Pogingen om Bitcoin-gebruik onder de bevolking tegen te gaan

Ook toezichthouders en beleidsmakers droegen bij aan de volatiliteit. Zo kondigde de Bank for International Settlements (BIS), ook wel de bank der centrale banken genoemd, aan dat Bitcoin en andere crypto-valuta de hoogste risicoweging krijgen op bankbalansen. Dit betekent dat een bank voor elke Bitcoin die het voor een klant aanhoudt, voor 100% moet zijn gedekt. De BIS calculeert dus in dat de waarde Bitcoin volledig kan instorten.

En dan was er nog China, dat aankondigde dat bedrijven die Bitcoin ‘delven’, door complexe algoritmes te berekenen, moeten sluiten. Het is een poging om het Bitcoin-gebruik onder de bevolking tegen te gaan. Hier in ons eigen land riep de baas van het CPB, Pieter Hasekamp, zelfs op het gebruik van Bitcoin en andere crypto-valuta maar helemaal te verbieden.

De strijd is begonnen

Er was echter ook positief nieuws. Zo kondigde het midden-Amerikaanse land El Salvador aan dat het Bitcoin gaat accepteren als wettig betaalmiddel. Aan de ene kant worden dus pogingen gedaan om gebruik van de munt te ontmoedigen of zelfs te verbieden, aan de andere kant wordt Bitcoin omarmd als officieel betaalmiddel. Het markeert een bijna schizofrene houding ten aanzien van het fenomeen digitaal geld. Er staat dan ook veel op het spel.

De opkomst van het digitale geld en het ecosysteem dat hier omheen wordt gecreëerd is te beschouwen als het wilde westen van finance. Het heeft ook al een naam gekregen: Decentralized Finance (DeFi).

Wind in de zeilen voor Bitcoin

Wat de toekomst gaat brengen weten we natuurlijk niet, maar er zijn wel twee ontwikkelingen die DeFi en crypto-valuta als Bitcoin veel wind in de zeilen geven:

Ten eerste vertoont het mondiale financiële systeem slijtage. Het verstoort evenwichtige economische groei.

Ten tweede is er sprake van een sluipende erosie van onze klassieke burgerrechten. Dit kreeg vaart bij het bezweren van de corona-crisis.

Privaat geld

De opkomst van nieuw geldsystemen is geen onbekend fenomeen. Het gebeurt echter bijna altijd uit onvrede met de gevestigde orde of bij het ontstaan van nieuwe (ongereguleerde) economische initiatieven.

De opkomst van DeFi lijkt bijvoorbeeld op de groei van het geldwezen in het Europa van 1450 tot 1600. Het was de opkomst van een nieuwe interregionale economie gedragen door geldhandel en wisselbrieven. Door de vrijheid en de mogelijkheden die het bood genereerde het een enorme opbloei van handel en economie.

Eurodollar geldmarkt

De groei van DeFi doet ook denken aan de opkomst van de ongereguleerde eurodollar geldmarkt in London City vanaf 1955. Banken werden in de nasleep van de grote depressie nog streng gereguleerd. Maar offshore in belastingparadijzen ontstonden nieuwe mogelijkheden.

De nieuwe geldmarkt ontwikkelde zich razendsnel, omdat er geen sprake was van regulering. Pas toen toezichthouders de markt in het vizier kregen, bleek die al dermate te zijn verweven met mondiaal opererende banken, dat ze besloten de markt dan maar te omarmen.

Globalisering en schaduwbankieren

De eurodollar geldmarkt staat aan de basis van de onstuimige globalisering vanaf de jaren negentig, maar ook van de instabiele wereld van schaduwbankieren. De kredietcrisis van 2008 maakte duidelijk dat de financiële wereld te snel te groot was geworden.

Sindsdien is er dan ook sprake van een langzame terugtocht van grootbanken. Vooralsnog springen schaduwbanken in het gat, maar hierdoor is het financiële systeem er niet stabieler op geworden. Integendeel zelfs.

Centrale banken voeren nu snel eigen digitaal geld in

Er is sprake van een monetair en financieel systeem dat vergaande slijtage vertoont. Centrale banken moeten steeds forser ingrijpen om het financieel systeem niet uit de rails te laten lopen.

Dit staat steeds sneller opeenvolgende crises en fricties echter niet in de weg. Integendeel, het blijkt steeds vaker dat de forse ingrepen door centrale banken zelf tot fricties leiden.

Omdat centrale banken weten dat het systeem op z’n laatste benen loopt en de private initiatieven in de DeFi-wereld in hun nek hijgen, komen ze nu versneld met digitale varianten van hun eigen valuta: digitaal centrale bank geld.

Beknotting burgerrechten

Dan is er nog de sluimerende onvrede over het overheidsbeleid rondom de aanpak van de Corona-crisis. Om te beginnen is er de afname van vrijheden. In diverse landen zijn noodwetten aangenomen die overheden de macht hebben gegeven om vergaand in te grijpen in het leven van mensen.

Vrijheden krijgen we pas terug in het ‘nieuwe normaal’ als we voldoen aan de door de overheid gestelde eisen. Het is de testsamenleving, waar je pas weer volledig toegang hebt tot oude vrijheden als je kunt bewijzen dat je negatief bent getest of bent gevaccineerd.

Krijgen we onze vrijheden wel terug?

Het gemak waarmee overheden klassieke burgerrechten met voeten treden is een veeg teken. Onlangs gaf de Estlandse premier Katja Kallas in een interview met de Financial Times aan er niet gerust op te zijn dat de vrijheden snel weer zullen worden teruggegeven.

We moeten deze observatie ter harte nemen. Als premier van een land dat decennialang gebukt ging onder het juk van de totalitaire Sovjet-Unie heeft Kallas misschien een wat scherpere kijk op deze materie.

Belangenverstrengelingen

Een ander problematisch aspect van de corona-crisis is de belangenverstrengeling tussen publieke en private partijen. Voor Wynia’s Week schreef ik eerder al over de dieper liggende oorzaak hiervan.

Het wordt steeds duidelijker dat de maatregelen die de overheden hebben genomen om de corona-crisis te bezweren in belangrijke mate zijn gebaseerd op deze belangenverstrengelingen. In dit geval gaat het om de gedeelde belangen tussen wetenschappers, toezichthouders, farmaceuten en media.

‘Lab-leak’-theorie was eerst complotdenken

Opvallend snel na het begin van de corona-crisis lieten invloedrijke wetenschappers weten dat het virus niet uit het Chinese Wuhan virus-laboratorium was ontsnapt. Er was geen diepgaand onderzoek aan vooraf gegaan, maar de consensus was snel gevonden.

In een brief in het toonaangevende tijdschrift The Lancet deden 27 wetenschappers de ‘lab-leak’-theorie in februari 2020 af als complotdenken. Overheden en media schikten zich in de zienswijze van de wetenschappers. De initiatiefnemer van deze belangrijke brief, Peter Daszak, bleek echter zelf een belangrijke speler in het niet ongevaarlijke onderzoek naar corona-virussen.

Maar nu is de wind gaan draaien

Meer dan een jaar lang deden de mainstream en social media aan (zelf)censuur. Er kwam geen onderzoek naar de dubbele petten en de oorsprong van het virus. Inmiddels groeien echter de aanwijzingen dat het virus wel degelijk uit het lab is ontsnapt.

De wind is gaan draaien nadat de Wall Street Journal wees op mogelijk bewijs van een ‘lab-leak’. The Lancet heeft de dubbele petten van Daszak inmiddels erkend. Het tijdschrift heeft een verklaring aan het oorspronkelijke artikel toegevoegd.

Daszak is inmiddels wegens ‘belangenverstrengeling’ ook verwijderd uit de commissie die onderzoek doet naar de oorsprong van het virus.

Waarom geen generieke medicijnen tegen corona?

Een ander controversieel onderwerp waar steeds meer licht op wordt geworpen is het feit dat Corona mogelijk goed behandelbaar is met goedkope generieke medicijnen. Toch kiezen overheden nog steeds onverkort voor de dure en nog in de testfase verkerende inentingen.

En zowel de mainstream media als de tech-giganten die grip hebben op de belangrijkste social media-kanalen censureren met goedkeuring van overheden nog altijd artsen en politici die pleiten voor meer onderzoek naar de potentieel effectieve generieke medicijnen.

Dit alles geeft een nogal ongemakkelijk gevoel. Het is dan ook niet vreemd dat er een beweging op gang is gekomen van mensen die kritisch is en verandering wil. De opkomst van DeFi landt dan ook in vruchtbare aarde.

Vrijheid en economische groei lonken

De twee drijvende krachten achter de opkomst van Bitcoin en DeFi zijn de strijd voor vrijheid en de zoektocht naar economisch perspectief. Het is het spiegelbeeld van twee belangrijke observaties in onze huidige tijd: het beknellende en inconsistente overheidsbeleid roept steeds meer wantrouwen op en een inherent instabiel financieel systeem beknot stabiele economische groei.

Zeker is echter dat vrijheid op de langere termijn altijd beter scoort dan onvrijheid. En ook veelbelovende economische vooruitzichten doen het beter dan stagnatie. De generatie die Bitcoin heeft omarmd is zich er scherp van bewust dat beide aspecten worden verenigd in de groei van DeFi.

Terug naar de vraag in de titel van dit artikel. Is de forse waardedaling van Bitcoin het begin van het leeglopen van een bubbel? Wellicht. Het zou echter zomaar kunnen dat het een teken is van groeipijn in een verder rooskleurige toekomst.

Sander Boon maakt deel uit van de vaste kring van auteurs van Wynia’s Week. Wilt u als donateur bijdragen aan Wynia’s Week? Graag! Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Is de val van Bitcoin aanstaande? Of juist niet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Bovendien hebben overheden buitengewoon veel geld gestoken in het ondersteunen van inkomens en bedrijvigheid. In de VS is president Joe Biden bezig met het derde stimuleringspakket in een jaar, ter waarde van $2 biljoen. We zien dan ook licht aan het einde van de tunnel.

Oververhitting?

Menig econoom is zelfs bevreesd dat het teveel van het goede is en dat de economie zal oververhitten. Het is dan ook niet vreemd dat overal in de media wordt voorgesorteerd op een mooie en zelfs ‘groene’ toekomst.

In de financiële media wordt gewezen op hogere inflatie als gevolg van de economische groei. Ze wijzen op het nog steeds ruime monetaire beleid van centrale banken, die bovendien aangeven de rente nog een aantal jaar laag te houden. Het kan allemaal niet op. Is het vertrouwen in het centrale bankbeleid echter wel terecht?

Opgaande markten

We verkeren nu in een situatie dat er op verschillende plekken sprake is van bubbelvorming. De wereldwijde kapitalisatie van aandelen is bijvoorbeeld voor het eerst groter dan het wereldwijde BBP. Aandelenprijzen van niet winstgevende bedrijven zijn naar records gestegen. Ook werd er in de eerste drie maanden van 2021 meer geld gestoken in zogenaamde SPAC’s dan in heel 2020. Dit zijn lege beursvehikels die geld ophalen om het te gaan steken in toekomstig succesvolle bedrijven. Het is de late echo van de speculatieve ‘Mississippi Company’.

Tegelijkertijd is de hoeveelheid schuld die we wereldwijd met elkaar hebben opgebouwd nog nooit zo hoog geweest. De rentes zijn laag en er wordt volop geleend om te speculeren met hefboom, maar ook om de economie te ondersteunen tijdens de lockdown’s.

Door de schuldopbouw zijn de meeste bedrijven behoed voor faillissement en is de werkloosheid nog niet noemenswaardig gestegen. Voor 2021 wordt door het IMF ingeschat dat dit beleid zal resulteren in een mondiale economische groei van 6%.

Verslaafd aan schuld

Er kleeft echter een groot risico aan de huidige situatie op financiële markten: centrale banken hebben met hun grootschalige aankoop van staatsleningen, bedrijfsleningen en hypotheekleningen een beursklimaat gecreëerd dat volledig rust op het vertrouwen dat dit beleid voortdurend succesvol zal zijn. De perceptie leeft nu breed in de markt dat centrale banken altijd een reddende hand zullen en kunnen uitsteken als markten in paniek raken. Op basis van deze inschatting worden weer grote risico’s genomen. Centrale banken mogen dus geen fouten maken. En vanaf hier wordt het een beetje ongemakkelijk.

Het risicovolle gedrag van banken in aanloop naar de kredietcrisis is sindsdien door regulering ingetoomd. Sinds de kredietcrisis weten participanten in de mondiale financiële markt dat er meer risico’s zijn dan aanvankelijk gedacht. Banken hebben toen bovendien zelf ervaren hoe snel solvabiliteit kon omslaan in faillissement en hebben hun risicomanagement daarop aangepast. Door de lage rentes op de kapitaalmarkt moet er echter flink meer risico worden genomen om rendement te behalen. En dat risico wordt steeds meer gezocht in de wereld van schaduwbankieren. Sinds de kredietcrisis is de schaduwbank sector dan ook flink in omvang toegenomen.

Onzichtbare risico’s

Bij schaduwbankieren moet u denken aan financiële partijen die gezamenlijk bancaire activiteiten ontplooien, maar niet als zodanig worden gereguleerd. Denk hierbij aan broker/dealers, pensioenfondsen, verzekeraars, vermogensbeheerders, geldmarktfondsen en multinationals. Toezichthouders noemen dit tegenwoordig ‘market based finance’, dat klinkt natuurlijk wat vriendelijker. Nadeel van deze sector is dat er maar een zeer beperkt zicht is op de risico’s die worden genomen.

De financiering in deze sector vindt plaats in de zogenaamde repomarkt, een markt waar financieel onderpand wordt verhandeld. Bij een repo-transactie wordt cash voor een bepaalde duur, meestal een dag, omgeruild voor een schuldbewijs. De transactie wordt na de contractduur weer teruggedraaid. Zoals ik al eerder schreef is het een ‘pandjeshuis’ in het groot. Cash kan zo veilig worden geparkeerd en onderpand kan worden ingezet om aan cash te komen. Er is zo een levendige handel ontstaan van schuldbewijzen.

De lening die het meest wordt gebruikt als onderpand is de Amerikaanse staatslening. De markt voor deze leningen is de grootse, diepste en meest liquide ter wereld, omdat de Amerikaanse regering al decennialang haar begrotingstekorten dicht met leningen. Het gebruik van onderpand is sinds midden jaren negentig steeds dominanter geworden bij zowel traditionele banken en schaduwbanken.

Hefboom

Omdat de repomarkt doorgaans zeer veilig en liquide is en er bovendien zoals gezegd een perceptie leeft dat centrale banken altijd een crisis op kunnen vangen, nemen financiële partijen vaak steeds meer risico’s om rendement te halen. Wanneer steeds grotere risico’s worden genomen, vallen uiteindelijk echter slachtoffers. Onder het oppervlak van het positieve beurssentiment beginnen dan ook scheurtjes te ontstaan. De markt werd afgelopen weken opgeschrikt door een aantal pijnlijke gebeurtenissen.

Eerst ging schaduwbank en handelsfinancier Greensill ten onder, met grote verliezen voor Credit Suisse tot gevolg. Vervolgens implodeerde Archegos. Dit als hedgefonds opererende, maar als family office licht gereguleerde beursvehikel had met veel hefboom gespeculeerd op de waardestijging van een select aantal bedrijven in de VS en China. Banken die in zee waren gegaan met dit fonds zaten op de blaren en moesten flinke verliezen nemen. Geschrokken en ook aangespoord door ongeruste toezichthouders herijken banken hun relaties met hedgefondsen. Dit pakt slecht uit, omdat veel hefboomfinanciering zal moeten worden afgebouwd.

Centrale banken zijn het probleem

Het marktsentiment draait dan ook langzaam maar zeker, de markt verkrapt. Het begint bovendien te dagen dat de gedroomde economische groei en de hogere inflatie wel eens langer op zich kunnen laten wachten dan eerder ingeschat. Ook hierdoor worden veiliger posities opgezocht. De dollar wordt weer duurder, belangrijke grondstoffen als koper en olie dalen, de rentestijging zet niet echt door. Wat niet helpt, is dat er ook barstjes beginnen te ontstaan in de almacht van centrale banken.

De rol van centrale banken is de afgelopen decennia flink veranderd. Daar zijn ze zelf echter pas zeer laat achter gekomen. Recent eigen onderzoek door de Amerikaanse centrale bank (Fed) komt tot een voor de bank verontrustende conclusie. De liquiditeit in de schaduwbanksector hangt af van de hoeveelheid onderpand dat er voor handen is. In tijden van stress neemt de hoeveelheid af omdat financiële partijen het niet graag willen uitlenen. Als de stress omslaat in paniek stappen centrale banken in om de markt tot rust te brengen.

Systeemrisico

En hoe doen ze dat? Door het opkopen van staatsleningen, hypotheekleningen en bedrijfsleningen. De aankopen worden gedaan met nieuw gecreëerde bankreserves. Die blijven echter op de balans van de centrale bank staan en worden dus niet gebruikt voor kredietverlening. De schaduwbank sector heeft geen behoefte aan bankreserves, maar aan onderpand. Door dit op te kopen creëren centrale banken paradoxaal meer risico’s in het systeem.

Er blijft voor de markt op zulke momenten minder onderpand over om te kunnen verhandelen. Dit vergroot de illiquiditeit en verergert de problemen. Onderpand dat nog voor handen is, wordt hergebruikt in onderpandketens, waardoor de onderlinge verwevenheid groter wordt. Het monetaire beleid dat is bedoeld om rust te brengen, veroorzaakt zo juist illiquiditeit en een groter systeemrisico.

Vertrouwen in de werking van centrale bankbeleid heeft geleid tot rust, meer risico’s in financiële markten en hoge waarderingen. De combinatie van omvallende hedgefondsen, financiële verkrapping in de schaduwbanksector en minder vertrouwen in toekomstige economische groei kan echter snel een giftige cocktail worden die centrale banken ertoe dwingt nog weer grootschaliger in te grijpen. Het is te hopen dat de markt het vertrouwen heeft dat het beleid nog werkt. Zo niet, dan vormen de centrale banken geen onderdeel meer van de oplossing, maar van het probleem.

Het bericht De rente is laag, de schuld is hoog en alles gaat groeien. O ja? verscheen eerst op Wynia's Week.

De enorme aandacht die wordt gecreëerd slaat maar al te vaak al snel om in stilte. Het is de werkelijkheid van de lobbycratie. Het gasdossier is ook erg interessant om te volgen. Want moeten we nu van het gas af of niet? En is gas een vervuilende fossiele brandstof of juist een duurzaam alternatief?

Geopolitiek gas

Er spelen rondom het thema gas enorme belangen. Let alleen al op de manier hoe de VS zich bemoeien met de gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland, Nord Stream 2. Op alle mogelijke manieren oefenen de VS druk uit op bedrijven die deelnemen aan de constructie van de pijpleiding.

Zo staakte het Nederlandse bedrijf Allseas eind 2019 de medewerking aan het project, omdat de VS hadden gedreigd dat het bedrijf in de VS geen poot meer aan de grond zou kunnen krijgen als ze er mee doorgingen. De directie zou zelfs tot ‘persona non grata’ worden bestempeld.

Maar het is niet afdoende. Rusland heeft nu zelf een schip ingezet om de laatste kilometers te kunnen voltooien. Er is dus door de VS naar een hoger niveau geschaald. De EU en met name Duitsland moeten het ontgelden. Het is een flagrante inmenging in de politieke besluitvorming van soevereine instellingen en staten. De reden voor deze inmenging is geopolitiek van aard, als je de VS moet geloven. De VS zien een grote afhankelijkheid van Russisch gas als een gevaar voor de positie van de EU en Duitsland. Bovendien kunnen Polen en Oekraïne na voltooing van de pijplijn door Rusland op een zijspoor worden gezet. Het zou de belangen van de VS en de NAVO schaden.

Natuurlijk spelen er ook economische belangen. De VS verkopen maar al te graag zelf hun schaliegas aan Europa. Er wordt op dit moment hard gewerkt aan LNG-installaties in Amerika’s oostelijke havens.

Wat de VS er niet bij vermelden, is dat zij de afgelopen jaren steeds afhankelijker zijn geworden van Russische olieleveranties. Vorig jaar importeerden Amerikaanse raffinaderijen gemiddeld 538.000 vaten olie per dag uit Rusland. Ter vergelijking, dat is meer dan de 522.000 vaten per dag uit Saoedi-Arabië.

Inmiddels komt 7% van de totale Amerikaanse olie-import uit Rusland. Het loopt snel op, omdat de VS geen Venezolaanse olie meer importeren. Door hun eigen sanctiebeleid zijn de VS dus zelf afhankelijk geworden van Russische olie. Misschien goed dat dit onderwerp eens wordt opgepakt door Europese diplomaten.

Geen daden maar woorden

Dan de EU. Lange tijd wordt al ingezet op het uitfaseren van gas in de lidstaten, omdat het nu eenmaal een vervuilende fossiele brandstof is. Op alle niveaus wordt flink gelobbyd om alternatieve vormen van energie te promoten.

Grote woorden worden gebruikt en nog grotere bedragen worden de wereld ingeslingerd. Zo spreekt de EU Green Deal over maar liefst 1000 miljard euro aan investeringen die nodig zijn om aan de doelstellingen van het ‘Akkoord van Parijs’ uit 2015 te voldoen.

Die hoge bedragen moeten overigens met een korrel zout worden genomen. Als je inzoomt blijkt dat de basis wordt gelegd door een relatief kleine inleg van bijvoorbeeld de EU of een instituut als de Europese Investeringsbank. Dit bedrag wordt dan opgeplust door co-financiering uit EU-lidstaten. En via een toverformule wordt het bedrag vermeerderd tot die 1000 miljard. Wat zit er in die formule? Hefboomfinanciering door publiek-private samenwerking. Het echte geld zal worden opgehaald uit de markt, met overheidsgaranties zodat het minder risico loopt.

EU-lidstaten blijken op belangrijke thema’s echter nog altijd autonoom genoeg om een eigen richting te varen. Zo heeft Nederland ingezet op gasloos (voor de bühne, zoals we hieronder zullen aanstippen), maar zet Duitsland vol in op gas als alternatief voor zijn kolencentrales.

Het levert aan de grensstreek tussen Nederland en Duitsland scheve gezichten op. Want het is natuurlijk niet uit te leggen dat een huis aan deze kant moet worden verbouwd voor 100.000 euro om aan de richtlijn te voldoen, terwijl aan de andere kant de gasaansluiting wordt geïnstalleerd.

‘Greenwashing’

Om de mooie woorden en de hoge bedragen kracht bij te zetten en toch te komen tot een meer uniforme regelgeving, introduceert de EU een zogenaamde taxonomie. Dat is een classificatiesysteem om bedrijvigheid en investeringen in te delen naar rato van vervuiling.

Beleggingen in fossiele brandstof worden afgestraft, die in bijvoorbeeld zonnepanelen juist aangemoedigd. Het is de verwachting dat grote geldstromen op gang zullen komen richting duurzame investeringen, omdat daar door die classificatie een hoger rendement kan worden behaald.

Rond de inhoud van de classificatie is nu echter een rel ontstaan. Gas is een fossiele brandstof. Aanvankelijk zou het in de taxonomie dan ook worden ingedeeld in het strafbankje van onrendabele investeringen.

De EU denkt er echter serieus over om gas tot een duurzame energiebron te bombarderen. Dit wordt ook wel ‘greenwashing’ genoemd. Deze enorme flip-flop van beleid is merkwaardig, maar eigenlijk ook weer niet. Zonnepanelen en windmolens zijn nu eenmaal niet afdoende als alternatieve energiebronnen. En kerncentrales zijn nog altijd controversieel. Duitsland heeft deze vorm van energie zelfs in de ban gedaan na de kernramp in Fukushima in 2011.

Koopman en dominee

Zowel de VS als de EU hebben in het gasdossier behoorlijk wat boter op hun hoofd. Maar Nederland kan er ook wat van. Het platform voor onderzoeksjournalistiek Follow the Money heeft interessante informatie naar boven gehaald.

Nederland, dat na het neerhalen van de MH-17 in 2014 de diplomatieke banden met Rusland bevroor, heeft die in 2017 stiekem juist weer aangehaald. Achter de schermen spreekt Nederland op het hoogste niveau met Rusland over de voortgang van het Nord Stream 2-project. Zoals ik hierboven al stelde is het hele gasverbod mogelijk dus alleen maar voor de bühne.

Het toont weer eens dat in Nederland zowel een koopman als een dominee huist. De dominee predikt op het gebied van klimaat en milieu hel, verdoemenis en verlossing. Milieulobby’s voeren hier de boventoon.

Intussen onderhandelt de koopman over een pijpleiding waar Shell een belangrijke financier van is. Door het gasdossier te volgen krijgen we dus een mooie inkijk in de vuile wereld van lobbycratie en politiek. Nederland van het gas af? Ik zou er voorlopig mijn geld niet op zetten.

Het bericht Nederland van het gas af? Daar zou ik mijn geld niet op zetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Franco kennen we nog van de druk op de toenmalige Italiaanse premier Silvio Berlusconi in 2011 om economische hervormingen door te voeren. Het was een tijd waarin de euro onder grote druk kwam te staan door hoge Italiaanse schulden en een gebrek aan economische ambitie.

Franco, de boodschapper

Franco werd door Trichet en Draghi op pad gestuurd om een brief van de ECB nog eens krachtig aan de Italiaanse premier uit te leggen. En in 2018 greep Draghi persoonlijk in om Paolo Savona, beoogd Italiaans Minister van Financiën, te blokkeren.  

Deze trend van centrale bankiers die ingrijpen de politiek en inmiddels dus ook openlijk kiezen voor de politiek is opmerkelijk, omdat diezelfde centrale bankiers decennialang hebben geroepen dat ze onafhankelijk moesten zijn van de politiek. Het omgekeerde geldt dus niet. Waar komt deze inmenging vandaan en wat staat ons nog te wachten?

Decennialang hebben centrale banken erop gehamerd dat ze onafhankelijk moesten kunnen opereren van de politiek. De klassieke redenering is dat politici maar wat graag de geldpers aanzetten om hun idealen waar te maken en hun achterban te bedienen. Dat veroorzaakt natuurlijk enorme inflatie, omdat er tegenover het nieuw gedrukte geld geen economische groei staat. Onafhankelijke centrale banken beschermen ons tegen deze tendens. Het zijn inflatiebestrijders die rust en vertrouwen uitstralen, met economische groei als gevolg.

Die tijden zijn veranderd. Centrale banken hebben lange tijd geprofiteerd van omstandigheden die de inflatie in toom hielden. Zo was er een demografische rugwind, er kwamen meer arbeidskrachten op de markt die ook nog eens veel geld spaarden. Daarbij eindigde de Koude Oorlog en ontstond er groot vertrouwen in de toekomst.

Bovendien trad China in 2001 toe tot de Wereldhandelsorganisatie en kwam er een heel leger aan goedkope arbeid de mondiale werkvloer op. De door centrale banken gedereguleerde mondiale kapitaalmarkt financierde alle tekorten en investeringen, economische groei en lage inflatie konden simpelweg niet tegen worden gegaan.

Lage rente

Toch hebben centrale banken tegen deze achtergrond een rol gespeeld die hen nu dwingt tot grotere bemoeienis met de politiek. Iedere keer als de economie stagneerde en een recessie dreigde, verlaagden ze hun beleidsrente. Banken konden zo goedkoper lenen en duurder uitlenen, wat hun winstgevendheid vergrootte. Financiële markten konden zich stabiliseerden. Pas dan verhoogden centrale banken de beleidsrente weer. Echter nooit naar het niveau van voor de stagnatie. Hierdoor hebben we de afgelopen decennia een trendmatig dalende rente gezien.

De dalende rente zorgde voor meer schulden, speculatie en risicovol gedrag. Want er moest natuurlijk wel rendement worden gehaald. En dit leidde natuurlijk tot financiële bubbels, beurscorrecties en economische recessie. En iedere keer kwam de centrale bank weer op de proppen om de boel te stutten. Sinds de kredietcrisis van 2008 is het instrument om de rente te verlagen echter bot geworden. Opkopen van staatsleningen, hypotheekleningen en bedrijfsleningen was het volgende station. 

Beleidswijziging

Centrale bankiers weten als geen ander wat er op het spel staat, namelijk machtsbehoud van de VS en het Europese integratieproces aan deze kant van de oceaan. Het opkopen van schulden blijkt echter een doodlopende weg, omdat er steeds minder op valt te kopen. Bovendien wekken centrale banken door hun opkoopbeleid de indruk dat ze altijd als reddende engel zullen klaar staan. Het heeft een nieuwe speculatieve manie in de markten gecreëerd. De reële economie krijgen ze er echter niet mee aan de praat.

Overheden worden nu direct en indirect door centrale banken van financiering voorzien om fiscale stimulering mogelijk te maken. Van achter de schermen, waar ze al heel lang een grote vinger in de pap hebben, treden ze nu ook op de voorgrond. Ze kiezen er voor om zelf op het politieke pluche te gaan zitten. Het lijkt een beetje op een militaire coup van generaals die het niet eens zijn met de politieke koers. In een onlangs gehouden interview dat onder de radar is gebleven laat (oud-)ECB-bestuurder Yves Mersch goed zien waar dat toe kan leiden.

Onder de radar

Het interview dat David Marsh had met Mersch, tot december nog ECB-bestuurder, kwam tot stand naar aanleiding van zijn naderende afzwaaien. Mersch is al sinds de jaren ‘80 een belangrijke speler bij het tot stand komen van de euro en de politieke integratie van de EU. Sinds 1998 zat hij onafgebroken in het bestuur van de ECB. En wat Mersch zegt is niet mis te verstaan. Hier een wat langer fragment uit het interview:

DM: ‘Dus wat u zegt is dat om op een hoger niveau van integratie (in de EU, SB) te komen, er sprake moet zijn van een verdragswijziging. Hoe waarschijnlijk is dit in uw ogen? Gegeven de huidige verhoudingen in Europa zijn er in een aantal landen mogelijk referenda voor nodig, zelfs de Duitse Grondwet zou moeten worden veranderd, waar sowieso een referendum voor nodig is? Hoe realistisch is zo’n EU verdragswijziging politiek gezien?’

Mersch: ‘Ik ben me er terdege van bewust dat de verschillende overheden in de EU geen trek hebben in een verdragswijziging, zeker omdat er sprake zal zijn van verschillende tijdsintervallen in de verschillende landen en iedereen weet dat deze tijdsintervallen onzekerheid creëren, omdat externe politieke schokken kunnen optreden of een economische crisis. Dit maakt het moeilijk om tot een verdragswijziging te komen, zeker ook in een tijd dat er sprake is van opkomende onvrede en populisme onder de bevolking. En zolang onze democratieën geen economische opleving kennen is er waarschijnlijk geen haast om stappen in deze richting te zetten. Tenzij de omvang van de crisis, de diepte van de crisis en het risico’s van nieuwe crises groter wordt en een verdragswijziging als enige uitweg wordt gezien.’

DM: ‘Dat zou geen erg aangenaam alternatief zijn (toch?), om een ​​verdieping van de crisis die misschien iets te veel vraagt aan te grijpen. Om deze verandering teweeg te brengen in omstandigheden waar u … waar u aan denkt.’

Mersch: ‘Zeker, maar vergeet niet dat het programma van de huidige Commissie de mogelijkheid biedt om het verdrag opnieuw te bekijken en aan te passen. Het is dus geen makkelijke weg, maar het is ook niet uitgesloten met de huidige politieke leiders.’

In het interview zinspeelt Mersch dus op een diepere crisis die kan worden aangegrepen om tot een verdragswijziging en meer macht voor de EU te komen. Het is een belangrijke inkijk in de organisatie van de macht in de EU, gestoeld op de doctrine van Jean Monnet: de EU wordt gesmeed door crises en zal de som zijn van de oplossingen die voor die crises zijn gekozen.

Ongemakkelijk nu, is dat de ECB op dit moment het enige instituut is dat een economische en sociale schuldencrisis met haar geldpers nog vooruit kan schuiven, maar dus ook kan creëren als ze er mee stopt. Centrale bankiers kunnen dus wikken en beschikken.

Het interview legt een trend bloot die al sinds de kredietcrisis van 2008 gaande is. Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat onze gekozen politici niet gaan over de echte veranderingen. We zijn aanbeland in een tijd waarin de Europese bevolkingen voor voldongen feiten worden geplaatst. De belofte van onafhankelijke keuzes in de politiek, georganiseerde tegenmacht en de heiligheid van de democratie zijn er dus wel vanaf.

Het bericht De coup van centrale bankiers verscheen eerst op Wynia's Week.

De Europese Commissie heeft zich dan ook ontfermd over het centraal inkopen van vaccins tegen het coronavirus. En zoals te verwachten viel, valt het hele plan in duigen. Als gevolg van blunders lopen de spanningen tussen Groot-Brittannië, Noord-Ierland en de EU op. Wat ging er mis?

Blunder 1

Het begon allemaal met het mooie idee dat elke EU-inwoner gelijke kans op een vaccin moest hebben. Om dit te bewerkstelligen besloot de EU-Commissie om de inkoop van vaccins naar zich toe te trekken. Onderhandelingen met farmaceuten werden gelijktijdig opgestart. Tot zover ging het goed.

De kink kwam in de kabel toen bleek dat het vaccin van BioNtech/Pfizer veel eerder werd goedgekeurd dan dat van andere farmaceuten. Paul Hekkens wees er op 9 januari in Wynia’s Week al op dat ook de onderhandelingstactiek van de EU een vertragende factor was. Resultaat? Vaccin-tekorten gloorden aan de horizon.

Bijkomend probleem was dat een andere aanbieder, AstraZeneca, vervolgens aangaf veel minder vaccins te kunnen leveren door productieproblemen in een van haar vestigingen. Toen het vaccin van deze fabrikant ook nog eens sneller werd goedgekeurd in Groot-Brittannië dan in de EU, was de beer los. Ursula von der Leyen, de voorzitter van de EU-Commissie die een enorme beerput achterliet bij het Duitse ministerie van Defensie, raakte in paniek. AstraZeneca werd beschuldigd van het leveren van vaccins aan derden buiten het contract met de EU om.

Blunder 2

In allerijl riep Von der Leyen bureaucraten en technocraten dicht bij de Commissie bijeen. Om het probleem van een tekort aan vaccins in de EU te tackelen werd besloten tot een exportvergunning van vaccins naar buiten de EU.

Dat kon echter niet zonder een clausule in het net uitonderhandelde Brexit-akkoord te activeren: de artikel 16-clausule. Dit artikel stelt dat zowel Groot-Brittannië als de EU eenzijdig een harde grens tussen Noord-Ierland en EU-lid Ierse Republiek mogen instellen in uitzonderlijke omstandigheden. Wat die omstandigheden zijn mogen de ondertekenaars van het akkoord zelf bepalen.

Hoe om te gaan met de grens tussen de Britse provincie Noord-Ierland en de aangrenzende EU-lidstaat Ierse Republiek is misschien wel het gevoeligste onderwerp uit de moeizame Brexit-onderhandelingen. Omdat beide partijen niet opteerden voor een harde grens, is het nu echter een mogelijke sluiproute om vaccins buiten de EU te kunnen exporteren. En dus de gewenste Europese exportrestricties te omzeilen. Op vrijdag 29 januari lekte uit dat de Commissie dit artikel wilde inzetten om dit gat te dichten.

Commissie in haar hemd

Londen, Belfast en Dublin waren niet op de hoogte gebracht van het EU-voorstel en stonden op hun achterste poten. Ook belangrijke officials zoals Brexit-onderhandelaar Michel Barnier was niet om input gevraagd.

Het voorstel was onder grote druk en in haast in elkaar gezet. Het werd daardoor door te weinig belanghebbenden beoordeeld, waardoor een goede politieke afweging achterwege bleef. De kritiek zwol aan en het werd duidelijk dat dit niet de goede weg was.

De Commissie stond in haar hemd en trok het idee diezelfde dag nog schielijk in. De schade was echter al aangericht. In de Britse politiek maakt het krachten los die de Brexit-onderhandelingen willen openbreken.

Conservatieve parlementsleden en Noord-Ierse politici voeren de druk op Britse premier Boris Johnson op om zelf het artikel 16 te gaan activeren. Ze willen zo handelsconcessies van de EU afdwingen om de tot nu toe stroeve import van goederen naar Noord-Ierland op te heffen. Het zo delicate Brexit-dossier zorgt dus weer voor hoofdpijn.

Blunder 3

En hier blijft het niet bij. Ook de distributie van de vaccins die er wel zijn loopt stuk op bureaucratie, gebrek aan voorbereiding en verkeerde planning, aldus Frank Appel, de grote baas van pakkettenbezorger Deutschland Post DHL. Appel constateert dat politici altijd kijken naar wat er komende week gebeurt, terwijl de distributie maanden van tevoren al kon worden gepland.

Ook het gebrek aan focus door overheden op ‘de laatste kilometer’ frustreert hem. Maar hoewel Appel de aanpak van de distributie dus sterk bekritiseert, gaf hij aan dat de limiterende factor uiteindelijk altijd het aantal vaccins is.

Ondertussen is het vingerwijzen begonnen en nemen de politieke spanningen toe. Want wie is verantwoordelijk voor deze opeenstapeling van blunders? De woordvoerder van de Commissie, Eric Mamer, schuift de schuld in de schoenen van de Letse Commissaris van Handel Valdis Dombrovskis. Die verdedigt echter dat zijn handelswijze geheel in lijn was met de Commissie.

En zo richt de aandacht zich ook op Commissievoorzitter Von der Leyen. Die doet er echter het zwijgen toe. Het is in ieder geval duidelijk dat de politieke crisis nog lang niet is bezworen. En zo meandert wat aanvankelijk een Europees vaccinprobleem was naar een politieke en mogelijk zelfs geopolitieke crisis.

Machtsgreep

Hoe het verder gaat met de vaccin-klucht is ongewis. De EU-commissie heeft aangekondigd de exportrestricties voor vaccins wel in te gaan voeren, maar zonder artikel 16 te activeren. Hoe ze het gat in het hek wil dichten is nog niet bekend. Wel is inmiddels duidelijk dat bureaucraten en technocraten die de macht naar zich toe hebben getrokken geen sturing kunnen geven aan processen waar ze geen ervaring mee hebben.

Micromanagement van de samenleving door bureaucraten en technocraten gaat altijd fout. De geschiedenis zit vol met voorbeelden waar het mis is gegaan. Aan de machtsgreep door EU-bureaucraten is echter nog geen einde gekomen. Op het gebied van klimaatmaatregelen, buitenlandpolitiek, defensie en economie lopen ze zich warm. Laten we hopen dat de vaccin-klucht in dat opzicht wat zand in de wielen strooit

Het bericht De drie coronablunders van de Brusselse bureaucraten verscheen eerst op Wynia's Week.

Binnenlandse onrust

Kijken we naar de binnenlandse verhoudingen in de VS, dan kunnen we stellen dat die door het vertrek van Trump geenszins zijn verbeterd. Integendeel zelfs. De politieke flanken in de VS staan steeds grimmiger tegenover elkaar. Uit onderzoek blijkt dat links en rechts in compleet andere werelden leven met een totaal andere beleving van de werkelijkheid. Feiten en argumenten doen er niet meer toe. Tegelijkertijd raakt de coronacrisis de economie van de VS hard. In slechte tijden komt de klap daar harder aan, omdat bedrijven en burgers minder bescherming van de overheid genieten dan bijvoorbeeld in de EU. Ook is de kloof tussen arm en rijk er de afgelopen jaren sterker verdiept dan in de rest van de wereld.

Onvrede over slechte economische omstandigheden voor de (lagere) middenklasse en een gebrek aan opwaartse mobiliteit stonden aan de basis van de verkiezing van Trump in 2016. Zijn verdwijnen van het politieke toneel verandert aan deze onvrede niets. En hoe er ook tegen de bestorming van het Capitool op 6 januari wordt aangekeken – als een aanval op de democratie volgens links, of als een noodzakelijke poging tot correctie van frauduleuze verkiezingen door rechts – het geeft een voor de wereld verontrustend beeld van intense politieke verdeeldheid in de VS. Financiële markten reageerden hier nauwelijks op, maar dat betekent niet dat het op langere termijn geen effect heeft. Politiek gezien is er in ieder geval sprake van flinke averij en dat maakt buitenlandse gebruikers van de dollar en de Amerikaanse staatslening erg ongerust.

Buitenlandse onvrede

Het is al decennialang een doorn in het oog: door de belangrijke internationale rol van de dollar en de staatslening worden de VS niet geconfronteerd met de negatieve effecten van begrotings- en handelstekorten. Ze worden direct en indirect gefinancierd door buitenlandse centrale banken en het mondiale financiële systeem. De Franse econoom Jacques Rueff karakteriseerde het als ‘tekorten zonder tranen’. Dit geopolitieke voordeel voor de VS heeft met name Frankrijk altijd jaloers gemaakt.

Er is ook steeds meer onvrede ontstaan over de manier waarop de VS de dollar inzet als geopolitiek wapen. In een eerdere column schreef ik bijvoorbeeld hoe de private digitale munt van Facebook, de Libra, een kopje kleiner is gemaakt door het Amerikaanse Congres. Een concurrent van de dollar was onacceptabel. Ook Iran werd de duimschroeven aangedraaid door het af te sluiten van het internationale betalingssysteem dat is gebaseerd op de dollar. De EU heeft geprobeerd deze maatregel te omzeilen door het opzetten van een eigen systeem (Instex) maar door het begeleidende sanctiebeleid van de VS is dit nog geen groot succes.

Europese twijfels

Europa heeft dit natuurlijk ook allemaal zien gebeuren. Al langer zijn er binnen de EU twijfels over de afhankelijkheid van ons continent van de dollar. Zo twitterde Martin Selmayr, voormalig hoogste EU-ambtenaar, in 2018 na afloop van de G7-vergadering in Canada dat Europa het monetaire heft in eigen handen moest gaan nemen. Hij deed dit omdat president Trump zijn handtekening onder de gezamenlijke verklaring had weggehaald. Selmayr refereerde aan de eenzijdige ontkoppeling van de dollar en monetair goud door de Amerikaanse oud-president Nixon in 1971. Het onderwerp ligt dus gevoelig.

De EU slaat terug

Ondanks het feit dat veel Europese regeringen de verkiezing van de Democraat Joe Biden als president zien als een verademing ten opzichte van Trump, kwam Brussel op 19 januari – veelzeggend op de dag vóór de inauguratie van Biden – met een rapport waarin wordt gesteld dat we zo snel mogelijk moeten afrekenen met de afhankelijkheid van de dollar als wereldmunt. De relatieve macht van de VS is afgenomen en de wereld werd multipolair. In deze nieuwe verhoudingen past meer eigen slagkracht en autonomie, aldus het rapport. Om deze gedachte kracht bij te zetten, sloot de EU op de valreep van 2020 nog een handelsverdrag met China, tot ergernis van de VS.

In het EU-rapport staat dat de euro hét instrument is om niet alleen te komen tot een hechtere Unie, maar ook tot meer autonomie. De digitalisering van de euro zal hierin een belangrijke rol gaan spelen. Christine Lagarde van de ECB heeft gezegd dat die mogelijk binnen vijf jaar al realiteit kan zijn. De Europese Commissie maakt zich ook sterk voor de euro als transactiemunt in energie- en grondstofcontracten. De belangrijkste factor is echter de acceptatie van de euro als wereldmunt. Dit zal alleen gebeuren als aan de volgende drie voorwaarden wordt voldaan: een volledige Europese bankenunie, een volwaardige Europese kapitaalmarkt waarin de onderlinge obstakels tussen landen zijn verdwenen en een gezamenlijk uitgegeven staatslening, de eurobond.

‘Er is geen alternatief’

Voor degenen die nog twijfelden, de euro vormt de kern van het proces om te komen tot een hechte Europese politieke unie. In 2010 zei bondskanselier Angela Merkel dat er geen alternatief was voor de euro en een verdere integratie van de EU. Ze noemde het een ‘Schicksalsgemeinschaft’, een lotsverbonden gemeenschap. De Europese Commissie heeft nu de geopolitieke redenen op een rij gezet om te komen tot internationalisering van de euro.

De hand van de Franse president Emmanuel Macron is er in te zien. Want waar Duitsland wat de euro betreft meer intern is gefocust, is de blik van Frankrijk altijd al meer naar buiten gericht. Het heeft heel goed gezien hoe een valuta op een geopolitieke manier kan worden ingezet. Niet voor niets staat in het EU-rapport dat een machtige euro kan worden ingezet bij het Europese sanctiebeleid om buitenlandse partijen in het gareel te krijgen.

Mondiaal financieel infarct

De roep om internationalisering van de euro krijgt door de binnenlandse politieke onrust in de VS vleugels. Als de politieke verdeeldheid niet wordt beëindigd neemt de twijfel over de stabiliteit en internationale rol van de dollar verder toe. De verdeeldheid is ook op een andere manier destabiliserend. Want wie int de belastingen als er sprake is van – niet meer uit te sluiten – escalerend binnenlands geweld? Er ontstaat dan meteen twijfel over bruikbaarheid van Amerikaanse staatslening in het financieel systeem, met als gevolg een mondiaal financieel infarct. Het geeft het buitenland de munitie om versneld tot alternatieven te komen. Wat de EU betreft wordt het een kopie van de dollar.

Het bericht Ondanks Biden kiest EU voor internationalisering van de euro verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit angst voor oudere en gepensioneerde kiezers bij de Kamerverkiezingen van 17 maart 2021 heeft Koolmees er voor gekozen om pensioenkortingen voor 2021 en 2022 op te schorten, ondanks de dalende dekkingsgraad van veel pensioenfondsen. Daarmee heeft Koolmees de eerste pensioenstorm opgevangen. Een tweede storm doemt echter op in aanloop naar het nieuwe pensioenstelsel in 2026.

Dreigende kortingen

De Nederlandse pensioensector, door de sector zelf ook wel aangeduid als het beste ter wereld, kent een aantal forse problemen. Het collectieve beheer van de pensioenpot verdoezelt generatieconflicten, de effecten van stelselwijzigingen en de effecten van financiële crises op beleggingen.

Bovendien ontneemt de enorme omvang van besparingen ons het zicht op de toenemende beleggingsrisico’s. De lage lange kapitaalmarktrente, nadelige effecten van monetair beleid en de slechte macro-economische vooruitzichten hebben de beleggingsrisico’s aanmerkelijk vergroot.

De pensioenproblematiek kwam in de nasleep van de kredietcrisis van 2008 en de eurocrisis van 2011 in de polder op de agenda. De beleggingsresultaten van pensioenfondsen verslechterden door dalende rentes, aandelenkoersen en vastgoed. Het kengetal waarmee de solvabiliteit van pensioenfondsen wordt gemeten, de dekkingsgraad, daalde snel. In het huidige stelsel volgt korting als deze onder de 105% daalt. Om de fondsen te weerhouden van te hoge pensioenuitkeringen, legde toezichthouder De Nederlandsche Bank een vaste rekenrente op, waardoor de dekkingsgraad verder onder druk is komen te staan.

Het probleem van de dekkingsgraad hangt natuurlijk samen met de belofte die aan de basis ligt van het huidige stelsel. Iedereen die met pensioen gaat, ontvangt 70% van het gemiddelde loon dat is verdiend. Als het rendement op de beleggingen tegenvalt – door verdampend vermogen en/of door te lage rentes – kan die belofte niet worden nagekomen.

Dekkingsgraad blijft pijn doen

De onvrede over het pensioensysteem en de vaste (lage) rekenrente sleepte zich jaren voort. Alle ideeën over herstel van de vermogenspositie moesten overboord omdat de dekkingsgraad onder druk bleef staan. Na meer dan tien jaar overleg tussen de sociale partners werd in juli 2020 dan eindelijk een pensioenakkoord gesloten waar men mee verder kon. Vanaf 2026 wordt definitief afscheid genomen van de methodiek van de dekkingsgraad.

In een nieuw stelsel is de uitkering afhankelijk van het beleggingsresultaat en niet meer van de inleg. Om dit mogelijk te maken, zal de ingelegde premie worden gestort op een individuele pensioenrekening. In de periode naar 2026 zullen de pensioenfondsen zich met flinke organisatorische hervormingen gaan ‘invaren’ in het nieuwe systeem.

In de overgangsfase hebben de pensioenfondsen echter nog te maken met die gehate dekkingsgraad. Het is de kanarie in de kolenmijn die inzicht geeft in de vermogenspositie. Door de financiële crisis van afgelopen maart als gevolg van de corona-maatregelen verslechterden de beleggingsresultaten van de fondsen en de rentes daalden verder. De dekkingsgraad van veel fondsen dreigde onder de kritische grens te komen. Kortingen hingen boven de markt en de onrust in pensioenland nam weer toe.

Hier heeft Koolmees deze maand een oplossing voor gevonden: pensioenfondsen die in problemen verkeren, krijgen langer de tijd om te voldoen aan de financiële eisen. De dreigende kortingen worden op de lange baan geschoven. Het is een hele opluchting voor de gepensioneerden.

Nieuwe problemen

Maar is het probleem hiermee nu opgelost? Ja, in de zin dat er gewoon uit wordt gekeerd. Nee, in de zin dat anderen voor de kosten opdraaien. Wie dat zijn is door de collectieve opzet van de fondsen ongewis. Er is onvoldoende inzicht in de verhouding tussen winnaars en verliezers, de welvaartseffecten slaan verschillend neer bij leeftijdscohorten. Hier zal pas duidelijkheid over komen als in 2026 de knop naar individuele potjes wordt omgezet.

Voor nu heeft Koolmees dus rust gekocht, conflict en onvrede zijn naar de toekomst geschoven. Kunnen de huidige gepensioneerden nu dan rustig ademhalen? Nee, want er hangt een andere dreiging boven het hoofd. In de discussie rondom de dekkingsgraad en korting op uitkeringen is men voorbij gegaan aan het toenemend risico op ongelukken met betrekking tot de beleggingen van de fondsen.

Het beleid van centrale banken als de Amerikaanse Fed en onze eigen ECB heeft een opleving in financiële markten teweeg gebracht. Met hun opkoopbeleid hebben ze een wereld gecreëerd waarin aandelenkoersen, staatsleningen, bedrijfsleidingen en goud records hebben gebroken. Prijzen voor onroerend goed stijgen overal in de wereld, de digitale munt bitcoin heeft een all time high bereikt.

Pijn bij de beleggingen

Centrale banken hebben de marktwerking uitgeschakeld. Bedrijven die er al slecht voor staan kunnen goedkoop lenen van partijen die nu denken dat de centrale bank ook in de toekomst klaar zal staan om de leningen op te kopen. Het is een loterij zonder nieten. De prijzen blijven stijgen, terwijl de reële economie stagneert. Bovendien is de collectieve schuldenlast nog nooit zo hoog geweest.

Dit alles speelt zich af tegen de achtergrond van een mondiale pandemie en een diepe economische recessie. Hoe lang kunnen centrale banken doorgaan met opkopen van leningen om de financiële sector te stabiliseren? De Wet van Dornbusch stelt dat iets dat niet door kan gaan zal eindigen. Wanneer weten we echter niet. Het zal echter veel pijn gaan doen in de beleggingsportefeuille.

Kan er wat aan worden gedaan?

De oplossing van Koolmees is een schijnoplossing. Ten eerste zorgt het vooruit schuiven van de pijn van de onderdekking voor problemen op langere termijn. Ten tweede is het probleem van hoge risico’s in de beleggingsportefeuille niet aangepakt. Dit probleem wordt niet opgelost in het nieuwe stelsel dat in 2026 wordt ingevoerd. Er moet wat anders gebeuren.

In het nieuwe stelsel mogen individuele premiebetalers 10% van hun inleg opeisen. Dit zou radicaal moeten worden uitgebreid. Gelet op de huidige macro-economische horizon en de onzekerheden rondom de pensioenbeleggingen kan het voor veel spaarders interessant zijn om pensioengeld aan te wenden voor schuldafbouw. Ze zouden moeten kunnen beschikken over de volledige eigen pensioenpot voor bijvoorbeeld aflossen van een hypotheek of studieschuld.

Voordeel van deze maatregel is dat de scheve balans van hoge besparingen en hoge schulden die Nederland kenmerkt en kwetsbaar maakt in tijden van financiële crises wordt verminderd. De te betalen belasting na opname kan worden aangewend voor reductie van de staatsschuld of belastingverlaging.

Het bericht Schijnoplossing: Koolmees tilt pensioenkorting over verkiezingen heen verscheen eerst op Wynia's Week.

Asscher maakt het nog bonter. Hij heeft een grootse visie waarin de overheid alle werkloosheid oplost. Werkloosheid is namelijk niet prettig en de samenleving heeft er verder ook alleen maar last van. Hij pleit ervoor dat de overheid elke werkloze gaat voorzien van een baan, betaald door de overheid. Het is in zijn ogen geen gesubsidieerde baan, maar een echte baan, omdat er nu eenmaal veel vacatures zijn en ook veel werkgelegenheid is te vinden in bijvoorbeeld de zorg.

De tijdgeest verandert

Hoe radicaal bovenstaande plannen ook zijn, ze gaan geheel mee in de tijdgeest. Twee weken geleden stond in Wynia’s Week een artikel van Roland Tichy, waarin hij er voor pleitte dat Duitsland maar gewoon mee moest bewegen in de richting van het maken van schulden. Want als het land dat niet zou doen, dan zouden andere Europese landen dat wel doen. Waarom niet gewoon meeprofiteren van deze schuldenunie?

Het interessante is dat de bedenkers van deze mooie plannen zich totaal niet lijken te bekommeren om de financiering ervan. Het geld kan gewoon worden opgehaald bij degenen die er teveel van hebben en anders kan het gewoon worden geleend op de markt of worden gedrukt door de centrale bank. Het lijkt wel een sprookje. Vroeger moest er nog hard worden gewerkt en gespaard om een luxere levensstijl te kunnen permitteren. Want zoveel geld uitgeven aan mooi zaken is natuurlijk gewoon luxe. Waar komt dat geld allemaal vandaan?

Opkomst van de technocratie

Begin dit jaar schreef ik over het mechanisme achter de schuldeneconomie en de steeds meer op elkaar gelijkende ideeën van de klassieke middenpartijen. Leidend hierin is de door overheden, centrale banken en commerciële partijen bekokstoofde deregulering van financiële markten in de jaren tachtig en negentig. Er ontstond een steeds inniger publiek-private vervlechting van overheidsbureaucratie en financiële markten.

Bij gebrek aan een alternatieve maatschappelijke richting verzonnen sociaal-democraten (‘Derde Weg’), christen-democraten (‘Compassionate Conservatism’) en sociaal-liberalen (‘Neoliberalisme’) elk hun eigen verhaal. Het had echter nog maar weinig binding met hun oorspronkelijke politieke idealen. Uiteindelijk bleef alleen nog technocratisch bestuur over.

De laatste 20 jaar regeert in Nederland dan ook de ‘regeerakkoord partij’. Deze ‘partij’ heeft een werkwijze die strookt met die van de founding father van de Europese Unie, Jean Monnet. Het adagium van deze technocraat was dat elke crisis met open armen moet worden ontvangen, omdat de EU er hechter uit komt. Nederland gaat hier altijd in mee. Deze technocratische manier van besturen is niet ongevaarlijk, zoals blijkt uit de toeslagenaffaire bij de belastingdienst.

Nieuwe crisis, nieuwe kansen

Nu dient zich een nieuwe crisis aan. Een waar technocraten van gaan smullen. De lockdowns slaan namelijk een groot gat in de economie. En dat moet worden opgevuld. Tot nu toe is de ECB bereid geweest om de oplopende begrotingstekorten te financieren met hun opkoopprogramma’s. Er worden inmiddels echter zo veel leningen door de ECB opgekocht, dat de handel in staatsleningen dreigt stil te vallen. Er is bijna geen markt meer over.

Op de langere termijn is dit niet houdbaar, men is dus naarstig op zoek naar een betere oplossing. Hiervoor moet de EU werk maken van een grotere en minder gefragmenteerde Europese kapitaalmarkt. Dit kan worden bereikt door invoering van eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie. 

Maatregelen achter de schermen

Achter schermen bouwt de technocratie dan ook gestaag verder aan dit project. Op het vlak van de bankenunie is er vorige maand een belangrijke stap gezet. Er liggen nu afspraken om tot een betere afwikkeling te komen van slechte bankleningen. Die zouden namelijk snel tot bankfaillissementen kunnen leiden omdat die er sinds de kredietcrisis al zo slecht voor staan.

Als de stroppenpot voor banken (Single Resolution Fund) leeg raakt, zal gebruik worden gemaakt van geld uit het European Stability Mechanism (ESM). Dit is de stroppenpot voor overheden, gegarandeerd door overheden. Er is dus gekozen voor een impliciete garantie van banken door overheden (lees: belastingbetalers) via het EMS.

Deze stap is belangrijk nu de slechte schulden op de balans van Europese banken oplopen. De ECB gaat in het slechtste scenario uit van een bedrag van €1400,- miljard. Omdat de meeste van deze slechte schulden neer zullen slaan in Zuid-Europese landen, was het lastig om tot aanpassing van het ESM-verdrag te komen. Onder druk wordt echter alles vloeibaar. Slechte schulden zijn voor de hele banksector een probleem. Omdat banken veel staatsleningen op de balans hebben staan, zou het snel kunnen leiden tot een nieuwe eurocrisis. De zogenaamde bank-overheid doom-loop.

Laatste verzet?

Op het gebied van eurobonds en daarmee de kapitaalmarktunie leek er sprake te zijn van een flinke hobbel. Het afgelopen juli moeizaam overeengekomen herstelfonds voor hard door corona getroffen landen werd bedreigd door een veto van Polen en Hongarije. In hetzelfde akkoord staat namelijk dat landen die in aanmerking komen voor geld uit het fonds moeten voldoen aan ‘respect voor de rechtsstaat’.

Deze toets was door het EU-Parlement aangescherpt, zeer tegen de zin van de twee weigeraars. Daarmee liep de introductie van de de facto eurobonds gevaar, want het is de eerste keer dat Europese landen gezamenlijk de kapitaalmarkt op gaan om het fonds te vullen. Toch zijn Polen en Hongarije te elfder ure overstag gegaan. De verlokkingen van het gratis geld waren voor hen te aantrekkelijk. De twee landen zijn afgelopen jaren natuurlijk al flink verslaafd geraakt aan Europese subsidies. Daar hebben ze ook nu geen nee tegen gezegd. En dat is jammer.

Winnaars en verliezers

Het economische gat dat door de draconische lockdowns is ontstaan zal de komende jaren door overheden via fiscale stimulering worden opgevuld. Het zal in eerste instantie worden gefinancierd door de ECB. Als de technocratie erin slaagt om te komen tot eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie zal de financiële sector het stokje over kunnen nemen. Van echte marktwerking is natuurlijk geen sprake, want de risico’s worden gedekt door de belastingbetaler.

Wat overeind blijft is dat de Jesse Klavers en Lodewijk Asschers van deze tijd in hun handen kunnen wrijven. En inmiddels is ook de VVD helemaal afgestapt van een liberale koers die uitgaat van marktprincipes. Deze voormalig liberale partij schuift in haar verkiezingsprogramma opzichtig verder naar links. De overheid gaat richting geven aan economie en maatschappij en zal werk gaan maken van de ‘Green Deal’. Daarmee gaat ze oordelen over winnaars en verliezers. Overigens kan het sprookje ook zomaar snel uit zijn, als het kapitaal vlucht uit deze dystopie.

Het bericht De geldboom van Jesse Klaver en Lodewijk Asscher verscheen eerst op Wynia's Week.

Hybride oorlogen

Desinformatie is dus een hot topic. Deze week maakte de NRC bekend dat Defensie afgelopen maart in het geheim een nieuwe inlichtingenorganisatie heeft opgericht, het Land Information Manoeuvre Centre (LIMC). Het is een organisatie die zonder wettelijk mandaat de eigen bevolking in de gaten houdt. Het doel van de organisatie is tweeledig.

Ten eerste monitort ze de reacties van de bevolking rondom de Covid-maatregelen. Ten tweede worden desinformatie en alternatieve media in kaart gebracht, want Defensie stelt dat er sprake is van ‘hybride’ oorlogen. Moderne oorlogsvoering vindt voornamelijk digitaal en in de hoofden van mensen plaats. Media die in de gaten worden gehouden zijn onder andere Viruswaarheid, Café Weltschmerz en Gezond Verstand. Ook brengt het LIMC in kaart hoe ‘alternatieve’ groeperingen zich tot elkaar verhouden.

Regering en Defensie zijn dus ongerust. Alternatieve visies op de werkelijkheid worden met diep wantrouwen bekeken. Ze vinden dat een democratie alleen maar kan gedijen in een klimaat waarin sprake is van een breed gedeeld verhaal onder de bevolking. En hier is iets mee aan de hand. Want klopt het verhaal dat ons wordt voorgeschoteld over de werking van onze democratie en het overheidsoptreden eigenlijk wel?

Een sleets verhaal

Dit is het verhaal dat ons decennialang is verteld: we leven en werken in een sociaal-liberale democratie. Eens in de vier jaar kiest de bevolking een nieuw parlement en een nieuwe regering volgt uit de nieuwe stemverhoudingen. De media treden op als waakhond van de macht. Het ordenende principe is na de val van het communisme in 1991 de kapitalistische economie. De harde kantjes worden er door politieke interventie en toezicht afgeschaafd. Banken en andere financiële partijen worden streng gereguleerd. Het verhaal klopt echter niet.

De kennis over het functioneren van het landsbestuur is in toenemende mate uitbesteed aan Europees en mondiaal opererende technocraten. Dit geldt voor monetaire kennis, financiële kennis, geopolitieke kennis, ict-kennis, eigenlijk alle soorten kennis die je nodig hebt om een land goed te kunnen besturen. In nationale parlementen is hierdoor steeds meer sprake van een veredelde vorm van dorpspolitiek. De mainstream media zitten op de schoot van de macht. Er is een kennis- en verantwoordingslacune ontstaan in het hart van onze democratie.

In de stemhokjes kan het volk nog wel stemmen, maar er valt niet veel meer te kiezen. Na de verkiezingen verdwijnt de stem op een grote hoop en het beleid van voorgaande regeringen wordt min of meer onverkort voortgezet. De status quo regeert, het contact met de kiezers raakt verloren.

De geldboom van technocraten

Financiering van de verzorgingsstaat was altijd een zorgenkind. Pas nadat financiële markten in de jaren tachtig werden gedereguleerd, ontstond nieuwe bestedingsruimte. Maar de afstand tussen de bevolking en de bestuurlijke elite werd erdoor vergroot.

De band tussen banken en spaarders verdween. Spaargeld werd minder belangrijk, banken konden immers op grote schaal lenen op de kapitaalmarkt. Bankfilialen verdween pardoes uit het straatbeeld. Ook de band tussen overheden en de bevolking werd doorgesneden. Waar voorheen de overheid met de pet rond moest om publiek geld uit te geven, konden ze vanaf de jaren negentig uitbundig lenen op de kapitaalmarkt.

De reële economie werd aan strenge regels gebonden, in de financiële economie heerste de vrijheid van het wilde westen. Financiële markten namen in omvang toe en kredietcreatie werd de aanjager van economische groei, gestegen aandelenkoersen en vastgoed waarderingen. Door de ook toegenomen belastinginkomsten zat er steeds minder rem op overheidsuitgaven. Overheden en financiële markten maken sinds de jaren ’80 als het ware gebruik van een onzichtbare geldboom.

Technocraten zijn zich gaan ontfermen over de werking van dit complexe financiële systeem, terwijl de uitbundige kredietcreatie en snel stijgende welvaart de politieke strijd om schaarse middelen naar de achtergrond heeft gedrukt. Een uitdijende groep niet ter verantwoording te roepen functionarissen kreeg de touwtjes stevig in handen, terwijl de bevolking in slaap werd gesust. We hadden het toch goed?

Het mainstream verhaal ontspoort

Door de lockdowns om Covid-19 te bestrijden stagneert de economie, krimpen de belastinginkomsten en gaan overheidsuitgaven door het dak. Mondiaal zijn de schulden inmiddels zo ver opgelopen, dat banken spreken van een schuld-tsunami. Het pad om er economisch uit te groeien is voor veel landen afgesloten, alleen afschrijven van schulden is nog een optie. Dat betekent dat er moet worden afgeschreven op vermogens. Pensioenfondsen zullen het gaan merken.

Er ontstaat een tweedeling tussen een politieke en maatschappelijke elite die voort wil gaan op de huidige weg en een midden- en onderklasse die niet meeprofiteert van de welvaart. Als de reële welvaart verder achteruit gaat komt de status quo in gevaar. Een democratie functioneert namelijk alleen goed als er sprake is van economische groei waar iedereen van profiteert. De elite die wel vaart bij de status quo raakt steeds meer grip kwijt. De traditionele aanhang is gaan twijfelen.

Het verhaal dat de elite over onze democratie vertelt spoort niet meer met wat we om ons heen zien gebeuren. Het is een ontmaskering. Mensen zien steeds vaker zaken die niet kloppen. Verandering van spelregels tijdens het spel, bewindslieden die wegkomen met gedrag dat voor gewone mensen strafbaar is, zelfverrijking aan de top, onbetrouwbare instituties, geprivatiseerde winst, gesocialiseerd verlies.

Op zoek naar een nieuw verhaal

Door gebrek aan een coherent en vertrouwenwekkend verhaal gaan mensen op zoek naar nieuwe waarheden. Dat maakt de elite ongerust. Ollongre gaat nu de alternatieve media controleren. Het LIMC is opgericht om de eigen bevolking in de gaten te houden. Het is de omgekeerde wereld.

Beter zou de overheid het eigen functioneren onder de loep nemen. Beter ook zou het de technocratische elite in kaart brengen. Inzicht in de werking en effecten van ontransparante en ondemocratische organisaties zal de eerste stap zijn op weg naar een nieuw verhaal.

Nog beter zou het zijn als onze overheid maatregelen treft die ons land weerbaarder maken tegen een schuldencrisis. Geen noodwet maar wegnemen van kwetsbaarheden en inzetten op draagvlak. Het zou een nieuw verhaal kunnen opleveren waar we weer met z’n allen in geloven.

Het bericht Overheid moet niet de burger, maar zichzelf kritisch bezien verscheen eerst op Wynia's Week.

De middenklasse krijgt door de corona-crisis harde klappen. De werkloosheid loopt op en bedrijven zullen failliet gaan terwijl de kosten voor levensonderhoud, wonen en belastingen doorlopen. Dit gebeurt tegen de achtergrond van al decennia achterblijvende groei ten opzichte van het grote bedrijfsleven en een uitdijende publieke sector. Door het ondersteuningsbeleid van overheden en centrale banken zijn de miljonairs en miljardairs in de wereld juist weer rijker geworden.

Ook de groep jongeren die wordt aangeduid als ‘millennials’ heeft het zwaar. De afgelopen vijf jaar is het aantal jongeren met schulden verdubbeld, met name door studieschulden, aldus het BKR en het CBS. Bovendien is het vooruitzicht op werk door de coronacrisis sterk afgenomen. Omdat woningen voor hen onbetaalbaar zijn, wonen ze veelal nog thuis bij hun ouders. Dit beeld is niet uniek voor Nederland. Ook in andere westerse democratieën is er sprake van een toenemende kloof tussen arm en rijk. Wereldwijd neemt de onvrede hierover toe.

Wel stemmen, niet kiezen

Er is ook sprake van een groeiende kloof tussen burgers en de democratisch gelegitimeerde instituties. Inspraak van burgers in de politieke koers van hun land is minimaal. Eerder schreef ik al dat kiezers wel mogen stemmen, maar niet meer kunnen kiezen. Bovendien neemt vanuit de instituties bestuurlijke willekeur en eigenrichting toe, wat er toe leidt dat die steeds minder worden vertrouwd en gerespecteerd.

Een derde kloof ontstaat tussen burgers onderling, men sluit zich op in een eigen mediazuil. De publieke omroep en de mainstream media leunen nog sterk op het slinkende democratische establishment, wat wantrouwen oproept bij de bevolking. Alternatieve werkelijkheden worden gezocht en gevonden. En op de politieke flanken uiterst links en rechts monden de ‘waarheden’ uit in heuse social media ‘culture wars’.

Deze mix van toenemende economische onvrede, wegvallende legitimiteit van democratische instituties en polarisatie in de media is giftig. Is er een diepere oorzaak aan te wijzen en kan er wat aan worden gedaan?

Democratie als compromis

Democratisch bestuur werd populair in een tijd dat de onvrede over de welvaart voor een kleine groep mensen snel toenam. Ook begon steeds meer te knellen dat de zeggenschap over publieke aangelegenheden lag bij de adel. De bevolking had het nakijken. In 1848 ontstonden overal in Europa bevolkingsopstanden om hier verandering in te brengen. De adel deed een stap terug, democratische inspraak werd ingevoerd en het herverdelen van de welvaart kwam op de publieke agenda.

De golf van democratisering is de eerste emancipatiegolf geweest van de burgerij. Kiesrecht werd uitgebreid en er werden nieuwe instituties opgericht om de groei en de welvaart te verdelen. Het vertrouwen in de instituties en de politieke bestuurders was groot. De drie democratische hoofdstromingen – sociaal-democratie, sociaal-liberalisme, christen-democratie – ontfermden zich over het politieke handwerk.

Van Staat naar markt

Door de toegenomen welvaart groeide de bevolking gestaag door. De samenleving werd complexer en lastiger bestuurbaar. Meer bureaucratie was nodig om het bestuurlijk proces in goede banen te leiden. Overheden kregen de smaak te pakken en het takenpakket dijde flink uit. Steeds meer mensen werden afhankelijk van de in omvang toenemende verzorgingsstaat. Er was steeds meer geld nodig voor de herverdeling van middelen. Aanvankelijk schroefden democratieën hun uitgaven op, met een stagnerende economie en hoge inflatie als gevolg. De crisis van de verzorgingsstaat bleef niet uit.

Om de crisis te beslechten gaven overheden in de jaren ‘80 financiële markten de ruimte om te expanderen. Door het geleidelijk loslaten van monetaire discipline, konden banken steeds ruimer kredieten verstrekken aan zowel publieke als private sector, met een groeiend gevoel van welvaart als gevolg. Door de resulterende economische groei konden overheden meer belastingen heffen. Nu in 2020 weten we dat de ruimere kredietverlening gespaard gaat met toename van publieke en private schulden, bubbelvorming en daaropvolgende financiële en economische crises.

Instituties en technocratie

De traditionele hoeders van de democratie, sociaal-democraten, sociaal-liberalen en christendemocraten, zijn geen schim meer van hun politieke zelf. In de loop der tijd zijn ze het contact kwijtgeraakt met de bevolking. Een belangrijke reden is dat de groei van financiële markten gepaard ging met globalisering.

Er ontstond een heel nieuwe transnationale bestuurlijke laag boven die van de natiestaat. Kosmopolitische bestuurders en technocraten draaien daar aan de knoppen, zonder dat dit kan worden beïnvloed door het electoraat. De mainstream media zijn meegegaan in deze ontwikkeling. Internationalisering is een ideologische stroming geworden.

De kosmopolitische kloof

Deze stroming heeft niet in de gaten gehad dat ze aan de basis staat van de hierboven genoemde kloof tussen arm en rijk, tussen bevolking en democratische instituties en tussen burgers onderling. De maatregelen die overheden nemen om de verspreiding van COVID-19 tegen te gaan verdiepen de kloven. Door de financiële stagnatie ziet de economische toekomst er voor velen inmiddels een stuk minder rooskleurig uit. Verarming ligt op de loer. Democratisch gekozen regeringen en hun ideologische vrienden in de media gaan steeds vaker over tot censuur van hen onwelgevallige berichtgeving.

De vervlechting tussen socialisme en kapitalisme functioneert niet goed meer. Het is niet mogelijk gebleken om het evenwicht op een duurzame manier vorm te geven. Het heeft teveel macht en invloed gegeven aan zowel financiële markt als aan bureaucratie. De directe controle is door deze grootschaligheid verdwenen. Het klassieke middenveld met sterke familieverbanden is door deze ontwikkeling sterk gedecimeerd. Het vertrouwen in instituties is beschaamd.

Naar een nieuwe emancipatie?

Nader beschouwd zijn socialisme en kapitalisme natuurlijk de publieke uitvergroting van menselijke eigenschappen. Een mens is zowel groepsdier als individu. In het socialisme wordt benadrukt dat de mens een groepsdier is. Het kapitalisme spreekt mensen aan op hun individualisme. Het is zo bezien vanzelfsprekend dat de sociaal- of liberaal-democratie wordt bekritiseerd door zowel ‘echte’ kapitalisten (libertariërs) als ‘echte’ socialisten (communisten). Toch zullen we moeten leren leven met deze tegenstellingen. Kiezen voor het ene of andere uiterste is een recept voor onvrede.

Op naar een nieuwe emancipatiegolf

Wat is wel mogelijk? Eerder schreef ik dat er een tegenkracht zal moeten komen tegen deze uit het het lood geslagen situatie. Een oplossing ligt in een nieuwe emancipatiegolf voor de burgerij. De wederopbouw van een krachtig middenveld waar de de menselijke maat weer voorop staat. Mensen kunnen op lokaal niveau heel goed met elkaar samenwerken. Het brengt sociale samenhang terug. De politiek zou dit proces moeten faciliteren, niet tegenwerken.

Instituties kunnen weer aan vertrouwen winnen als ze niet meer kunnen worden vereenzelvigd met politieke vooringenomenheid. Dat betekent dat burgers niet door de overheid mogen worden benadeeld, maar ook niet bevoordeeld. Het betekent een vergaande versimpeling van het bureaucratisch proces. Vrijheid en verantwoordelijkheid worden zo weer gelegd daar waar ze goed gedijen. Alleen op deze manier kan er weer iets ontstaan dat ons is ontglipt: een samenleving.

Het bericht Politici, overheden, media hebben zich vervreemd: democratie in crisis verscheen eerst op Wynia's Week.