijkheid zetten ze mensen op een dwaalspoor.

‘Wacht u voor de valse profeten, die in schapenvacht tot u komen, maar van binnen zijn zij roofgierige wolven,’ waarschuwt Jezus in het Evangelie naar Matthéüs. Ook in de brieven van de apostelen wordt met grote regelmaat gewezen op het gevaar van valse profeten. ‘Geliefden, vertrouwt niet iedere geest, maar beproeft de geesten, of zij uit God zijn; want vele valse profeten zijn in de wereld uitgegaan,’ schrijft bijvoorbeeld Johannes in zijn eerste brief. Minstens zo alarmerend is de voorspelling van Jezus dat het aantal ‘valse profeten en valse christussen’ met het voortschrijden van de tijd steeds verder zal toenemen. Ze zullen ‘grote tekenen en wonderen’ doen, waardoor veel mensen in hun ban raken. 

Niet alle valse profeten zijn religieus 

In het allerlaatste Bijbelboek, de apocalyptische Openbaring van Johannes, figureert eveneens een valse profeet. Hij is het uit de aarde afkomstige ‘tweede beest’, niet te verwarren met het uit de zee afkomstige ‘eerste beest’. Over het tweede beest wordt gezegd dat hij een nieuwe godsdienst sticht en ook dat hij de economische macht op aarde in handen krijgt: door iedereen een ‘merkteken’ op rechterhand of voorhoofd te geven. Maar het loopt slecht af: aan de vooravond van het laatste oordeel worden beide beesten samen met de duivel ‘geworpen in de poel van vuur en zwavel’. Einde verhaal voor de valse profeet.

Het is verleidelijk om dit bijbelse concept ook eens te bekijken door een niet-religieuze bril. Zou het bijvoorbeeld kunnen dat, naarmate de tijd voortschrijdt, ook politieke stromingen in toenemende mate te maken krijgen met valse profeten?

Predikers die zich voordoen als aanhangers van de originele leer, terwijl ze in werkelijkheid een boodschap verkondigen die daar haaks op staat: het is moeilijk om dan niet direct te denken aan de actievoerders die de laatste weken in het nieuws zijn omdat ze zich schuldig maken aan het bezetten en vernielen van universiteitsgebouwen.

In de meeste media worden deze activisten ‘pro-Palestijns’ genoemd, maar het kan geen kwaad een laagje dieper te boeren. We zien dan dat de belangrijkste organisatoren behoren tot de aanhangers van de Internationale Socialisten (IS) en van het eveneens kleine, maar invloedrijke Samidoun, een mantelorganisatie van het terroristische Popular Front for the Liberation of Palestine (PFLP).

Bewondering voor slachters en verkrachters

Beide clubs profileren zich nadrukkelijk als aanhangers van de leer van de negentiende-eeuwse Duitse filosoof Karl Marx. Die kennen we natuurlijk. Nog maar een paar decennia geleden werd de helft van de wereldbevolking bestierd door regeringen die het marxisme verkondigden. ‘De geschiedenis van de twintigste eeuw is de erfenis van Karl Marx,’ concludeerde zijn biograaf Francis Wheen in 1999. Wrede monsters als Jozef Stalin, Mao Tse-toeng, Kim Il-sung en Pol Pot, samen goed voor circa honderd miljoen doden, presenteerden zich als zijn erfgenaam.

Maar, voegde Wheen eraan toe, of Marx hen als zodanig zou hebben erkend, is iets heel anders. ‘Tijdens zijn leven werd hij al vaak wanhopig van de capriolen van zijn zogenaamde volgelingen. Toen hij hoorde dat een nieuwe Franse partij beweerde marxistisch te zijn, luidde zijn reactie dat in dat geval “ik tenminste geen marxist ben”’.

Dat zou ook weleens de respons van Marx kunnen zijn geweest bij het gadeslaan van de ‘marxisten’ die zich roeren op onze universiteiten. Antisemitisme is in hun kringen heel gewoon. Zowel de Internationale Socialisten als Samidoun staan bekend om hun onvoorwaardelijke steun aan Hamas. De Telegraaf deed onlangs een boekje open over de besloten appgroep ‘UvA for Palestine’. De sadistische slacht- en verkrachtpartij van Hamas op 7 oktober oogstte daar volop bewondering. Een joodse docent, verdacht van banden met het CIDI, werd in de appgroep uitgemaakt voor ‘kakkerlak’, ‘fucking bloedzuiger’ en ‘stuk vuil’.

Marx, zo is dan relevant om te weten, werd in 1818 geboren in Trier, op zo’n honderd meter afstand van een oude synagoge waar zijn voorouders van vaderszijde rabbijn waren geweest. Zijn moeder Henriette was een in Nijmegen geboren joodse vrouw, die eveneens uit een rabbijnenfamilie kwam. 

Antisemiet zou Marx begrijpelijkerwijs nooit worden, wel overtuigd atheïst. ‘Godsdienst is opium van het volk,’ luidt niet voor niets een van zijn bekendste quotes. De ‘kritische beschouwing van religie,’ meende Marx, was niet minder dan ‘een noodzakelijke voorwaarde voor alle kritiek’.

Die opvatting staat mijlenver af van de hedendaagse gewoonte van ‘marxisten’ om kritiek op de islam te medicaliseren – en zo te taboeïseren – als ‘islamofobie’. De mensheid moet worden bevrijd van de tirannie van alle religies: wie dat fundamentele inzicht van Marx bestrijdt of probeert te doen alsof Marx in 2024 graag een uitzondering zou hebben gemaakt voor de moorddadige islamitische sadisten van Hamas, kan zich maar beter niet voordoen als zijn volgeling.

Nergens aan arbeider te bekennen

Een ander centraal leerstuk van Marx is dat het kapitalistische systeem gedoemd is te verdwijnen. Ten eerste door de tegenstrijdigheden binnen de kapitalistische economie en ten tweede door het optreden van de enige ‘werkelijk revolutionaire klasse’: die van de arbeiders. De arbeidersklasse is namelijk niet alleen zeer omvangrijk, maar volgens Marx ook meer dan enige andere klasse geschikt om zich te organiseren.

Wie om zich heen kijkt bij de door ‘marxisten’ op touw gezette acties in onze universiteitssteden, ziet echter dat arbeiders schitteren door volledige afwezigheid. Alleen de (aankomende) ‘intelligentsia’ zijn present, daarnaast een flink contingent krakers en straatschuimers en hier en daar een vertegenwoordiger van het ‘stedelijke kleinburgerdom’, zoals Marx – terecht – zou hebben geconstateerd.

Amerika als voorbeeld

Zelfs pógingen om arbeiders bij de acties te betrekken, blijven achterwege. De voertaal is Engels, het jargon woke-academisch en de algehele sfeer verraadt dat wordt gestreefd naar het kopiëren van de protestcultuur die heerst op universiteitscampussen in de Verenigde Staten. Is dat logisch? Marx zou zich hebben afgevraagd wat er in hemelsnaam zo voorbeeldig is aan demonstranten uit een land waar het temmen van het kapitalisme de afgelopen twee eeuwen aanzienlijk minder hard is opgeschoten dan bijna overal elders. 

Bij gebrek aan een bijbelse ‘poel van vuur en zwavel’ zou je soms willen dat er een politiek merkenbureau bestond. Een instantie dus die handhavend optreedt zodra valse profeten zich vergrijpen aan klassieke politieke denkers. Wat zou er op die manier veel verwarring en ellende kunnen worden voorkomen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Nergens arbeiders, overal antisemieten: Karl Marx zou zich hebben doodgeschaamd voor de ‘linkse’ Palestina-activisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Jesse Klaver probeerde hem te diskwalificeren als ‘rechtse blogger’, toen Brendel (75) in 2020 op zijn site onthulde dat GroenLinks-Tweede Kamerkandidaat Kauthar Bouchallikht vice-voorzitter was van de Europese jongerenorganisatie van de Moslimbroeders. Maar Brendel stemt bijna altijd links en weigert hardnekkig om de overstap naar rechts te maken.

Wel verzet hij zich tegen de kritiekloze houding van veel progressieven ten opzichte van de politieke islam en het gemak waarmee zij het narratief van Hamas – ‘Israël is de bron van alle kwaad’ – overnemen. ‘Zonder grote schoonmaak in de eigen gelederen ondermijnt Frans Timmermans zijn gezag om het nieuwe, zeer rechtse kabinet de maat te nemen,’ meent Brendel.

Wat is u opgevallen bij de acties van pro-Palestijnse activisten en studenten die eisen dat Nederlandse universiteiten hun banden met Israël verbreken?

Carel Brendel: ‘De enorme bubbel waarin deze activisten verblijven. Er valt niet mee te argumenteren. Ze staan niet open voor informatie van buiten hun sekte. Typerend is dat bij sommige acties Nederlandse media worden weggejaagd, terwijl Al-Jazeera, de propagandazender van Qatar en de Moslimbroeders, juichend wordt binnengehaald.

‘Typerend is ook het gemak waarmee deze activisten met het label “zionist” zwaaien. Ze verkondigen over zich zelf dat ze niet antisemitisch zijn, en alleen maar het kolonialisme van de zionisten bestrijden, maar in de praktijk maken ze iedere Jood die niet aan hun ideologische leiband loopt tot doelwit van hun fanatisme. Ik moet heel erg denken aan de Culturele Revolutie in China. Het gezwaai met Rode Boekjes is ingeruild voor geschreeuw over from the river to the sea.

‘Opvallend is verder de snelheid waarmee de terreuracties van 7 oktober zijn vergeten, de aanleiding voor de verschrikkelijke oorlog in Gaza. Als je herinnert aan de moordpartijen in de kibboets en op het muziekfestival, ben je een zionist. Over de gijzelaars moet je het ook niet meer hebben. Een zachtaardige columniste als Natascha van Weezel, die voortdurend oog heeft voor het leed in Gaza, krijgt allerlei antisemitische drek over zich heen.

‘Ik verbaas me ook over de rol van sommige docenten aan onze universiteiten. Hun taak moet het zijn om studenten te leren om kwesties kritisch te onderzoeken. Ik zie tweets voorbijkomen van docenten die juichen als agenten worden ingesloten en belaagd door Palestina-demonstranten, of onder de indruk zijn van de toespraak van Mohamed Khatib, Europees coördinator van de in Duitsland verboden organisatie Samidoun – België wil hem het land uitzetten als gevaar voor de veiligheid, in Nederland kon hij betogers toespreken in Amsterdam en Nijmegen.’

Wat voor rol bij speelden organisaties als Palestine Action en Samidoun – dat 7 oktober toejuicht en in Duitsland is verboden – bij de bezettingen?

‘Samidoun is een creatie van het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina (PFLP), een marxistisch-leninistische terreurgroep. Samidoun is begonnen met internationale acties voor de vrijheid van Palestijnse gevangenen, vooral van PFLP-huize zoals de in Frankrijk wegens twee terroristische moorden tot levenslang veroordeelde Georges Abdallah. Daarnaast hebben ze ook gevangen leden van Hamas geadopteerd – in Nederland bijvoorbeeld de van Hamas-financiering verdachte Amin Abou Rashed, die vorige week overigens om gezondheidsredenen is vrijgelaten in afwachting van zijn proces.

‘Samidoun heeft zich volmondig achter de terreuraanval van 7 oktober opgesteld, waaraan ook PFLP-eenheden hebben deelgenomen. Daarom worden ze nu in Duitsland verboden. De Nederlandse tak bestaat uit leden van de links-marxistische splintergroep Revolutionaire Eenheid. Ze vallen niet erg op bij de grotere algemene demonstraties, maar juist wel in de tentenkampen aan de universiteiten. Het feit dat Mohammed Khatib minstens twee maal mocht overkomen, geeft aan dat Samidoun/Revolutionaire Eenheid invloed heeft op de organisatie van het studentenprotest.

‘Palestine Action is in Nederland een nieuw fenomeen. De beweging is in 2020 Groot-Brittannië opgericht door Richard Barnett, een oud-activist van Extinction Rebellion, en Huda Ammori van de Palestine Solidarity Campaign. Het is een radicale actiegroep die harde acties voert tegen Britse bedrijven die banden hebben met de Israëlische wapenindustrie. Daarnaast kwamen ze in het nieuws door het rood verven van gebouwen. De Nederlandse afdeling deelde het nieuws over het belagen van zangeres Lenny Kuhr. Palestine Action Amsterdam claimde vorige week het met rode verf besmeuren van het bestuursgebouw van de Universiteit van Amsterdam.

‘Ze deelden ook een bericht op Indymedia van ‘some people in black hoodies’ die eerdere, ernstige vernielingen in het bestuursgebouw claimden. Media schreven na deze ‘claim’ de vernielingen gelijk toe aan het anarchistische black block, maar op social media zie ik ook heel sceptische geluiden over die claim.

‘In hoeverre er overlap is tussen Samidoun en Palestine Action weet ik niet. De verhoudingen zijn in elk geval hartelijk. In Engeland heeft Samidoun door de politie opgepakte leden van Palestine Action direct geadopteerd. Ammori mocht met Samidoun-kopstukken Khaled Barakat en Charlotte Kates optreden op een bijeenkomst over de bevrijding van Abdallah.

‘Wie de in het zwart geklede activisten waren is voor mij dus nog onduidelijk. In elk geval waren het geen provocateurs van buiten. Op beeldmateriaal valt te zien dat ze duidelijk deel uitmaakten van de bezetting. Opvallend is dat de aanwezige studenten geen vinger uitstaken tegen het vandalisme. En bij het verlaten van het gebouw werden de zwartpakken afgeschermd door de andere bezetters.

‘De Amsterdamse politie arresteerde kort na de vernielingen een 35-jarige man, die volgens zijn advocaat een in Jordanië geboren Palestijnse asielzoeker uit wat tegenwoordig de LHBTQI-gemeenschap heet. Maar we weten niet bij wat voor soort groep hij zich had aangesloten bij de geweldplegingen in het bestuursgebouw, die volgens een reportage in Het Parool zeer heftig waren.

‘Volgens de advocaat bezocht hij vaker de UvA om “voorlichting” te geven. Gaf hij dan gastcolleges? En zo ja, bij welke vakgroep? Ik voorzie dat deze Palestijn straks het land uit moet, terwijl de activisten en/of docenten die hem binnenhaalden geen enkele consequentie zullen voelen.

‘Al met al een pijnlijke situatie voor de UvA. Eerst zit de rector magnificus Peter-Paul Verbeek te onderhandelen met gemaskerde activisten. Hij weet niet eens met wie. Vervolgens slaan gemaskerde activisten, onder wie mogelijk ook studenten van de UvA, de boel kort en klein. En dat alles nadat enkele docenten de boel hebben opgestookt.

‘En dan hoor en lees je dat het allemaal zo erg niet is omdat de toestand in Gaza veel erger is. Natuurlijk is de toestand in Gaza heel erg, maar moet daarvoor alles wijken en is alles toegestaan?’

Volgens Ayaan Hirsi Ali zijn jongeren in de VS in korte tijd radicaal anders over Israël gaan denken dankzij de propaganda van islamisten die actief zijn in onderwijsinstellingen en op sociale media. Kan je zeggen dat de politieke islam ook in Nederland sterker is geworden?

‘Over Amerika kan ik niet oordelen. De vijandschap tegen Israël in progressieve kringen in Nederland bestaat al veel langer en komt bij elk nieuw conflict rond Gaza weer bovendrijven. In de loop der jaren is daarbij het kritische vermogen tegenover Hamas sterk afgenomen. Op mijn blog heb ik vaak verwezen naar De Fabel van de Illegaal, een zeer linkse site die geen goed woord over had voor Hamas en regelmatig waarschuwde tegen antisemitisme. In 2011 weigerden Nederlandse journalisten nog om zich in te schepen in de Gazaboot omdat ze geen inzicht kregen in de rol van de Moslimbroeders bij de Gaza Flotillas. De nieuwe generatie activisten daarentegen ziet Hamas als een verzetsbeweging en wil niet zien dat het een reactionaire religieuze organisatie is die de eigen bevolking onderdrukt en opoffert. 

‘De Moslimbroeders kregen in de periode 2010-2015 meer invloed in Nederland, maar zijn daarna een kleine beweging gebleven, zeker vergeleken met Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk. Het gaat om een handvol moskeeën. De geldkranen uit de Golfregio zitten dicht. Wel kreeg het islamisme in de Turkse gemeenschap meer invloed. Je had altijd al Milli Görüs maar dankzij Erdogan heeft de politieke islam ook greep gekregen op de staatsmoskeeën van Diyanet.

‘Het paradoxale is dus dat het islamisme zelf hier een relatief kleine beweging is, maar dat hun zogenaamde “narratief” over onderwerpen als islamofobie en Palestina toch vaste voet heeft gekregen, zowel onder islamitische jongeren als in zichzelf progressief wanende kringen.’

Wie zijn in Nederland op dit moment de belangrijkste vertegenwoordigers van de politieke islam?

Milli Görüs, Diyanet, DENK, Palestijnse Gemeenschap NL (een koepel van Palestijnse organisaties waar Abou Rashed tot zijn arrestatie de grote man was, en ook zonder hem gangmaker van de grotere demonstraties) en K7, een verbond van regionale moskeekoepels, vooral in Rotterdam en Den Haag. Het is de beproefde werkwijze van islamisten. Je hebt weinig invloed, maar dan zorg je dat je een rol speelt in een koepel, zodat je op papier toch namens een groot aantal moskeeën spreekt.’

Wordt DENK geïnspireerd door de ideologie van de Moslimbroederschap?

‘Anders dan NIDA, dat niet aansloeg bij de islamitische kiezers, heeft DENK zich nooit als religieuze partij geprofileerd. Het ging om diversiteit, tegen verrechtsing en om sociaal-economische thema’s. Maar in de praktijk fungeert DENK als een belangenclub van Turkse islamisten. De partij zit achter de moties in gemeenteraden om de hoofddoek bij boa’s toe te staan. En rond Gaza treedt DENK op als de spreekbuis van Hamas.’

Hoe zit het met PvdA-burgemeester Ahmed Marcouch van Arnhem? Marcouch verklaarde ooit een bewonderaar te zijn van Yousef al Qaradawi (1926-2022), de ‘global mufti’ die door zijn tv-optredens op de zender Al Jazeera tientallen miljoenen fans had. Nu ijvert Marcouch voor een verbod op Koranverbrandingen en wil hij hoofddoeken toestaan voor BOA’s.

‘Aan het begin van zijn politieke carrière, als voorzitter van het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart, stond Marcouch dicht bij de Moslimbroeders. Maar hij heeft zich in andere richting ontwikkeld, voor een politieke carrière gekozen. Er wordt vaak gesproken over het ‘entrisme’ van trotskisten of Moslimbroeders, maar er is ook ‘exitisme’ van politici die zich losmaken van hun oorspronkelijke politieke milieu. Toen Marcouch burgemeester werd van Arnhem was er veel kritiek uit PVV-hoek, maar er kwamen daarnaast heel zure reacties uit islamistische kringen.

‘Andere burgemeesters, zoals Femke Halsema en Sharon Dijksma, hebben eveneens de hoofddoek-boa omarmd met een beroep op inclusie en diversiteit. Marcouch past gewoon in het rijtje van linkse politici die dwalen rond dit onderwerp. Waarom zoeken we bij hem een verborgen agenda die we niet zoeken bij Halsema of Dijksma? Ik doe er in elk geval niet aan mee.

‘Het verbranden van boeken is een dieptepunt in beschaving, maar als het mag, dan kun je geen uitzondering maken voor de Koran. Maar ga er maar aan staan als burgemeester als die extreemrechtse Pegida-gek Edwin Wagensveld steeds zo nodig zijn nummertje wil opvoeren in jouw gemeente. Die Wagensveld is trouwens een godsgeschenk voor de islamisten. Ze moeten hem dankbaar zijn want dankzij deze eenling kunnen ze in Pakistan en Turkije schreeuwen hoe islamofoob Nederland is.’

U bent erg teleurgesteld over de blinde vlek van links voor het islamisme, u schreef hierover in 2007 het boek ‘Het Verraad van Links’ en in 2010 ‘De Onzichtbare Ayatollah’. Is het erger geworden door de fusie van de PvdA met GroenLinks?

‘Met de PvdA leek het de goede kant op te gaan toen de Tweede Kamerleden van DENK zich afsplitsten. Lodewijk Asscher had een duidelijk verhaal. Nee tegen het racisme van de PVV maar daarnaast je niet laten inpakken door religieuze fundamentalisten. GroenLinks was van oudsher veel naïever als het ging om de politieke islam.

‘Dit verschil in partijcultuur werd duidelijk zichtbaar na 7 oktober. De PvdA staat achter het bestaan van Israël, uiteraard wel met stevige kritiek op de corrupte, door extreemrechtse en relifanate partijen gesteunde premier Netanyahu. Frans Timmermans en Jesse Klaver hebben de terreuraanvallen van 7 oktober krachtig en duidelijk veroordeeld. Maar dan zie je dat vooral GroenLinksers toch bezwijken voor de sirenenzang van Hamas.

‘Timmermans kan dit niet negeren met de gedachte dat de luidruchtige Sabine Schawachter of het Gelderse Statenlid Paul Smits (nummer 39 op de Tweede-Kamerlijst, tijdens een Gaza-demo liep hij met een intifadabord) eenlingen zijn. Een dubieuze motie op het GroenLinks-congres kreeg 40 procent van de stemmen.

‘En dan wijzen Timmermans of zijn nummer twee Esmah Lahlah erop dat antisemitisme vooral voorkomt bij extreemrechts. Natuurlijk komt het daar voor, maar de Nederlandse burger ziet op dit moment pleinen, campussen en stationshallen met antisemitisme (vermomd als antizionisme) uit de hoek van extreemlinks en extreem islamisme. Benoem dat dan ook duidelijk en pak alle vormen van antisemitisme aan.

‘Na het GroenLinks-congres blijft het beeld hangen van de DWARS-jongere die Linda Voortman bij de arm vastgreep toen ze bezwaar maakte tegen zijn optreden. Timmermans had op dat congres gelijk duidelijk moeten maken dat hij dat soort aan antisemitisme grenzend gedoe niet in zijn partij wil. Zonder grote schoonmaak in de eigen gelederen ondermijnt hij zijn gezag om het nieuwe, zeer rechtse kabinet, de maat te nemen. En hij verspeelt daardoor ook zijn kansen om alsnog mee te regeren. Yesilgöz en Omtzigt stappen nu in een breekbaar kabinet met Wilders en Van der Plas. Het politieke amateurisme viert hoogtij. Maar bij VVD en NSC denken ze:  liever die ellende dan dat we zaken moeten doen met een door GroenLinks overgenomen PvdA.

‘Bij de PvdA zit overigens ook nog wel de nodige naïviteit. PvdA-fracties zijn overal meegedaan met moties van DENK om de hoofddoek bij boa’s toe te staan. Het is een breekijzer van DENK waarmee ze ook de hoofddoek bij de politie willen doordrijven. PvdA, GroenLinks en D66 doorzien dit niet. Of het is puur opportunisme om een nieuw rechts kabinet dwars te zitten.

‘Ik vind PvdA’er Kati Piri een misgreep als woordvoerder buitenland. Ze hapt op iedere brok vanuit het Hamas-kamp. Onlangs had ze bezwaren tegen het niet toelaten van de Palestijnse arts Ghassan Abu-Sittah. Alsof Duitsland hem zo maar een Schengen-visum weigerde. Piri wist niet of liet weg dat de man banden heeft met de politieke lobby van Hamas in Europa en na 7 oktober dubieuze uitspraken heeft gedaan.

‘Femke Halsema heeft zwak geopereerd rond de opening van het Holocaust-museum, maar andere dingen doet ze gewoon heel goed. Na de rellen rond het Binnen Gasthuis heeft ze heel goed gereageerd op de critici die zeer eenzijdig de schuld bij de politie legden. Het is niet alleen kommer en kwel. Ik ga beslist niet mee met Wilders-kretologie dat GroenLinks en PvdA zijn geïslamiseerd of antisemitische partijen zijn.’

U heeft in 2020 onthuld dat GroenLinks-Kamerkandidaat Kauthar Bouchallikht vice-voorzitter was van FEMYSO, de jongerenorganisatie van de Europese Moslimbroeders. Hoe is daar op gereageerd?

‘Vanuit GroenLinks vooral door ontkenning. Het was niet waar, een verzinsel van rechtse bloggers. Ik noemde in mijn blogs niet alleen experts die al vele jaren terug hadden geschreven over de band tussen FEMYSO en de Moslimbroeders, maar ook het Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz en de Bundeszentrale für Politische Bildung, en daarnaast nog oud-bestuurders van FEMYSO zelf. De Council of European Muslims, de koepel van de Europese Moslimbroeders, heeft nota bene begin 2020 zelf nog verklaard dat FEMYSO een van haar instellingen is. Maar dat werd afgedaan als guilt by association. Dus als GroenLinks zegt dat DWARS haar jongerenorganisatie is, en ik schrijft dat DWARS onderdeel is van GroenLinks, dan is dat kennelijk ook guilt by association.

‘Maar goed, mede dankzij mijn blogs is Kauthar met voorkeursstemmen gekozen. Ze heeft zich als backbencher verdienstelijk gemaakt in het dossier van milieuvervuiler Tata Steel. Of ze zich in de toekomst wellicht zou hebben losgemaakt van haar islamistische achtergrond, weten we niet. Vorig jaar in elk geval nog niet, want de verklaring waarin Timmermans de Hamas-terreur van 7 oktober veroordeelde, was voor haar aanleiding om van een Kamerzetel af te zien.’

Waarom is links zo weinig kritisch over de islam? Welke rol speelt woke of identiteitspolitiek – een obsessieve nadruk op het belang van groepsidentiteit en huidskleur in de strijd tegen ongelijkheid – hierbij?

‘De term “woke” wordt zo vaak te pas en te onpas gebruikt dat ik er niks mee kan beginnen. Dit verbond bestaat al veel langer, eigenlijk vanaf de komst van de eerste migranten uit moslimlanden. Links kwam terecht op voor de belangen van wat toen nog “gastarbeiders” heette. Maar bij die belangenbehartiging en strijd tegen discriminatie maakte links de fatale fout om zich te verbinden met conservatieve religieuze krachten. Ze hielpen de voormannen van clubs als Milli Görüs in het zadel. De seculiere Turken en Marokkanen, die hiervoor waarschuwden, werden daarentegen genegeerd. Emancipatie maakte plaats voor slachtofferdenken. De islamisten hebben handig geprofiteerd van deze naïviteit. En ze gaan mee met de mode, en praten nu de hele tijd over diversiteit, inclusie en verbinding. Identiteitspolitiek is gewoon een voortzetting van wat al tientallen jaren gaande is.’

In Amsterdam-West faciliteerde de politie onlangs een toeter-parade van demonstranten die zwaaiden met vlaggen van Samidoun, Hizb ut-Tahrir, Samidoun, Hezbollah en Hamas. Er klonken kalifaatsliederen, er werd opgeroepen tot moord en genocide. Is Nederland naiëf?

‘Nee en ja. De AIVD weet best wat er gaande is. Het islamitisch jihadisme staat steeds bovenaan op de lijst van dreigingen. De hierboven genoemde organisaties worden heus wel gevolgd. Justitie doet nu onderzoek naar financiering van Hamas. Zo ver zijn ze nog niet eens in buurlanden.

‘Aan de andere kant laat men radicalen wel heel erg hun gang gaan. Het recht op demonstratie is belangrijk, maar niet grenzeloos. Burgemeesters kunnen bepalen dat gezichtsbedekkende kleding en terreurvlaggen niet mogen bij demonstraties. Op universiteiten mag gezichtsbedekking sowieso niet. Handhaaf dat dan, en ga niet met bivakmutsen onderhandelen. Hetzelfde geldt voor sit-ins op autosnelwegen en in stationshallen. Onbegrijpelijk dat de NS deze overlast tolereert. Die toetertochten vind ik nogal intimiderend. Ook daar kan de overheid grenzen stellen.

‘Als je alles gedoogt “omdat Gaza zo belangrijk is”, gaan de extremisten denken dat alles kan en mag. De volgende keer zitten ze opeens in de Tweede Kamer en de keer daarop slopen ze vreedzaam een universiteitsgebouw.’

Kleis Jager is journalist en was correspondent in Frankrijk.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar, twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Islamisme-expert Carel Brendel: ‘GroenLinksers bezwijken voor de sirenenzang van Hamas’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De Conventie verbiedt marteling (artikel 3), slavernij (artikel 4), garandeert de basisrechten van iedereen die door de staat wordt vervolgd (artikel 5 en 6) en de vrijheid van godsdienst en van meningsuiting (artikel 9 en 10).

Zeventig jaar later wordt door de rechters van het Europees hof voor de rechten van de mens (ECHR) van deze Conventie een karikatuur gemaakt. De Conventie was bedoeld om mensen te beschermen tegen staatsterreur, maar wordt nu ingezet om Zwitserse prinsesjes op de erwt tegemoet te komen, die jammeren dat hun luxe leventjes worden bedreigd door klimaatverandering.

Willekeurige en inconsistente vonnissen

De ECHR deed deze week gelijktijdig uitspraak in drie klimaatrechtszaken die bij het hof waren aangespannen. Dat maakte des te meer duidelijk, hoe willekeurig en inconsistent de vonnissen waren. Er was een Franse kustbewoner die klaagde dat hij in zijn bestaan bedreigd werd door zeespiegelstijging. Zes Portugese jongeren klaagden over bosbranden en psychisch leed door klimaatverandering in hun land, en vier Zwitsers plus een collectief van 2500 Zwitserse oudere vrouwen, de Klimaseniorinnen, klaagden dat hittegolven door klimaatverandering hun gezondheid zouden slopen.

Dit moet allemaal onder artikel 8 vallen: ‘het recht van ieder persoon op respect voor hun privé- en familieleven en hun huis’. De ECHR was met de Portugese jongeren snel klaar: die hadden niet eens geprobeerd om die zaak aanhangig te maken in Portugal, en het ECHR is alleen maar een toevlucht voor wie in eigen land is uitgeprocedeerd. De Fransman werd niet ontvankelijk verklaard omdat hij inmiddels niet meer aan de kust, maar in het binnenland woont, zodat hij niet kan claimen slachtoffer te zijn. Zo is de Franse staat toch maar mooi ontsnapt aan aanscherping van haar klimaatbeleid omdat een van haar 70 miljoen onderdanen verhuisde.

Slachtofferschap is belangrijk voor de ECHR: je moet aantonen dat je persoonlijk bedreigd wordt in je veiligheid of gezondheid door nalatigheid van de overheid, en volgens de ECHR zelf ligt die lat hoog. Dat bleek ook in de Zwitserse klimaatzaak: de vier individuele klagers werden wegens onvoldoende aantoonbaar slachtofferschap eveneens niet ontvankelijk verklaard.

Dan zou je zeggen: het recht heeft gezegevierd, je kunt klimaatbeleid niet afdwingen via de rechter, dat is aan de politiek. Maar in een van die plot twists waar woke juristen octrooi op hebben, erkende de ECHR de Klimaseniorinnen wél als slachtoffer. Dit collectief van 2500 vrouwen, uiteraard met sterk uiteenlopende leefomstandigheden en gezondheid, wordt dermate bedreigd door hittegolven, dat de Zwitserse staat meer moet doen aan klimaatmitigatie, dat wil zeggen: de opwarming van de aarde terugdringen door meer CO2-reductie.

Ook deze rechters lijkt te ontgaan dat CO2-reductie door één klein land als Zwitserland minder dan een procent bijdraagt aan de mondiale CO2-uitstoot. Het beschermen van een specifieke groep eigen burgers tegen klimaatverandering kan dus alleen door adaptatie, een woord dat deze rechters niet over de lippen krijgen. Installeer als Zwitserse overheid desnoods airco in het huis van elke 70-plusser, en de dreiging is afgewend. Zelfs dat is trouwens overbodig, want Zwitserse senioren bulken van het geld en kunnen dat makkelijk zelf betalen.

Milde temperaturen

En over welke dreiging hebben we het eigenlijk? De temperaturen in Zwitserland zijn uitermate mild. Dat wil zeggen: op de bergtoppen kan het extreem koud worden, maar in bewoonde gebieden wordt het nooit echt heet. Er is één keer midden op de dag ergens 41 graden gemeten. Ruim twintig jaar geleden.

En dan is Zwitserland ook nogal on-plat. Gemiddeld wordt het één graad kouder met elke honderd meter die je omhoog gaat. Bij klimaatverandering hebben we het over een temperatuurstijging van anderhalf à twee graden. Als je door horizontale verplaatsing in een twee graden koudere klimaatzone terecht wil komen, moet je al gauw driehonderd kilometer naar het noorden. In een land als Zwitserland hoef je alleen maar naar het naburige dorp dat iets hoger op de berg ligt.

Het idee dat enige inwoner van Zwitserland bedreigd wordt door klimaatverandering, is te zot om los te lopen. Dat de Alpengletschers kleiner worden, is niet meer dan een ansichtkaartenprobleem.

De Klimaseniorinnen zijn prinsessen op de erwt, die zich slechts verbeelden dat ze last hebben, of gaan krijgen, van klimaatverandering. De vraag is hoe de Zwitserse overheid op dit vonnis gaat reageren. Dit is slechts een van een menigte klimaatzaken die bij allerlei nationale en internationale hoven zijn aangespannen.

Lidstaten van het ECHR zouden ook eens een stevig signaal terug kunnen zenden naar dit Hof, dat ze op deze manier bezig zijn om zichzelf irrelevant te maken. Bijvoorbeeld door hun klimaatuitspraken te negeren. De vonnissen van het Hof zijn bindend, er is geen beroep tegen mogelijk, maar het heeft zelf geen middelen om uitvoering af te dwingen. Hun uitspraken gaan naar de Committee of Ministers, waar de ministers van buitenlandse zaken van alle 47 lidstaten in zitten. Die Commissie vergadert één maal per jaar, maar de meeste ministers komen niet eens opdagen, en de ministers van de grote EU-landen al helemaal niet.

Bureaucratisch moeras

Als je de verslagen van de meest recente zitting, op 12 tot 14 maart 2024, doorkijkt, zie je vooral dat vonnissen van het ECHR in een bureaucratisch moeras terecht komen waar ze in geen jaren meer uit komen.

Dit jaar boog de Commissie zich weer eens over een vonnis uit 2010, over persvrijheid in Spanje. Er is geen sprake van, dat de Commissie dan datzelfde jaar nog met de vuist op tafel slaat en Spanje gigantische boetes oplegt, of economische sancties uitvaardigt. Welnee. De Commissie begint eens met een verzoek om informatie aan Spanje: hebben jullie inmiddels al iets aan verbetering van de persvrijheid gedaan? Het Spaanse antwoord wordt dan in de vergadering het jaar daarna behandeld. Ongetwijfeld zal Spanje geantwoord hebben dat ze hard aan de slag zijn gegaan met de persvrijheid. Waarop de Commissie deze voortgang monitort door extra informatie op te vragen. Die ze ruim voor de vergadering van het volgende jaar ontvangen…

Grenzen stellen

Zwitserland kan dus deze uitspraak laten verzanden in een eindeloos durende procedure, zonder enige consequentie. Maar misschien vindt Zwitserland dat er eens een grens gesteld moet worden aan dit rechterlijk activisme: het lidmaatschap van de European Convention on Human Rights is jaarlijks opzegbaar. Kost niks, en dan is Zwitserland daarna nog steeds een exemplarische rechtsstaat, met een uitermate welvarende, gezonde en klimaatbestendige bevolking. Dan weet Nederland dat ook alvast.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Zwitserse prinsesjes op de erwt jammeren over klimaatverandering en krijgen hun zin van woke rechters verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom werd de demonstratie verboden? De gemeente Arnhem verwijst in een persbericht naar een analyse van de politie: ‘Het gevaar van ernstige wanordelijkheden en de gesignaleerde terroristische dreiging in relatie tot de geplande betoging is dusdanig groot en concreet, dat de veiligheidssituatie rond deze betoging niet in voldoende mate te beheersen zou zijn, stelt de politie in haar advies: zelfs niet bij de inzet van een zeer grote politiemacht.’ 

De dreiging wordt niet geconcretiseerd

Volgens de burgemeester gaat het om een lokale, nationale en internationale terroristische dreiging, maar nergens is die terroristische dreiging geconcretiseerd voor een breder publiek. Marcouch beroept zich op artikel 5 van de Wet openbare manifestaties. Daarin staat dat een verbod mogelijk is ‘ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeerd en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden’.

Marcouch liet echter ook andere belangen meewegen, zo lijkt uit het persbericht te volgen: ‘Betogingen waarbij een koranboek verbrand wordt, hebben bovendien ernstige gevolgen voor de nationale veiligheid en raken internationaal de Nederlandse belangen en Nederlandse burgers die zich in het buitenland bevinden.’ 

Liet Marcouch in zijn afweging wellicht ook meewegen dat hij persoonlijk vindt dat het verboden moet zijn om korans te verscheuren of te verbranden? In een brief aan de ministers van Justitie en van Binnenlandse en Buitenlandse Zaken, alsook de voorzitters van de relevante vaste Kamercommissies, gedateerd op 25 maart, rept hij van ‘extremisten met een giftige, pyromane agenda van vernietiging en verbranding’ die ‘trachten het huis van de democratische rechtsstaat binnen te dringen’.

In diezelfde brief stelt Marcouch de vraag ‘of ook argumenten van nationale veiligheid een prominentere rol moeten gaan spelen bij de vraag welke acties wij nog willen toestaan binnen het recht van betoging’. Ik ben geen fan van demonstraties, maar meen dat het in een open samenleving cruciaal is dat er zoveel mogelijk ruimte om te demonstreren is. Ik schreef eerder al eens dat er een recht is om te demonstreren, maar geen recht op een tegendemonstratie.

Die tegendemonstratie moet in beginsel wel mogelijk zijn, maar als er een demonstratie moet wijken – bijvoorbeeld omwille van de veiligheid, of nog specifieker: een terroristische dreiging – dan moet dat die tegendemonstratie zijn. Eens te meer als de dreiging vanuit de groep tegendemonstranten komt. Niet Pegida zou uit Arnhem moeten worden geweerd, maar de mensen die met geweld onmogelijk willen maken dat anderen hun grondrechten uitoefenen.

‘Een mobiliserend effect’

Burgemeester Marcouch ging echter verder dan het verbieden van de demonstratie van Pegida. Toen hij vernam dat Wagensveld mogelijk toch naar Arnhem zou afreizen om te demonstreren, besloot hij hem een gebiedsverbod van een half jaar op te leggen: ‘Om de openbare orde en veiligheid te waarborgen’, aldus een tweede persbericht van de gemeente.

Het idee is namelijk dat de komst van Wagensveld ‘een mobiliserend effect [zal] hebben op groepen en individuen die zelfs met geweld zullen trachten de komst van de man, dan wel een door hem te houden ongeplande – en verboden – betoging of actie, te verhinderen’. Zo bezien kan de burgemeester Wagensveld beter een levenslang gebiedsgebod geven. Sterker nog, dat zouden dan eigenlijk álle burgemeesters met een substantiële moslimpopulatie kunnen doen. En misschien dan ook maar direct zo’n verbod voor Geert Wilders?

Maar zonder gekheid: een gebiedsverbod van een half jaar voor één verboden demonstratie is absurd lang. Het lijkt meer op een straf dan op een maatregel. De aanvoerder van Pegida mag al die tijd niet in Arnhem shoppen met zijn vrouw, niet naar een Arnhemse bioscoop, niet naar de thuiswedstrijden van Vitesse (maar ja, wie doet dat überhaupt?) en geen terrasje pakken in de binnenstad.

De burgemeester beroept zich op artikel 175 van de Gemeentewet. Daarin staat dat in geval van ‘ernstige wanordelijkheden’ of ‘ernstige vrees voor het ontstaan daarvan’ de burgemeester bevoegd is om ‘alle bevelen te geven die hij ter handhaving van de openbare orde of ter beperking van gevaar nodig acht’. De burgemeester heeft op dit punt dus een behoorlijke beoordelingsruimte.

Ook de voorzieningenrechter vond het besluit van Marcouch een forse belemmering van de vrijheid van de Pegida-voorman en besloot op 29 maart dat de termijn van zes maanden moest worden teruggebracht tot drie weken – zelfs nog korter dan de drie maanden die een vertegenwoordiger van de burgemeester voorstelde bij wijze van tegemoetkoming. Kennelijk mag Marcouch zich na het oordeel van de rechter niet zondermeer verschuilen achter een te beperkte politiecapaciteit.

Een verwant probleem is dat een burgemeester geen jurist is én geen gekozen vertegenwoordiger, maar toch langdurige en verregaande maatregelen kan opleggen die grondrechten van burgers beperken. Een gebiedsverbod kan worden opgelegd als er concrete informatie is dat iemand in ernstige mate de openbare orde zal gaan verstoren. Dankzij artikel 175 van de Gemeentewet kan dat worden ‘opgerekt’, waardoor het niet meer uitmaakt of degene die wordt geweerd wel de feitelijke verstoorder is.

Transparantie is dringend gewenst

Maar als iemand wil demonsteren en door die demonstratie anderen zo boos krijgt dat zij bereid zijn geweld tegen hem te gebruiken, dan hoort diegene geen gebiedsverbod te krijgen maar politiebescherming. De bedreigers of geweldplegers dienen te worden aangepakt, en in het geval van een terroristische dreiging zelfs met verregaande middelen. Als mensen al een gebiedsverbod zouden moeten krijgen dan zijn zij het.

Het moet voor burgemeesters niet zo makkelijk zijn om een demonstratie te verbieden. En als dat al zou gebeuren, dan dienen zij uitgebreider en transparanter te motiveren wat de reden is. Het is begrijpelijk dat de politie niet altijd de aard en omvang van een terroristische dreiging prijs wil geven, maar wanneer een burgemeester die informatie gebruikt om grondrechten van burgers in te perken, is transparantie dringend gewenst.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Burgemeesters moeten minder makkelijk demonstraties kunnen verbieden verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 27 oktober 2022 bekladden drie activisten het schilderij ‘Meisje met de Parel’ in het Mauritshuis in Den Haag. Een van hen sprong over een hekje en plakte zijn hoofd tegen de glasplaat van het schilderij. Een ander goot een rode substantie uit een soepblik over hem heen. Daarbij werd gezegd: ‘How do you feel when you see something beautiful and priceless being apparently destroyed before your eyes…Do you feel outraged? Good!’ Het ogenschijnlijk vernielen van een zeventiende-eeuws schilderij werd dus vergeleken met de vermeende soortgelijke toestand van de aarde. Een derde activist filmde het voorval om de beelden online te verspreiden.

Overeenkomsten rechtbank en gerechtshof

In haar arrest deelt het gerechtshof haar visie op de juridische situatie rondom deze rechtszaak. Noemenswaardig zijn daarbij vier punten. Ten eerste, dat de hierboven genoemde gebeurtenissen wettelijk en overtuigend zijn bewezen.

Ten tweede dat dit resulteert in twee strafbare feiten, te weten vernieling (artikel 350 Wetboek van Strafrecht) en openlijke geweldpleging (artikel 141): ‘Naar het oordeel van het hof hebben in dit geval de handelingen, die zijn verricht met en aan de glasplaat, de lijst en de achterplaat, de vorm aangenomen van ‘geweld’ tegen het schilderij als goed, niet vanwege de fysieke intensiteit van die handelingen, maar omdat zij bedoeld waren en ook geëigend bleken om de openbare orde te verstoren.’

En dat is volgens het hof ook gebeurd: ‘Dit valt onder meer op te maken uit de reactie van de bezoekers die te horen is op het filmpje dat een getuige met haar telefoon heeft gemaakt.’

Hoewel de activisten enkele handelingen hebben verricht om te voorkomen dat het doek zelf beschadigd zou raken, ‘was voorafgaand aan de actie niet te voorzien hoe daarop, met name door leden van het publiek, zou worden gereageerd. De actie is in dit geval niet uit de hand gelopen in de zin dat ook het doek van het schilderij is beschadigd, maar bij een ander verloop – met heviger reacties en meer tumult – zou zo’n beschadiging niet denkbeeldig zijn geweest’. Het hof stelt dus dat het niet ondenkbaar is dat het doek wel beschadigd was geraakt als gevolg van de actie, namelijk door de wijze waarop de actie plaatsvond.

In de derde plaats stelt het gerechtshof, in reactie op het pleidooi van de verdediging, dat een veroordeling geen ontoelaatbare inbreuk vormt op de artikelen 10 en 11 van het Europees Verdrag van de Rechten voor de Mens (EVRM). Sterker nog: volgens het hof hadden de activisten hun punt ook kunnen maken door gebruik te maken van de vrijheid van meningsuiting en vreedzame demonstratie, ‘zonder zich fysiek te richten op het schilderij’.

Geen straf of maatregel

In de vierde plaats is uiteraard de mate van de straf of de op te leggen maatregel van belang. Hier volgde het gerechtshof, als gezegd, niet langer de positie van de rechtbank. Er zou rekening mee moeten worden gehouden dat er geen ‘chilling effect’ van de straf uitgaat. Generale en specifieke preventie  – lees: een afschrikkend effect richting deze en andere (potentiële) daders – worden hier dus als strafdoelen opzijgeschoven.

Wellicht zou het hof reageren dat dit te kort door de bocht is, maar is dat zo? Als activisten – die bij vrijwel elke actie zullen betogen dat ze gebruik maken van de artikelen 10 en 11 van het EVRM – niet afgeschrikt mogen worden door de straf die hen wordt opgelegd bij het overtreden van de wet, dan moet dit arrest gezien worden als een voorzichtige licentie om strafbare feiten te plegen. Eens te meer omdat het hof in het gehele arrest meegaat in de feitelijkheid van de gebeurtenissen, maar ook in de ernst ervan, en toch geen straf oplegt.

Een uitnodiging om strafbare feiten te plegen

Het hof beweert dat de actie de grenzen van de vrijheid van meningsuiting te buiten gaat. Hoe kan er dan sprake zijn van een ‘chilling effect’ op acties die binnen die uitingsvrijheid plaatsvinden? Rekt het hof dat recht hier op in bepaalde omstandigheden?

Een lukrake vernieling hoort niet te vallen onder de vrijheid van meningsuiting. Wanneer er schade wordt toegebracht aan goederen en dat strafbaar is (wat het geval is in Nederland), dan hoort daar een passende straf bij. Een rechterlijke uitspraak met – in dit geval – het ontbreken van een straf en met een motivatie erbij waarom die ontbreekt, is daarentegen een open uitnodiging om het strafbare feit opnieuw te plegen. Het gerechtshof beschermt kunsteigenaren daarmee onvoldoende tegen kunstvandalen. Sterker nog: zij faciliteert de plegers.

Van Bart Collard verscheen onlangs ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Een gerechtshof dat kunstvandalen faciliteert is een gevaar voor de democratie verscheen eerst op Wynia's Week.

In het eerste deel van dit artikel legde Lucas Bergkamp uit hoe ‘goede doelen’-groepen kunnen beweren op te treden namens het ‘algemeen belang’. In dit tweede deel komt aan de orde hoe dit activistenprivilege weer ongedaan kan worden gemaakt. Een privilege verdraagt zich immers niet met de democratische rechtsstaat; de ‘algemeen belang’-actie is slechts te rechtvaardigen indien daarmee het algemeen belang wordt gediend, niet uitsluitend bijzondere belangen.

Er is geen enkele reden waarom Nederland de algemeen belang-actie in stand zou moeten houden. Toegang tot de rechter mag, moet zelfs, aan voorwaarden worden verbonden en er is geen verdrag dat eist dat het aan belangenorganisaties vrij dient te staan algemeen beleid te vorderen. Het Verdrag van Aarhus (1998) bijvoorbeeld heeft alleen betrekking op bepaalde vorderingen ter zake van het milieu en ook de Europese Unie regelt slechts bepaalde collectieve acties; het toelaten van algemeen belang-acties die fundamenteel anders zijn, is niet vereist.

De nieuwe regeringscoalitie zou daarom deze actie kunnen schrappen. Zoals we hebben gezien zijn er meerdere redenen waarom dit wenselijk zou zijn. Deze actie is gekaapt door bijzondere belangenorganisaties die door de overheid (lees: de relevante ambtenaren) gesteund worden en zo buiten de democratie om hun agenda kunnen afdwingen.

Zo fungeert deze procedure als een ondemocratische herkansing voor de progressieve politiek die in de volksvertegenwoordiging haar gelijk niet heeft kunnen halen. Bij dit onderonsje in de rechtszaal kunnen de opponenten uitgesloten of afgescheept worden. Omdat het lastig is een rechtvaardige en gebalanceerde algemeen belang-actie te creëren, is afschaffing een goede optie. 

Biedt herziening soelaas?

Als afschaffing van de algemeen belang-actie voor de coalitie een brug te ver is, is het de vraag wat er moet gebeuren om de ergste uitwassen, zoals in de klimaatzaken, te voorkomen. De politiek heeft de pijlen gericht op de representativiteit van belangenorganisaties en wil nagaan of de rechterlijke representativiteitstoets aangescherpt zou moeten worden. Dit zou slechts een gedeeltelijke oplossing zijn die bovendien in het voordeel werkt van de grote, rijkelijk gesubsidieerde organisaties die nu ook al aan het langste eind trekken. Er zou in de praktijk feitelijk waarschijnlijk weinig veranderen.

Het fundamentele probleem is dat geen enkele organisatie de belangen van alle Nederlanders bij algemeen beleid kan vertegenwoordigen. Daarom hebben we juist de constitutionele democratie en het politieke bedrijf. Zelfs met dat ingewikkelde systeem van vertegenwoordiging is het al moeilijk genoeg om representativiteit te waarborgen.

Een privé-organisatie waarbij slechts een fractie van de bevolking is aangesloten, kan nu eenmaal niet het volk vertegenwoordigen. Daarom stelt artikel 50 van de Grondwet uitdrukkelijk dat het volk wordt vertegenwoordigd door de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal, niet door Milieudefensie, Greenpeace of Urgenda. 

Als je de algemeen belang-actie zo eerlijk en rechtvaardig mogelijk wilt maken, is een andere weg aangewezen. Er zijn remedies nodig die alle misstanden aanpakken die de uitkomsten van dit soort acties momenteel bepalen: (1) selectieve financiering, (2) slappe verdediging, (3) onvoldoende vertegenwoordiging van andere opvattingen, (4) rechterlijk vooroordeel en (5) democratische uitholling.

Ieder van deze vijf misstanden zijn oplosbaar, maar de oplossingen zijn, net als de politiek, niet altijd eenvoudig.  Laten we eens nagaan wat het nieuwe kabinet zou moeten doen om tot een democratisch en rechtsstatelijk aanvaardbare algemeen belang-actie te komen. Anders gezegd: hoe kan het machtsmisbruik uit de algemeen belang-actie worden gehaald? 

Eerlijke financiering

Allereerst dient voorkomen te worden dat de overheid de algemeen belang-actie kan blijven sturen door selectief belangenorganisaties te financieren. De politieke voorkeuren van de ambtenaren die bepalen welke organisaties hoeveel subsidies krijgen, zouden geen rol mogen spelen bij subsidiebeslissingen. Indien de staat dit soort acties belangrijk vindt, zouden alle organisaties die een algemeen belang-actie willen starten in gelijke mate aanspraak moeten hebben op financiering. Hetzelfde zal moeten gelden voor de door de overheid gecontroleerde ‘slushfunds’, zoals de Nationale Postcode Loterij.

Niet alleen de initiatiefnemers, maar alle organisaties en burgers die aan een reeds gestarte algemeen belang-actie als tussenkomende partij willen meedoen, zouden ook hun aanspraken op financiering moeten kunnen doen gelden. Vanuit democratisch perspectief is het immers van belang dat ook deze stemmen door de rechter gehoord kunnen worden.

Behoorlijke verdediging tegen vorderingen

Om te voorkomen dat de rechter slechts de al dan niet opzettelijk ontoereikende verdediging van de betrokken ambtenaren en hun advocaten hoort, dient er een bijzondere regeling te komen voor de verdediging van staatsbelangen in algemeen belang-acties. Omdat bij die verdediging tal van politieke keuzen in het geding zijn en het om door de volksvertegenwoordiging vastgesteld algemeen beleid gaat, dient de Tweede Kamer de regie te voeren over de verdediging door de overheid, waarbij pluriformiteit voorop staat.

Dan zal het eenzijdige, alarmistische verhaal tegenover andere, meer realistische opvattingen komen te staan en zal de rechter pluriforme informatie ontvangen over de feiten, de stand van de wetenschap en de bijbehorende uiteenlopende gezichtspunten. Ook minderheidsstandpunten kunnen zo tot hun recht komen, zoals het hoort in de democratische rechtsstaat.

Het is van het grootste belang dat zoveel mogelijk deelbelangen en perspectieven op het algemeen belang goed vertegenwoordigd zijn. Tot nu toe heeft de rechter slechts eenzijdige, alarmistische verhalen gehoord van milieu- en mensenrechtenclubs die het algemeen belang hebben vernauwd tot hun eigen stokpaardjes.

De procedure zou opengesteld moeten worden voor andere groepen die door de vorderingen geraakt zullen worden. In het geval van algemeen beleid zullen dat in beginsel alle burgers en tal van organisaties zijn. Een procedure om te verzekeren dat die groepen gehoord kunnen worden, is noodzakelijk om het algemeen belang in de rechtszaal adequaat vertegenwoordigd te hebben. 

Rechterlijke legitimatie

Rechterlijke vooroordelen, niet het recht, bepalen momenteel in belangrijke mate de uitkomsten van algemeen belang-acties.  Onder de vlag van de rechtstaat en rechterlijke onafhankelijkheid worden subjectieve en politieke voorkeuren en ideologie juridisch bindend gemaakt. Dit betreft zowel feitelijke kwesties (bijvoorbeeld: is er sprake van ‘gevaarlijke klimaatverandering’) als politieke vragen (bijvoorbeeld: ‘in wat voor soort maatschappij willen we leven’).

Als je rechters wil inzetten bij het beslechten van politieke kwesties, dienen rechters ook veel meer democratisch gelegitimeerd te worden. Dat kan bijvoorbeeld door rechterlijke benoemingen onder politieke controle te brengen. In het huidige systeem van coöptatie kiezen activistische rechterlijke ambtenaren steevast andere activisten van dezelfde politieke kleur. Dat moet afgelopen zijn.

Omdat het in dit systeem onvermijdelijk is dat rechters met regelmaat politieke oordelen moeten vellen, kan overwogen worden het systeem van gekozen rechters te introduceren, zoals dat in bepaalde Amerikaanse staten geldt. Dan is er directe democratische legitimatie voor politiek door de rechter. Dat is te prefereren boven de huidige situatie waarin de vaak ingrijpende rechterlijke politiek geen enkele democratische legitimatie heeft.   

In ieder geval is de poppenkast waarin wordt getracht de schijn hoog te houden dat de rechter onafhankelijk en onpartijdig is in algemeen belang-acties, onhoudbaar geworden. Doordat de rechter zich doelbewust met politieke kwesties inlaat zijn politieke voorkeuren onvermijdelijk. Rechterlijke onafhankelijkheid is hier slechts een pretentie om ongestoord partijdig te kunnen zijn en zo de politiek buiten spel te zetten.

Ook indien de algemeen belang-actie met de noodzakelijke waarborgen omgeven wordt zal de democratie niet steeds het primaat hebben. Daarom zou in de Grondwet bepaald kunnen worden dat het parlement bij eenvoudige motie bij meerderheid aangenomen, mag besluiten rechterlijke uitspraken buiten toepassing te laten. Dat kan voorkomen dat een uitspraak als in de Urgenda- of Shell-zaak tot ineffectief, ondoordacht en kostbaar beleid zal leiden. In de Canadese grondwet is al zo’n soort procedure opgenomen. Nederland zou er ook zijn voordeel mee kunnen doen.   

Weg met heilige progressieve huisjes

Kortom, indien de nieuwe coalitie de algemeen belang-actie wil handhaven, zullen de partijen nog een hele kluif hebben aan de herziening ervan. In de huidige constellatie kan deze actie slechts de bijzondere belangen van geprivilegieerde actiegroepen dienen. Dat is in een democratische rechtsstaat onaanvaardbaar.

Om de algemeen belang-actie het algemeen belang te kunnen laten dienen, moet de nieuwe coalitie heilige progressieve huisjes in hoogdravende vermommingen als ‘democratische rechtsstaat’ en ‘rechterlijke onafhankelijkheid’ omverschoppen. De progressieve beweging zal zich dit effectieve instrument om de democratische rechtsstaat te omzeilen niet zomaar laten afpakken en zich mogelijk tot de rechter wenden. Dus de nieuwe coalitie moet goed beslagen ten ijs komen. 

Een algemeen belang-actie die slechts bijzondere belangen dient, is onverteerbaar. De ‘toegang tot de rechter’ en ‘democratische rechtsstaat’ zijn slechts drogredenen die de meeste burgers inmiddels als schaamlappen herkennen. Daarom is vereist dat het algemeen belang eindelijk eens in deze actie tot zijn recht kan komen. Als dat onmogelijk blijkt, is afschaffing nog altijd een goede optie. Aan het nieuwe kabinet is de keuze. Geen algemeen belang-actie zonder dat het algemeen belang is gegarandeerd.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Gesubsidieerde linkse activisten die de rechter voor hun karretje spannen: zo komen we ervan af verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wie verschaft hen dat recht eigenlijk? Dat kan, omdat ‘goede doelen’-groepen kunnen beweren op te treden namens ‘het algemeen belang’. Dat activistenbelang werd dertig jaar geleden mogelijk gemaakt in het Burgerlijk Wetboek. Hoog tijd om dat privilege weer te schrappen – een mooie taak voor een nieuwe regeringscoalitie. Er zijn helaas wel bokken op de weg. Lucas Bergkamp schetst in dit artikel hoe de situatie nu is. En in een volgend artikel wat er aan gedaan kan worden.

De zogeheten ‘algemeen belang’-actie is een doorgestoken kaart – procederen in het algemeen belang is verworden tot een instrument om buiten de politiek om via de rechter een progressieve agenda op te leggen en af te dwingen. Na klimaatbeleid, stikstofbeleid en immigratiebeleid wordt nu ook defensie- en buitenlands beleid door de rechter gedicteerd. Er lijken geen grenzen meer aan de rechterlijke bevoegdheid beleid voor te schrijven.

De wet maakt juridische procedures in het algemeen belang mogelijk. Door hun politieke invloed aan te wenden en zich subsidiestromen toe te eigenen hebben bepaalde belangenorganisaties de algemeen belang-actie echter kunnen monopoliseren en zo het algemeen belang kunnen kidnappen. De rechterlijke macht werkte merkwaardig genoeg mee aan deze manier van uitholling van de democratie en ondermijning van de rechtsstaat.

Waarom een algemeen belang-actie?

Het achterliggende idee is dat organisaties en burgers in het algemeen belang aan de rechter kunnen vragen om de staat of een bedrijf te verplichten zich aan de wet te houden, of, in geval er schade is opgetreden, schadevergoeding te betalen. Bijvoorbeeld: de uitvoerende macht geeft een vergunning aan een bedrijf in strijd met de wet en een milieuactiegroep komt daartegen op. Met dit soort acties zouden wetsovertredingen kunnen worden voorkomen, gecorrigeerd of bestraft en zo zou het algemeen belang gediend worden.

Dat is de theorie, maar de praktijk is anders gebleken. De algemeen belang-actie is gemonopoliseerd door gesubsidieerde organisaties die daarmee via de rechter beleid kunnen dicteren. Daardoor worden vaak slechts bijzondere belangen gediend.

De wettelijke regeling van de algemeen belang-actie is opgenomen in het Burgerlijk Wetboek. Een stichting of vereniging met een ideëel doel, zoals bescherming van het milieu, kan onder bepaalde voorwaarden de overheid of een bedrijf dagvaarden. Eén van die voorwaarden is dat ‘de belangen van de personen tot bescherming van wier belangen de rechtsvordering strekt, voldoende zijn gewaarborgd, gelet op de achterban en de omvang van de vertegenwoordigde vorderingen.’

Daar wringt de schoen: algemeen beleid raakt per definitie alle Nederlanders en een stichting of vereniging kan onmogelijk de belangen van alle Nederlanders waarborgen. Daarmee is een algemeen belang-actie door een organisatie waarbij niet alle Nederlandse zijn aangesloten al meteen een contradictio in terminis. De rechter is over deze voorwaarde evenwel gemakkelijk heengestapt, maar de meeste Nederlanders willen inmiddels van de algemeen belang-actie af. 

‘Staat en bedrijven moeten zich aan de wet houden’

De voorstanders van de algemeen belang-actie stellen dat ook de staat en bedrijven zich gewoon aan de wet moeten houden en wat zij de rechter vragen is precies dat: aan de wet houden. Dit is echter een drogredenering: het gaat niet om ‘aan de wet houden,’ maar om een rechterlijke interpretatie van vaak vage wetteksten die overeenstemt met de agenda van de belangenorganisatie die de procedure instelt. De ‘rechtsstaat’ komt in die zaken op tegen democratische besluitvorming.

De klimaatzaken tegen de staat tonen mooi hoe dit ‘aan de wet houden’ werkt:

• De politiek kondigt een ongedefinieerd ‘recht op leven’ af, dat in een verdrag (een wet) wordt vastgelegd.
• De belangenorganisatie geeft een draai aan dit recht waardoor het haar klimaatagenda dient en de staat voert slap verweer omdat het ministerie met de organisatie sympathiseert.
• De rechter bepaalt vervolgens dat dit recht ook een recht inhoudt op een ‘veilig en stabiel klimaat met maximaal anderhalve graad Celsius temperatuurstijging.

Uiteraard was het nooit de bedoeling van de politiek om het vage recht op leven uit te strekken tot een recht op een ‘veilig’ klimaat, maar dat heeft de rechter er wel van gemaakt. Het nieuwe door de rechter verzonnen mensenrecht, dat de democratische besluitvorming opzijzet, heeft enorme negatieve gevolgen voor het milieu, andere mensenrechten, inclusief, paradoxaal, het recht op leven, de economie, financiën, enzovoort. Deze andere rechten en belangen worden door de rechter niet meegewogen, omdat de staat nalaat ze voor het voetlicht te brengen.

Omdat het om een fundamenteel mensenrecht gaat, staat de democratie bovendien min of meer machteloos tegenover belangenorganisaties die met overheidssubsidie de rechter voor hun karretje weten te spannen. Een mensenrechtenverdrag kan door de politiek immers praktisch niet worden opgezegd. Zo neemt de rechterlijke macht bijvoorbeeld de leiding over de klimaatpolitiek over, uiteraard zonder instemming van de volksvertegenwoordiging.

Subsidies voor belangenorganisaties

Het voeren van juridische procedures is erg duur. Daarom hebben procederende belangenorganisaties, zoals Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace, veel geld nodig. De staat subsidieert en gaat daarbij zeer selectief te werk. De favoriete clubs van de ministeries komen steevast als enige in aanmerking en dat willen ze graag zo houden. Een kniesoor die er om maalt dat de rechtsgelijkheid ver te zoeken is en de netwerkcorruptie welig tiert.

Bovendien kunnen de ministeries indirect, via ‘slushfunds’ zoals de Postcodeloterij, miljoenen terecht doen komen bij de organisaties die hun voorkeur hebben. Door de macht van het geld kan de overheid zo de algemeen belang-actie sturen en bewerkstelligen dat alleen juridische procedures gevoerd worden om de door de overheid gesteunde doelen te bereiken. Geld spreekt ook hier. 

De rechter is passief en gaat af op de informatie die door de partijen worden aangedragen. Daarom is het voor de belangenorganisatie en de overheid van groot belang dat de verdedigende partij (de verweerder) geen onwelgevallige feiten aandraagt. De eerste klimaatzaak van Urgenda werd dan ook gevoerd tegen de staat, die slap verweer voerde en de activisten nauwelijks tegensprak. De ‘feiten’ werden door Urgenda en het ministerie voorgekookt en de rechter werd met verwijzing naar het IPCC voorgehouden dat er ‘wetenschappelijke consensus’ en een grote mate van unanimiteit in beleidskringen zouden bestaan.  

Omdat van tegengas geen sprake was, baseerde de rechter zich, ook ten aanzien van de stand van de klimaatwetenschap, op de desinformatie die door Urgenda en het ministerie was aangedragen. Zo kon de rechter tot drie keer toe concluderen dat er sprake is van een ‘klimaatcrisis,’ ofwel ‘gevaarlijke klimaatverandering’, volledig veroorzaakt door de menselijke uitstoot van CO2. Dit zou zijn vastgesteld door de klimaatwetenschap. Je reinste sciëntisme en bovendien gebaseerd op een selectief feitenrelaas en een nog selectievere juridische analyse.

Moralisme tiert welig

Zoals we hierboven hebben gezien heb je voor een succesvolle algemeen belang-actie niet alleen toegang tot de rechter nodig, maar ook rijkelijke subsidies en een juist gekozen tegenpartij die geen tegengas zal geven. Maar er zijn ook nog twee andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn.

Om het recht naar je hand te zetten, zo weten de belangenorganisaties die de weg naar de rechtszaal goed kennen, moet je een beroep doen op het geweten van de ‘dappere’ rechter. Door hun vorderingen in moralisme te hullen geven zij de (latent) activistische rechter een uitnodiging om ‘goed te doen’. Dat het begrip ‘algemeen belang’ nergens gedefinieerd is, komt daarbij goed van pas, want de te dienen moraal is flinterdun en willekeurig begrensd tot het beoogde doel.

De rechterlijke macht is in deze psychologie het laatste bastion dat onheil kan voorkomen. Omdat de weldenkende rechter niet verantwoordelijk wil zijn voor het laten voortbestaan van de gevaren van klimaatverandering, het uitsterven van zeldzame planten of dieren of het risico op een inhumane oorlog, zal hij geneigd zijn aan de eisen van de belangenorganisaties toe te geven, al dan niet voor ‘toekomstige generaties.’

Als ‘redder van de planeet’ sta je in de schijnwerpers en kom je mooi voor de dag op de hockeyclub of bij de Rotary. Glorie straalt af op degenen die zich messias wanen. Dat de dappere rechter het beslechten van grote politieke kwesties, zoals klimaatbeleid, het hervormen van de landbouw en oorlog in Israël, veel interessanter vindt dan de zoveelste burenruzie, is mooi meegenomen. 

‘Gevaar’ of ‘risico’ is het nieuwe excuus voor de ongebreidelde expansie van de rechterlijke macht. In de recente zaak tegen de staat over de levering van onderdelen voor militaire vliegtuigen aan Israël, baseerde de rechter zich ook op het gevaar dat Israël het oorlogsrecht zou kunnen schenden. De belangenorganisaties hebben de juridische theorie van ‘gevaarzetting’ zo een politieke lading gegeven. Het vaststellen van ‘risico’ op een onrechtmatige toekomstige gebeurtenis betekent dat de rechter mag ingrijpen. Daarmee heeft de rechter in beginsel onbeperkte macht want risico in de toekomst kan nooit worden uitgesloten.

Dit is de juridische manifestatie van de zogeheten ‘risicosamenleving’ die in de jaren tachtig tot bloei kwam. Het idee is dat het in geïndustrialiseerde samenlevingen niet langer gaat om de verdeling van schaarse goederen, want iedereen heeft genoeg te eten en een dak boven zijn hoofd. Het gaat om de verdeling van de risico’s: de belangrijkste politieke kwesties draaien om de vraag welke groepen aan welke risico’s zijn blootgesteld en hoe risico’s kunnen worden uitgebannen. Daarbij treedt het beruchte voorzorgsbeginsel op de voorgrond. 

Andere rechten en belangen worden onder de bus gegooid

De mythe dat de rechter slechts de wet toepast, wordt gelogenstraft door de aard van algemeen belang-acties die gericht zijn op het selectief afdwingen van vage rechten of rechtsbeginselen. In deze procedures kan de rechter onmogelijk één recht bevorderen zonder een ander (of soms hetzelfde) recht te schaden. In klimaatzaken pretendeert de rechter het recht op leven te bevorderen door ambitieus klimaatbeleid te bevelen, maar daarmee worden andere mensenrechten en belangen geschonden, zoals het recht op betrouwbare en betaalbare energie, het recht op eigendom en allerhande andere economische en politieke rechten.

Bovendien schendt het ambitieuze klimaatbeleid het recht op leven zelf. Dit kostbare en economisch desastreuze beleid stelt de bestaanszekerheid en het leven van vele mensen in de waagschaal. Als doekje voor het bloeden laat de rechter de staat vrij om ‘de middelen’ (nog meer kostbare en onbetrouwbare ‘hernieuwbare’ energie) te kiezen om ‘het doel’ (maximaal anderhalve graad temperatuurstijging) te bereiken. De rechter kan slechts doen alsof het algemeen belang gediend wordt door het algemene van dat belang te schaden.

De schade is niet te overzien

Omdat het om een ‘mensenrecht’ gaat, hoeft de rechter zich niet te verdiepen in de kosten van het geëiste klimaatbeleid: ‘als we niets doen, gaan de mensheid en de planeet ten onder,’ zo is de redenring. Alsof het kostbare klimaatbeleid dat de overheid ons heeft opgedrongen gelijk staat aan ‘niets doen’. Bovendien schept het klimaatbeleid zelf gevaren die uitstijgen boven de gevaren van klimaatverandering, maar daarover hoor je de actiegroepen en de rechter nooit. 

Met verwijzing naar allerhande wetenschappelijke rapporten hield de overheid ons lange tijd voor dat de hernieuwbare energie kostenbesparend zou zijn, want de wind en zon zijn gratis. Nu de enorme prijsstijgingen in de energiesector dat narratief onderuit hebben gemaaid, houdt de overheid liever haar mond over de kosten van de energietransitie. Nieuwe woningen kunnen niet rekenen op aansluiting op het net. Recent eiste netbeheerder Stedin nog dat openbare laadpalen voor elektrische auto’s tussen vier uur ’s middags en negen uur ’s avonds uitgezet worden omdat de stroom anders zou uitvallen. Het is inmiddels duidelijk dat de energietransitie de de-industrialisatie aanwakkert, de werkeloosheid verergert en energiearmoede tot het nieuwe normaal maken.

De democratie onder curatele

De gevolgen hiervan voor de democratie zijn het best samen te vatten in de woorden van de advocaat van Urgenda en Milieudefensie: ‘We moeten de democratie onder curatele stellen.’ Dit geldt eens te meer nu de uitslagen van verkiezingen de progressieve agenda niet langer ondersteunen. De rechter, niet de politiek, is nu het enige middel om de progressieve agenda op te leggen en af te dwingen. Daarmee kunnen alle compromissen die politieke partijen onderhandelen met verwijzing naar het risico op schending van een mensenrecht de prullenbak in.

De verdedigers van de algemeen belang-actie verwijzen consequent naar de rechtsstaat ter rechtvaardiging van rechterlijk activisme. De schending van de machtenscheiding en het gevaar van tirannie kunnen zij met wat retoriek gemakkelijk wegwuiven. Maar ze geven nooit antwoord op de kernvraag wat te doen indien rechters hun macht misbruiken door toe te geven aan de eis om ‘de democratie onder curatele te stellen’. Want ontkenning van het probleem dient de goede (progressieve) zaak.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht De democratie staat steeds vaker machteloos tegen gesubsidieerde linkse activisten die de rechter voor hun karretje weten te spannen verscheen eerst op Wynia's Week.