Daarmee deed Poetin nog eens een schep bovenop eerdere uitspraken dat de westerse mogendheden Engeland en Frankrijk, na het in september ‘38 met Hitler gesloten akkoord (‘München’), de Sovjetunie geen andere mogelijkheid hadden gelaten dan de ondertekening in augustus 1939 van het non-agressiepact tussen Moskou en Berlijn.

Poetin reageerde met zijn laatste uitspraak op de recente resolutie van het Europese Parlement, een instituut dat zich wel vaker inlaat met zaken die het beter zou kunnen laten rusten. Deze volksvertegenwoordiging sprak in meerderheid uit dat de ondertekening van dit pact Stalin medeverantwoordelijk maakt voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Maar volgens Poetin was de overeenkomst met Berlijn noodzakelijk geworden om de Sovjetunie een adempauze te verschaffen die de mogelijkheid bood haar strijdkrachten te versterken.

Het geheime protocol van augustus 1939, dat Oost-Europa opdeelde in invloedssferen die de Sovjetunie aanspraak deed maken op Oost-Polen (bezet in september 1939), de Baltische staten (bezet in het voorjaar van 1940) en Bessarabië, verschafte volgens het oordeel van Poetin Moskou een cordon sanitaire dat in het licht van de Duitse dreiging onmisbaar was.

Minder bekend is dat de westerse geschiedschrijving lange tijd een belangrijke, zo niet dominante stroming kende die het standpunt van Poetin ondersteunt. Een pionier was de Britse historicus Louis Namier (1888-1960) met zijn Diplomatic Prelude 1938-1939. Dit boek verscheen in 1948, toen de inhoud van het pact en het geheime protocol in het westen al bekend waren (in de Sovjetunie gebeurde dat pas in 1989). 

Geharnaste conservatief

H.W. Hayton, hoogleraar aan de universiteit van Ulster (Noord-Ierland), maakt in een mooie biografie duidelijk dat het standpunt van Namier allerminst was toe te schrijven aan politieke sympathie voor de Sovjetstaat. Namier stond eind jaren ‘ 40, toen hij een van de bekendste historici was van Engeland, al geruime tijd bekend als een geharnaste conservatief. In de titel van deze biografie wordt hij zelfs een ‘revolutionary conservative’ genoemd, een wat overdreven typering die niet door de tekst wordt ondersteund. Maar een radicale Tory was Namier zeker.

In zijn Diplomatic Prelude 1938-1939, een boek dat ook ruim 70 jaar na verschijning nog staat als een huis, schrijft Namier dat de Sovjetunie allerminst uit was op een militair conflict. De uitspraak van het Europese Parlement zou door een nog in leven zijnde Namier zijn veroordeeld als een absurditeit. In het midden van de jaren ’20 had hij Mein Kampf gelezen en zijn conclusies getrokken. Nadat de nazi’s in 1933 aan de macht waren gekomen was er in zijn ogen slechts één man die oorlog wilde en dat was Hitler – en zeker niet Stalin. De Führer hunkerde naar oorlog, respectievelijk naar de verovering van Lebensraum. Dat was al in de jaren ’30 de mening van Namier en dat standpunt handhaafde hij in Diplomatic Prelude.

Eerst nalatig, toen slap

Groot-Brittannië en Frankrijk hadden in 1936, toen het op dat moment nog zwakke Duitsland het Rijnland bezette, met een interventie de zaken kunnen keren. Maar dat gebeurde niet. Integendeel, de politiek van appeasement leidde twee jaar later zelfs tot de overeenkomst van München die Hitler toestemming gaf het Tsjechische Sudetenland in te lijven.

De eis die Stalin in de onderhandelingen van april tot augustus 1939 aan de westerse mogendheden stelde dat Europa in invloedssferen moest worden verdeeld, als bijdrage aan de Russische veiligheid, was naar de mening van Namier logisch en redelijk. De achterdocht van de Sovjetunie tegen het Westen was wellicht overdreven, maar na de conferentie van München begrijpelijk. Dat Groot-Brittannië uit een oogpunt van Realpolitik blunderde door de eis van Stalin af te wijzen, was volgens Namier ook het gevolg van de Poolse weigering om in geval van oorlogsdreiging (‘indirecte agressie’) mee te werken aan een doortocht van Russische troepen. Poetin laat groeten.

Van Galicië naar Oxford

Lewis Namier werd in 1888 geboren als Ludwik Bernsztajn. Het landgoed van zijn vader, een joodse grootgrondbezitter, lag in het Poolse deel van Galicië dat toen tot Oostenrijk-Hongarije behoorde. De zes jaar jongere, eveneens joodse journalist en romanschrijver Joseph Roth (Radetzkymars, 1932) was een streekgenoot. Namier kreeg de mogelijkheid in het buitenland te studeren, eerst in Lausanne (waar hij colleges volgden bij de beroemde socioloog Vilfred Pareto), vervolgens in Londen en Oxford.

In 1913, toen hij 25 jaar oud was en de naam Namier had aangenomen, kreeg hij het Britse staatsburgerschap. De extreem getalenteerde jongeman studeerde af als historicus en maakte tijdens de Eerste-Wereldoorlog carrière in het Foreign Office (ministerie van buitenlandse zaken), afdeling inlichtingenwerk. Als lid van de Britse delegatie nam hij deel aan de onderhandelingen in Versailles. Daarna was hij als secretaris van Chaim Weizmann, leider van de Jewish Agency for Palestine, actief in de zionistische beweging.

Onaardig tegen collega’s

In de jaren ‘20 begon Namier naam te maken als geschiedschrijver en politiek journalist. Hij publiceerde talloze commentaren en boekrecensies die uitblonken door scherpte. Zijn boeken over de 18^e eeuw (o.m. England in the Age of the American Revolution, 1930) waren een academische sensatie en ook nog een publiek succes. Toch ging het hem in zijn carrière niet voor de wind. De poorten van Oxford en Cambridge bleven voor hem als docent gesloten. Uiteindelijk werd hij hoogleraar aan de universiteit van Manchester, volgens academische maatstaven de provincie. Antisemitisme, zo schrijft Hayton, speelde bij de tegenwerking een rol.

Maar de biograaf maakt ook duidelijk dat Namier dankzij zijn uitgesproken persoonlijkheid zichzelf flink in de weg zat. Hij had de onbedwingbare drang om concurrenten op hun plaats te zetten. De beroemdste van hen, Arnold Toynbee (A Study of History, 1934-1961), was Namier goed gezind, maar merkte op dat deze collega behept was met een paranoïde haat tegen mensen die hem volgens zijn eigen waarneming dwars zaten. Zelfs zijn vrienden ontkwamen niet aan zure commentaren. Aan Isaiah Berlin, de beroemde ideeënhistoricus, schreef hij: ‘Ik bewonder je. Hoe intelligent moet jij wel niet zijn om alles te begrijpen wat je zelf schrijft.’

Een modern wereldbeeld

Wat laat Namier na? Zijn werk over de 18^e eeuw is nog steeds interessant voor specialisten. Zijn boeken over de jaren ‘30 blijven zeer de moeite waard, al was het maar om de onbekookte opinies van ignorante volksvertegenwoordigers te ontkrachten. Maar vooral zijn zeven bundels met verzamelde essays over uiteenlopende historische thema’s (o.m. Personalities and Powers, 1955 en Vanished Supremacies, 1958)  blijven van betekenis, dankzij het opvallend moderne wereldbeeld dat in deze werken doorklinkt.

Namier had een illusieloze kijk op de dingen die goed past bij ons postideologische tijdperk. Het conservatisme dat hij aanhing was, in zijn eigen kernachtige formulering, ‘de filosofie van de werkelijkheid’. De realiteit, historisch en hedendaags, bestaat volgens hem uit de handelingen van individuen die voor een deel, zo niet in hoofdzaak, door irrationele oprispingen worden voortgedreven.

Flapdoodle

De beste leermeester voor de historicus is volgens Namier de Russische romanschrijver Dostojevski, specialist in zielkundig diepteonderzoek. De onderlagen van het menselijk bewustzijn: vooral daar liggen de menselijke drijfveren opgeslagen. De rest is volgens Namier voor een belangrijk deel ‘flapdoodle’, nonsens.

Bekend geworden is zijn uitspraak dat hij in staat zou zijn een grondig gedocumenteerde geschiedenis te schrijven waarin geen enkele bewering juist was. De beste verklaring van historische gebeurtenissen vind je niet in de archiefstukken, maar in de onderliggende emoties: hoogmoed, narcisme, paranoia, agressie, haat. Deze ‘wet van Namier’ is ook een betrouwbare wegwijzer in een hedendaagse werkelijkheid die is vervuld van klimaatalarmisme, religieus fanatisme en populistische hysterie.

D.W. Hayton, Conservative revolutionary. The Lives of Lewis Namier, Manchester University Press, 454 blz., € 30.95

Het bericht Lewis Namier, een conservatief zonder illusies verscheen eerst op Wynia's Week.

Goed nieuws voor het legioen Trump-haters: hij gaat volgend jaar de presidentsverkiezingen verliezen. Stanley Greenberg doet deze voorspelling in zijn zwaar gedocumenteerde boek over verschuivingen binnen het Amerikaanse  electoraat.

De overwinning van Trump in 2016, schrijft hij in R*I*P* G*O*P*. How the New America is Dooming the Republicans, was de laatste stuiptrekking van een Grand Old Party (GOP) die vooral als gevolg van demografische ontwikkelingen steeds meer in het nauw komt.

Het blanke en conservatieve Amerika verliest terrein aan het nieuwe Amerika, dat bestaat uit een coalitie van Afro-Amerikanen, Hispanics, ongehuwde vrouwen en millennials, tezamen goed voor 60% van het potentiële electoraat.

De verkiezingen van vorig jaar voor het Huis van Afgevaardigden gaven de Democraten een landelijke voorsprong van 10%, goed voor een winst van 40 zetels en een meerderheid in het Huis die nu de President belaagt met een afzettingsprocedure. De electorale trend ten gunste van de Democraten zal zich volgens Greenberg eind volgend jaar bij de presidentsverkiezingen doorzetten.

Altijd naar gewone mensen luisteren

Greenberg is een verklaard aanhanger van de Democratische Partij, maar de vader van zijn gedachten bestaat uit veel meer dan een politieke wens, namelijk uit grondig onderzoek. Hij heeft sinds veertig jaar een solide reputatie opgebouwd als opinieonderzoeker en publiceerde in die periode zo’n twintig boeken. Zijn beroepseer laat hem geen andere keus dan dat hij zijn Republikeinse opponenten hoogst serieus neemt.

Greenberg heeft het geduld om de politieke ziel van de tegenstander te doorgronden. Zijn credo is: ‘Listening to real people always clears my head’. Zijn peilingen combineert hij met diepte-interviews, gesprekken met de leden van ‘focusgroepen’. Talrijke fragmenten uit de veelzeggende verslagen zijn in dit boek afgedrukt.

Tea Party, protestanten, katholieken…

De vaste aanhang (‘base’) van de GOP bestaat volgens de cijfers van Greenberg voor een kwart uit aanhangers van de radicaal-conservatieve Tea Party, voor 30% uit de even steile Evangelicals, voor 15% uit katholieken en toch nog altijd voor een kwart uit gematigden. Trump wist deze groepen in 2016 te mobiliseren met een programma tegen abortus, tegen Obamacare (te veel overheidsinterventie in de gezondheidszorg), tegen immigratie en tegen een economisch beleid dat vrijhandel als zaligmakend beschouwt. Zo mogelijk nog belangrijker was dat hij appelleerde aan de diepe weerzin van het conservatieve Amerika tegen de politieke correctheid van een progressief (‘liberal’) establishment dat tegenstanders wegzet als racist.

Vooral de provocaties (‘fake news’) van Trump aan het adres van de gevestigde media (CNN, NBC, New York Times, Washington Post) deden het goed. ‘He speaks his mind’, aldus zijn bewonderaars: hij zegt wat hij denkt. Beslissend voor de uitslag in 2016 was ook dat Trump, die landelijk ruim 2 miljoen stemmen minder kreeg dan de Democratische kandidaat Hillary Clinton, in de swing states Pennsylvania, Michigan, Ohio, Wisconsin en Florida een gerichte campagne voerde die hem een onverwachte meerderheid in het Electoral College opleverde. Juist de Republikeinse kiezers in deze sleutelstaten zijn de doelgroep van Greenbergs onderzoek.

Hillary: toondoof voor de ontevredenheid

Opmerkelijk is dat ook het gematigde en het katholieke segment van het Republikeinse electoraat in 2016 het harde immigratiestandpunt van Trump steunden. Hillary Clinton maakte volgens Greenberg de fatale fout deze kwestie te negeren, alsof er niets aan de hand was. Ze was toondoof voor de ontevredenheid in het land over een deels ongecontroleerde massa-immigratie. Sinds in de jaren ‘90 de Amerikaanse wetgeving werd versoepeld, stroomden bijna 25 miljoen legale, maar ook ruim 8 miljoen illegale migranten het land in.

Een meerderheid van de Democraten was en is volgens Greenberg van mening dat immigratie meer voor- dan nadelen biedt, maar is wel voorstander van strengere regels.

Er ging nog meer mis met de campagne van Hillary Clinton, schrijft Greenberg, die moeilijk zijn ergernis kan onderdrukken dat zij in 2016 niet naar zijn adviezen heeft geluisterd.

De crisis over het hoofd gezien

Als gevolg van de financiële crisis in 2008-10 verloren veel burgers met modale inkomens hun spaargeld, daalde de waarde van hun huizen, en liep hun netto-inkomen vooral als gevolg van toenemende kosten met vaak een derde deel terug.

Dat Clinton niettemin de zittende President Obama volgde in diens gepoch dat hij de economie weer op de rails had gekregen, deed haar geen goed, vooral niet in de battleground states  van de Rust Belt (de oude industriegebieden in het noordoosten). Haar denigrerende opmerkingen over ‘the deplorables’ waren ook al niet behulpzaam.

Waar was het Democratische succes van twee jaar later, volgens Greenberg dus een voorbode van wat er volgend jaar gaat gebeuren, aan te danken? Een belangrijke oorzaak was de hoge opkomst in 2018: sinds 1946 was het aandeel Democratische kiezers in de ‘popular vote’ nooit zo hoog.

Trump jaagt ook mensen weg

De agressieve strategie van Trump werkte voor het grootste deel averechts: hij stimuleerde weliswaar de stembusgang van het meest radicale deel van zijn ‘base’, maar nog meer de opkomst van zijn tegenstanders. Bovendien liet 30 % van de gematigde republikeinen (een kwart van zijn aanhang) Trump in de steek door thuis te blijven of zelfs op de Democraten te stemmen.

Wat ook in zijn nadeel werkte was dat de gemiddelde burger niet of nauwelijks profiteert van de door hemzelf gevierde belastingverlaging. Die komt vooral ten goede aan de hoge inkomens en bedrijven. Maar vooral de grofheid, agressie en onvoorspelbaarheid van een President die zich niet presidentieel gedraagt, roept ook in Republikeinse kring afkeuring op: ‘He doesn’t think before he speaks’.

De kwalificatie ‘egomaniak’ valt een paar keer in de interviews van Greenberg. De polarisatiestrategie van Trump, aldus de auteur, zal hem ook volgend jaar fataal worden doordat hij gematigde Republikeinen van zich vervreemdt en de Democraten naar de stembus jaagt.

En toch…

Het betoog van Greenberg lijkt overtuigend, maar roept ook vragen op. De schrijver van R*I*P* G*O*P* doet weinig aan geschiedenis. Hij onderkent niet hoezeer de conservatieve basis van de Republikeinse Partij steunt op een taaie traditie die telkens weer de energie produceert om ook  nieuwe jonge kiezers te mobiliseren.

De ‘moral values’ die zich uitstrekken tot zowel de persoonlijke levenssfeer (anti-abortus, anti-homohuwelijk, pro-wapenbezit) als het publieke domein (tegen big government en tegen overheidsinterventie in de gezondheidszorg) hebben lange ideologische wortels.

De Evangelicals zijn al bijna vijftig jaar een invloedrijke stroming, sinds de Christian Coalition zich tijdens de jaren ‘70 verzette tegen de linkse jongerenrevolutie van ’68. De christelijk-conservatieve beweging sluit aan bij de Amerikaanse traditie van Great Awakenings (massaal religieus ontwaken), die teruggaat tot halverwege de 18^e eeuw. Dat diepe spoor is niet zo maar uitgewist.

Want wie kan Trump aan?

Een ander bezwaar tegen het betoog van Greenberg is dat zijn fixatie op structurele ontwikkelingen in het Amerikaanse electoraat hem doet vergeten dat verkiezingsuitslagen ook afhangen van personen en gebeurtenissen.

Hij schrijft dat in de peilingen de ‘generic’ (generieke, gemiddelde) kandidaat van de Democraten al sinds enige tijd tenminste 10% voor ligt op Trump. Merkwaardig genoeg noemt hij geen enkele naam, alsof hij alle opties wil openhouden om, net zoals hij in 2016 bij Hillary Clinton deed, komend jaar een rol als adviseur te kunnen spelen.

Duidelijk is dat de Democratische  frontrunners alle vier een handicap meetorsen die een onvoorspelbare invloed zal hebben. Biden is (te) oud, Buttigieg (te) onervaren, Warren (te) links, Sanders (te) oud en (te) links. Wat zal voor deze kandidaten de generieke voorsprong van de Democraten waard zijn?

Onvoorziene gebeurtenissen…

Het antwoord op die vraag zal ook bepaald worden door niet te voorziene ontwikkelingen. Een internationale crisis (Iran) zal een stem op de zittende President waarschijnlijk stimuleren. Als de economische groei in Amerika ook volgend jaar blijft aanhouden, ondanks een inzakkende wereldhandel, zal Trump daarvan electoraal profijt kunnen trekken. En wat zijn de gevolgen van een impeachment-procedure die mogelijk nog geruime tijd blijft doorzieken?

Veel kiezers, ook al onderkennen ze het wangedrag van Trump, hebben schoon genoeg van wat zij zien als een door de Democraten geregisseerd theater dat het noodzakelijk parlementaire werk hindert. De publieke stemming over een afzettingsprocedure die zo goed als zeker in de Senaat onvoldoende steun zal krijgen, kan onder invloed van ergernis over een te lang lopende affaire heel goed verschuiven in het voordeel van de President.

Het boek van Greenberg is een aanrader voor iedereen die de Amerikaanse politiek volgt, maar de stelligheid waarmee hij de uitslag van 2020 voorspelt, moet met een korrel zout worden genomen. Het legioen is gewaarschuwd: four more years blijven een reële mogelijkheid.

Stanley B. Greenberg, R*I*P* G*O*P*. How the New America is Dooming the Republicans, Thomas Dunne Books, 328 blz. , € 25.95

Het bericht En weer wordt Trump door de Democraten onderschat verscheen eerst op Wynia's Week.

De vraag of ‘het Westen’ nog wel bestaat heeft urgentie gekregen sinds de gemeenschap van liberale democratieën (zeg maar: de Verenigde Staten en Europa) wordt geleid door een Amerikaanse president die zijn minachting voor democratische waarden combineert met sympathie voor dictatoriale machthebbers. Met Poetin en Kim Jong-un is hij maatjes, vooral Merkel (maar zij niet alleen) wordt beschimpt als dwarsligger en profiteur. De NAVO, zo heeft hij herhaaldelijk duidelijk gemaakt, kan worden opgedoekt.

Het begon al tijdens de verkiezingscampagne van 2016 met de aankondiging dat het bondgenootschap overbodig (‘obsolete’) was. Sindsdien zaait Trump twijfel over zijn bereidheid tot militaire bijstand (artikel 5, de ruggengraat van het NAVO-verdrag). Zijn opvattingen over de omgang met partners drukten ook een stempel op het besluit om van de ene dag op de andere de Koerden te laten vallen. De Oost-Europese lidstaten van de NAVO, vooral de Balten, vragen zich sindsdien af wat Amerikaanse garanties nog waard zijn.

Thomas Kleine-Brockhoff, lange tijd correspondent van Die Zeit in Washington en nu werkzaam bij het German Marshall Fund, probeert de onheilsstemming te dempen. Dat is niet zo vreemd, zijn pro-Atlantische betoog vloeit min of meer voort uit zijn arbeidsovereenkomst. Maar zijn boek is interessant, omdat hij behalve een professionele voorstander van de NAVO ook realist is. Hij erkent dat het Westen in crisis verkeert.

Trump is de exponent van een populistische opstand die ook in tal van Europese naties de democratie belast. De opkomst van China gaat ten koste van de westerse machtspositie en sinds de annexatie van de Krim in 2014 is Poetin in Europa de gangmaker van een geopolitiek revisionisme dat vooral voor de Oost-Europeanen bedreigend is.

Trump: wispelturig, onbetrouwbaar

De Amerikaanse president is uitblinker in wispelturigheid en onbetrouwbaarheid. De afbraak van allianties en overeenkomsten staat bij hem voorop, een ambitie die roekeloos lijkt maar wel aansluit bij de traditionele afkeer van entangling alliances (verstikkende allianties) die al voor president George Washington (1789-1797) een richtlijn was. Een mondiale rol voor Amerika betekent volgens Trump meer lasten dan voordelen. De Verenigde Staten betalen meer dan de helft van de NAVO-kosten, terwijl deze organisatie de functie heeft Europa te verdedigen. Waarom doen de Europeanen zelf niet meer?

Deze klacht over de financiële inspanning van de bondgenoten is geen uitvinding van Trump, maar wordt breed gedeeld in een Amerika dat inmiddels een overheidsschuld heeft die 105 procent van het nationale inkomen bedraagt. En toch, schrijft Kleine-Brockhoff, wordt de Trumpiaanse afkeer van het Atlantisch bondgenootschap niet gedeeld door de ruime meerderheid in het Congres die ook de wapenleveranties aan de Oekraïne en de economische sancties tegen Rusland steunt. In Senaat en Huis van Afgevaardigden heerst nog altijd het besef dat het voortbestaan van de NAVO het nationale belang van de Verenigde Staten dient: stabiliteit in Europa.

Maar Trump versterkt wèl de Baltische staten

Kleine-Brockhoff had er nog aan toe kunnen voegen dat mede onder druk van de Amerikaanse volksvertegenwoordiging de regering in Washington de troepensterkte in Oost-Europa (en vooral in de Baltische staten, de meest kwetsbare flank van de NAVO) de afgelopen jaren heeft versterkt tot het niveau van een geloofwaardige afschrikkingsmacht. Bij de grilligheid van Trump hoort ook, gelukkig voor de Europese bondgenoten, dat onder druk van het Congres zijn daden niet altijd in dezelfde richting wijzen als zijn woorden.

Sinds de avonturistische politiek van president George W. Bush (2001-2009) in Irak zijn de Amerikaanse ambities aanzienlijk teruggeschroefd. Onder zijn opvolger Obama begonnen de Verenigde Staten aan een terugtrekkende beweging die door Trump wordt voortgezet. Maar, waarschuwt Kleine-Brockhoff, de continuïteit moet niet worden overdreven.

Er is veel meer sprake van een breuk, vooral in de Trumpiaanse aanval op multilaterale verbanden ten gunste van een patriottisme (‘America First’) dat het eigenbelang nauw definieert. Daarom is het onjuist om te veronderstellen dat er na Trump min of meer automatisch nog meer Trumpiaanse buitenlandse politiek zal volgen. Met zijn solistische kermiskoers heeft de huidige president zich buiten de mainstream geplaatst.

Europa moet kiezen: Amerika of China

Dat geldt overigens niet voor zijn harde houding in de betrekkingen met China. Verzet tegen de handelspraktijken en geopolitieke ambities (Taiwan, Zuid-Chinese Zee) van de regering in Beijing zal in de komende decennia het zwaartepunt van de Amerikaanse politiek blijven, wie er in 2020 ook tot president wordt gekozen.

Voor Europa is de vraag essentieel hoe het zich zal opstellen in een krachtenveld dat wordt bepaald door dit oprukkende China en een Rusland dat onder Poetin een hindermacht (‘cyber war’) is die ontwrichting van het Westen als doelstelling combineert met uitbreiding van de Russische invloedssfeer. Als de EU in het Amerikaans-Chinese conflict voor een neutrale positie kiest, zal dat de Atlantische betrekkingen nog verder belasten en de strategische positie van Rusland versterken.

Twee jaar geleden verklaarde Merkel, murw gebeukt door de beledigingen die haar bondgenoot Trump op haar afvuurde, dat Europa zijn lot in eigen handen moet nemen. Een Europees leger dus? Strategische autonomie, los van Amerika? Dit zijn, vindt Kleine-Brockhoff, luchtkastelen. Of zoals de Franse president Mitterrand kort na de ondertekening van het verdrag van Maastricht (1992) voorspelde: een Europese defensiemacht, dat gaat honderden jaren duren. Sinds deze Franse profetie zijn pas 25 jaar verlopen, dus we hebben nog even te gaan.

Het Duitse leger is een lachertje

Een defensieapparaat is alleen zinvol bij een gemeenschappelijke buitenlandse politiek, die het antwoord bepaalt op de vraag wanneer er militair geïntervenieerd moet worden. Europa is in crisistijd vrijwel altijd verdeeld. Afgezien van dit politieke obstakel wordt de Europese slagkracht door de aanstaande Brexit aanzienlijk verzwakt. Een Europees leger zou in hoge mate moeten steunen op Frankrijk en Duitsland.

In de natie van Merkel, vooral in regeringspartij SPD maar ook bij de waarschijnlijk toekomstige coalitiepartner de Grünen,  wordt militair engagement bijna als tegennatuurlijk  beoordeeld. Het Duitse leger, geplaagd door verouderd materiaal, is een lachertje. Duitsland zal, net als trouwens Nederland, de in 2014 afgesproken doelstelling dat binnen tien jaar 2% van het nationaal inkomen aan defensie-uitgaven wordt besteed, niet halen. En een politieke meerderheid heeft daar kennelijk vrede mee. Dat maakt  Duitse pleidooien voor strategische autonomie tot een gotspe. Hoe dan ook, collectieve veiligheid blijft voor een Europa dat tegenover de nucleaire mogendheid Rusland staat, alleen mogelijk in samenwerking met de Amerikanen.

De wereld heeft het Westen nodig, schrijft Kleine-Brockhoff. Niet alleen de demonstranten in Hongkong zullen het met hem eens zijn. Vrijheid en democratie hebben nog altijd een universele aantrekkingskracht. Dat weten ook Poetin en Xi Jingping, die voortdurend moeten vrezen voor een binnenlandse opstand. In dat opzicht is het politieke systeem van het Westen superieur en zou iets meer zelfvertrouwen niet misplaatst zijn.

Robuust liberalisme?

Kleine-Brockhoff pleit dan ook  voor een ‘robuust liberalisme’, dat uitgedragen wordt door een Westers blok van weerbare democratieën. Maar om die strategie mogelijk te maken is een Atlantische herschikking van taken volgens hem dringend noodzakelijk. Een aanpassing van de onderlinge verhoudingen die de Europese partners meer verantwoordelijkheid geeft binnen het kader van de NAVO is onontkoombaar.

Maar is die verandering ook haalbaar? We moeten vrezen dat het betoog van de realist Kleine-Brockhoff, die afstand neemt van Europese dromen, hier ongewild afglijdt naar een Atlantische variant van het wensdenken. Het roept de vraag op, afgezien van de twijfels over de Europese en vooral Duitse bereidheid om meer te doen, hoeveel tijd er nog beschikbaar is om deze herschikking uit te voeren.

Als Trump niet wordt herkozen, komt er wellicht wat meer ruimte om de taakverdeling tussen de bondgenoten te herzien. Maar het is alles behalve zeker dat de presidentsverkiezingen die uitkomst zullen hebben. Als de Amerikaanse economie ook komend jaar blijft groeien en/of als de Democraten met een kandidaat komen  als Elisabeth Warren, die voor het gros van de kiezers te links is, maakt Trump een goede kans op herverkiezing, hoe onbegrijpelijk dat resultaat in Europese ogen ook zou zijn.

Een Navo à la carte?

Nu al zijn de patronen zichtbaar die in een heel andere richting wijzen dan Kleine-Brockhoff voor wenselijk houdt.  Een NAVO-à la carte lijkt in de maak: de lidstaten zoeken hun eigen weg in de samenwerking met, respectievelijk het afstand nemen tot de Verenigde Staten. Polen sloot het afgelopen jaar met Trump een bilaterale overeenkomst die nog eens 1000 Amerikaanse soldaten (bovenop de al aanwezige 4500) naar dit land zal brengen. Doorslaggevend voor de Amerikaanse president is dat alle kosten worden gedragen door Warschau.

Aan de andere kant schuiven Frankrijk en Duitsland steeds meer in de richting van toenadering tot Poetin. Een eerste stap was dat Rusland afgelopen juni weer werd toegelaten tot de Raad van Europa. Berlijn en Parijs ervaren de Russische dreiging als minder urgent en trekken hun eigen conclusies uit het afdrijven van de Amerikaanse bondgenoot. Tegen die achtergrond is een periode van vijf jaar voor de Duitsers en de Fransen lang genoeg om de annexatie van de Krim (2014) te verteren. Aanpassing aan Moskouse wensen lijkt de aangewezen route te worden. Als Trump wordt herkozen, zal deze trend zich doorzetten.

Het Westen bestaat nog, maar is toe aan een forse verbouwing waarvoor het mogelijk niet de tijd krijgt.

Thomas Kleine-Brockhoff, Die Welt braucht den Westen. Neustart für eine liberale Ordnung, Edition Körber, 205 blz.,€18

Het bericht Bestaat ‘het Westen’ nog wel? verscheen eerst op Wynia's Week.

In zijn hoofdwerk Over de democratie in Amerika (1835-1840) gaat Tocqueville in op het gevaar van desintegratie dat het democratisch bestel volgens hem voortdurend bedreigt. Dit werk verscheen in 2011 in een Nederlandse vertaling die een bescheiden verkoopsucces werd. Met de publicatie van Het Ancien régime en de Revolutie zijn nu de drie belangrijkste werken (inclusief de Herinneringen, 2010) van Tocqueville hier beschikbaar.

Het Ancien Régime zou men het resultaat van een geslaagd familieproject kunnen noemen. Berend en Bram Sommer zorgden voor een vloeiend geschreven vertaling die gunstig afsteekt tegen het wat houterige Nederlands van Over de democratie in Amerika. Vader Martin, vooral bekend om zijn altijd lezenswaardige stukken in de zaterdagse Volkskrant, schreef een interessante inleiding die uitnodigt tot tegenspraak.

Al eerder dit jaar liet Martin Sommer het informatieve De kleine Tocqueville verschijnen. In dit boekje, dat vooral aandacht geeft aan Over de democratie in Amerika, presenteert hij Tocqueville als de profeet van het onbehagen. Sommer maakt duidelijk dat de waarschuwingen van de Franse filosoof over de gevaren waar een democratie aan bloot staat een kleine 200 jaar na het verschijnen van dit belangrijke boek nog altijd terzake zijn.

Democratie functioneert bij de gratie van burgers die zich mede verantwoordelijk voelen voor het algemeen belang. Dit stelsel wordt bedreigd zodra de uitwassen van een hyper-individualisme, volledig gericht op de verlangens van het eigen ik, gaan overheersen. Als steeds meer mensen steeds minder belangstelling tonen voor de publieke zaak – in het huidige tijdsgewricht een groeiend probleem – wordt het morele weefsel van de democratische samenleving afgebroken.

Dan resteert de versplintering die het onbedoelde effect heeft dat de staat steeds meer taken naar zich toe trekt of naar zich toe krijgt geschoven. De overheid wordt een even ongrijpbare als bevoogdende toezichthouder, die onbehagen en verzet opwekt. Waar Tocqueville voor waarschuwde, aldus Sommer, dreigt realiteit te worden nu we in een periode leven waarin een afnemend aantal burgers zich beschikbaar stelt voor publieke functies.

Staat 1789 weer voor de deur?

In de inleiding van Het Ancien régime en de Revolutie probeert Sommer opnieuw aan te tonen dat het werk van Tocqueville lessen voor het heden bevat. De vraag die de Franse denker in dit boek probeert te beantwoorden is hoe het almachtige koningschap in 1789 zo plotseling kon worden weggevaagd. En hoe de revolutie vervolgens leidde tot de hardvochtige dictatuur van Napoleon.

Die laatste ontwikkeling werd volgens Tocqueville mede mogelijk gemaakt doordat het centralistische bestuur ook al vóór de revolutie bestond: in dat opzicht bleef de oude orde nadien in stand. Tijdens het ancien régime was dit bestel een log apparaat geworden, niet in staat de protesten en verlangens te absorberen van een versplinterde samenleving die steeds meer ontevredenen telde. Het resultaat was de onverwachte opstand van 1789.

Volgens Sommer kunnen we in de teloorgang van het ancien régime tal van dingen herkennen ‘die ons akelig bekend moeten voorkomen’. Toen raakten boeren en burgerij in de greep van een onbehagen over de modernisering, nu hebben we te maken met een populistische opstand van een sociale onderlaag. Die vergelijking is nog wel begrijpelijk, maar wat bedoelt Sommer met zijn raadselachtige zin dat op dit moment ‘de onderste helft van de samenleving de positie inneemt van de aristocratie in het Ancien Régime’?

Sommer rekt de actualiteitswaarde van Het ancien régime en de revolutie wel erg ver op. Staat de democratie dusdanig onder druk van een populistische rebellie dat in tal van westerse landen gevreesd moet worden voor eenzelfde ondergang die eind 18e eeuw het lot werd van het autocratische koningschap in Frankrijk? Leven we opnieuw in pre-revolutionaire omstandigheden? Ja, zegt Sommer, de opstand van toen bevat lessen voor nu. Zijn vertrouwen in de overlevingskansen van democratische instituties is kennelijk erg klein.

Volgens hem beschikt de Franse denker over een ‘arendsoog voor de onderstroom’. Mentaliteit en geestesgesteldheid zijn bepalende factoren in het betoog van Tocqueville. Instituties hebben weliswaar ook zijn aandacht, maar zijn voor hem toch minder essentieel. Voor zijn bewonderaar Sommer geldt hetzelfde. In zijn pessimisme over de houdbaarheid van de democratie deint hij mee op de golven van een doemdenken dat de veerkracht van het democratische bestel onderschat.

Trump ondervindt tegenmacht

Kijk bijvoorbeeld naar het huidige Amerika, waar de meest populistische politicus van het westelijk halfrond aan de macht is. Hij wordt in toom gehouden door een vrije pers, een onafhankelijke rechterlijke macht en vooral een Congres dat bij de laatste verkiezingen in 2018 een Huis van Afvaardigden kreeg dat in meerderheid Trump afwijst. Het systeem van checks and balances werkt, tegen de zin van een President die maar al te graag de grenzen van zijn macht opzoekt.

In Europa is het populisme het sterkste in Italië, maar zelfs daar is vooralsnog geen sprake van een wankelende democratie. Hongarije en Polen? Pogingen van de regering in die landen om het prille en breekbare democratische bestel in een ‘illiberale’ richting te loodsen, stuiten op een weerstand die niet alleen door de EU maar ook door interne oppositie wordt gedragen. In de overige EU-lidstaten behalen populistische partijen gemiddeld zo’n 15-20% van de stemmen: een aanhang om serieus rekening mee te houden, maar niet om de democratie een zieltogende status toe te dichten.

Het betoog van Tocqueville in Het Ancien régime en de Revolutie heeft zeker actuele betekenis, maar die moet in een heel andere richting worden gezocht. ‘Het komt vaker voor’, schrijft de Franse filosoof in dit boek, ‘dat een volk dat zonder klagen de meest repressieve wetten heeft getorst, deze met geweld van zich afwierp zodra hun gewicht afnam’. Een despotisch régime komt in de problemen, niet als de onderdrukking op zijn ergst is, maar juist als de teugels worden gevierd.

Raymond Aron, als politiek filosoof van liberale snit de 20e eeuwse erfgenaam van Tocqueville, noemde deze lucide observatie in zijn Plaidoyer pour l’Europe décadente (1977) ‘de wet van Tocqueville’. Karel van het Reve maakte een paar jaar later met deze ‘regel’ goede sier toen hij in zijn opstel ‘Het régime is niet gezond meer’ voorspelde dat de val van de Sovjet-dictatuur nabij was omdat het Moskouse bewind steeds lakser reageerde op de activiteiten van morrende dissidenten. Ruim tien jaar later kreeg hij gelijk.

Juist de autocraten moeten vrezen

Het zijn vandaag de dag niet de westerse democratieën, maar dictaturen zoals Rusland en China die gevaar lopen omver te worden geblazen: namelijk als ze de aarzelende houding aannemen die Lodewijk XVI aan het eind van de 18e eeuw fataal werd. Willen de potentaten in Moskou en Peking hun machtspositie veilig stellen, dan kunnen ze moeilijk anders dan demonstraties hard neerslaan. Maar draconisch optreden is aan beperkingen gebonden, zeker als er ook nog lippendiensten moeten worden bewezen aan het beginsel van de democratie.

Bovendien kan gewelddadig ingrijpen een escalerende werking hebben die de oppositie sterker maakt. Aan de andere kant worden deze regimes in hun existentie bedreigd als de protesten van verontwaardigde Hongkong-burgers, onwillige Oeigoeren of rebellerende inwoners van Moskou met concessies worden beantwoord: dan dreigt de wet van Tocqueville in werking te treden.

In een interview dat Vladimir Poetin op 27 juni j.l. aan de Financial Times gaf kondigde hij aan dat ‘het liberalisme’ als politiek systeem had afgedaan. Dat zou nog best eens mee kunnen vallen. De democratie oogt vaak chaotisch, zo niet hulpeloos, doordat de open samenleving de sluizen van de vrije kritiek nooit kan sluiten. Maar deze ogenschijnlijke handicap is ook een troefkaart, een instrument om ontevredenheid, inclusief de populistische variant, te adresseren en te kanaliseren. Moderne despoten vrezen dit soort openheid, die ze ook weer niet al te drastisch kunnen onderdrukken.

De schrijver van Over de democratie in Amerika heeft ons nog veel te zeggen over de mankementen van de democratie. De auteur van Het Ancien Régime en de Revolutie toont een scherp oog voor de zwakke plekken van een dictatuur. Goed dat deze werken in het Nederlands zijn vertaald.

Alexis de Tocqueville, Het Ancien Régime en de Revolutie. Vertaling Berend en Bram Sommer. Inleiding en annotatie Martin Sommer. Nawoord Meindert Fennema, Boom, 352 blz. € 39.90

Het bericht De revolutie staat nog niet voor de deur verscheen eerst op Wynia's Week.

De eerste halve eeuw van haar naoorlogse bestaan had de Partij van de Arbeid drie gezichtsbepalende aanvoerders: Drees (1946-1958), Den Uyl (1966-1986) en Kok (1986-2001). Drees zat de hele periode dat hij partijleider was in de regering, een score van 100 procent. Kok was tijdens zijn 15 jaren durende leiderschap 12 jaar minister, een resultaat van 80 procent. Den Uyl daarentegen, met zijn 20 jaar de langst zittende politieke voorman, nam maar vijf jaar deel aan een regering: een magere score van 25 procent.

Toch was ook Den Uyl van mening dat de werfkracht van de sociaaldemocratie stond of viel met de bereidheid tot regeren. Waarom kwam hij niettemin, in tegenstelling tot zijn voorganger en zijn opvolger, langdurig buitenspel te staan? In zijn nieuwe biografie, De gedrevene, maakt Dik Verkuil duidelijk in welke richting een groot deel van het antwoord gezocht moet worden.

Deze politieke leider wist namens zijn partij alles beter, kon niet luisteren, hoorde het liefste zichzelf aan het woord, was vervuld van bekeerzucht, gunde anderen weinig tot niets, wilde altijd het onderste uit de kan, en had de door zijn heilige gelijk gestimuleerde neiging terug te komen op gemaakte afspraken. Hij miste de verzoenende en bindende kwaliteiten die in een coalitieland als Nederland onmisbaar zijn om met andersgezinden (confessionelen, liberalen) vruchtbaar samen te werken. Drees en Kok beschikten in ruime mate over die vertrouwen wekkende eigenschappen: daar ligt een beslissend verschil met Den Uyl.

Waarom opnieuw een boek over Den Uyl? Ruim 10 jaar geleden verscheen van Anet Bleich Joop den Uyl 1919–1987. Dromer en doordouwer. Dit werk, een proefschrift, heeft de verdienste dat het een integrale levensgeschiedenis brengt. Maar het is ook een boek dat Den Uyl ontziet. Bleich is braaf, welwillend, zo niet vergoelijkend. In het levendige en pittige boek van de in 1960 geboren historicus Dik Verkuil krijgen we een heel andere Den Uyl. Dat is op zichzelf al een rechtvaardiging voor het verschijnen van De gedrevene.

‘Jopie, Jopie’

Verkuil, die eerder een goed boek schreef over de Nederlandse vredesbeweging (De grote illusie, 1988) en in het dagelijks leven als eindredacteur in dienst is van de NOS, komt niet met nieuw materiaal over de loopbaan van Den Uyl (wel over zijn gereformeerde jeugd). Maar, zeker zo belangrijk, hij geeft een ander en completer portret van de politicus. De kwaliteiten van Den Uyl krijgen bij Verkuil het volle pond: intellectuele bagage, competentie als crisismanager, kennis van zaken, slimheid, plichtsbetrachting, redenaarstalent (‘Jopie, Jopie’) en ook nog, heel bijzonder voor een Nederlandse politicus, belezenheid in literatuur en poëzie.

Maar deze biograaf heeft ook een scherpe blik voor Den Uyls tekorten, die overigens door een paar van zijn partijgenoten al in een vroeg stadium werden doorzien. Jaap Burger, in 1973 formateur van het kabinet-Den Uyl, oordeelde: ‘Den Uyl neemt zijn eigen club te serieus’. En Herman Tjeenk Willink, secretaris-notulist van de kabinetsformaties ‘73 en ‘77, constateerde dat Den Uyl in onderhandelingen niet wilde ruilen maar altijd wilde overtuigen. Hij praatte maar door en door, zonder begrip of gevoel voor wat er aan de andere zijde leefde.

In zijn loopbaan als politiek leider deden zich twee beslissende momenten voor, die hecht met elkaar zijn verbonden. Het eerste betrof de reactie van Den Uyl, tweede helft van de jaren ’60, op de opkomst van Nieuw Links en het tweede zijn optreden tijdens de formatie van 1977. Nadat het confessioneel-sociaaldemocratische kabinet Cals in 1966 ten val was gekomen, als gevolg van een door de Katholieke Volks Partij (KVP) ingediende motie over een betere dekking van de gestegen overheidsuitgaven (‘Nacht van Schmelzer’), nam het congres van de PvdA op initiatief van Nieuw Links de anti-KVP resolutie aan: met katholieken mocht niet meer geregeerd worden. De verse leider Den Uyl handelde zoals hij daarna binnen zijn partij vrijwel altijd zou doen. Hij sprak zijn twijfels uit, boog niettemin mee om vervolgens met het vuur van zijn overtuiging het nieuwe standpunt uit te dragen.

Het resultaat was dat de confessionelen in de armen van de VVD werden gedreven (het kabinet-De Jong 1967-1971). Nadat deze premier was opgevolgd door de al snel gesneefde Biesheuvel (1971-1972), ging de PvdA de verkiezingen in met het ‘ononderhandelbare’ programma Keerpunt 72. De confessionelen werden niet geheel uitgesloten, maar wel aan zware ballotage-eisen onderworpen.

Neerbuigend over de CDA’ers

Tijdens de formatie van 1972-’73 bleek dat zij behalve programmatisch ook in aantal ministerszetels niet op gelijkwaardigheid hoefden te rekenen: het werd rood met een wit randje. Verkuil beschrijft uitvoerig hoe Den Uyl vervolgens gedurende vier jaar leiding gaf aan een vechtkabinet waarin de verhoudingen almaar slechter werden. De minister-president liet het gebeuren en behandelde de confessionele ministers niet zelden met openlijke minachting.

Kop van jut was minister van Justitie Dries van Agt, die dankzij de PvdA het middelpunt werd van de formatie in 1977. Den Uyl had een enorme zege geboekt: zijn partij ging van 43 naar 53 zetels. ‘Ik heb Drees overtroffen’, liet hij zich triomfantelijk ontvallen. Dat het CDA, het zojuist opgerichte samenwerkingsverband van confessionele partijen, ook goed scoorde met 49 zetels en samen met de VVD een kleine meerderheid in de Tweede Kamer had, werd het uit het oog verloren. De Partij van de Arbeid was dronken van succes en Den Uyl ging opnieuw mee met de heersende stemming in eigen kring. Ook op zijn hoogtepunt was hij onmachtig om over zijn eigen schaduw heen te springen.

Overspannen eisen

De PvdA kwam opnieuw met een ultimatieve eis aan de confessionelen: ze moesten hun lijsttrekker Van Agt laten vallen. Hij mocht, vooral vanwege zijn stuntelige optreden in 1976/’77 tijdens debatten over de oorlogsmisdadiger Pieter Menten, geen minister van Justitie meer worden (misschien wel weer als de PvdA een extra ministerszetel kreeg). Dit voor het CDA vernederende standpunt was volgens Den Uyl ‘zakelijk bepaald’. Hij volgde zijn partij, die nog steeds onder zware invloed stond van een radicale vleugel. Dankzij een falende leider wonnen de scherpslijpers het van de meer dan twee miljoen kiezers die Den Uyl met hun massale steun hadden duidelijk gemaakt dat hij door moest gaan als premier. Hij had nota bene campagne gevoerd met de leus: ‘Kies de minister-president, kies Den Uyl’.

Verkuil neemt afstand van het ook door Bleich verdedigde standpunt dat Van Agt, die vervolgens leider werd van een CDA/VVD-kabinet (1977-1981), de hoofdverantwoordelijkheid droeg voor de mislukte formatie van een kabinet-Den Uyl II. Confessionele leiders als Aantjes en ook Van Agt wilden in het belang van de maatschappelijke vrede lange tijd wel degelijk blijven proberen met links te regeren.

Menselijk tekort

Wat Den Uyl vooral onderschatte, schrijft Verkuil, was het belang van goede persoonlijke relaties. Je kunt ook zeggen dat het menselijk tekort bij deze partijleider wel erg grote afmetingen aannam. Het politieke métier stimuleert in het algemeen de neiging om anderen op hun bruikbaarheid te beoordelen en te behandelen. Maar de desinteresse en het gebrek aan consideratie waarmee Den Uyl mensen in zijn werkomgeving bejegende, gingen wel heel erg ver.

Niet alleen bij Van Agt verbruikte hij mede door zijn lompe gedrag het krediet dat hij aanvankelijk wel degelijk had. Deze katholieke leidsman was een van degenen geweest die in 1973 het kabinet-Den Uyl mogelijk had gemaakt door zich tegen de zin van zijn partij (toen nog de KVP) bereid te verklaren minister te worden. Ook iemand als Lubbers, minister van economische zaken in het kabinet-Den Uyl, kreeg in de loop der jaren meer dan genoeg van de gelijkhebberij en de streken van Den Uyl. Met deze collega, klaagde hij, krijg je het gevoel aan een schaakbord te zitten en als je je even omdraait zijn de stukken verzet.

Het optreden van Den Uyl wordt nogal eens verklaard met het argument van de tijdgeest. Den Uyl zou als kind van zijn tijd in hoge mate rekening hebben moeten houden met zijn radicale vleugel omdat dit gezelschap de spreekbuis was van een brede en naar fundamentele veranderingen hunkerende maatschappelijke beweging van vakbonden, actievoerders, vormingswerkers, universiteitsdocenten, studenten en, niet te vergeten, ‘kritische’ journalisten. Ook zijn nieuwe biograaf is niet helemaal ongevoelig voor deze ‘hij moest wel’- redenering, waar heel wat tegenin te brengen valt.

Zo leert een blik over de grens (maar het internationale perspectief ontbreekt zo goed als bij Verkuil: het enige minpunt van zijn boek) dat sociaal-democraat Helmut Schmidt het als Duitse regeringsleider heel anders deed. Deze bondskanselier regeerde tijdens dezelfde periode als Den Uyl in een coalitie met de rechtse liberalen van de FDP, maar hield het tweemaal zo lang vol (1974-1982). Ook hij stond onder druk van radicale partijgenoten (o.m. de jongerenorganisatie Jusos) die het maatschappelijke tumult aan hun kant hadden. Met een beroep op zijn kiezersmandaat wees Schmidt hen, anders dan Den Uyl deed, resoluut hun plaats.

Halstarrig

‘In de kern leken de opvattingen van Den Uyl en Nieuw Links op elkaar’, schrijft Verkuil. Inderdaad: dat is een betere verklaring voor zijn halsstarrigheid en zijn gebrek aan bereidheid om andersgezinden een volwaardige plek te gunnen. Zijn eigen opvattingen, die volgens Verkuil gedurende decennia niet wezenlijk veranderden, waren de belangrijkste oorzaak van zijn weigering afstand te nemen van radicale partijgenoten. Het stellen van exameneisen aan confessionele coalitiepartners sloot aan bij de door Den Uyl al kort na de oorlog omarmde doorbraakstrategie.

De christelijken hadden als partijformatie volgens hem geen recht van bestaan. De progressieve en conservatieve krachten in die kring moesten uit elkaar worden gespeeld. Met in 1977 als averechts resultaat dat het verdeelde CDA na de mislukking van de formatie Den Uyl-II achter haar leider Van Agt ging staan en diens CDA/VVD-kabinet vier jaar bleef steunen.

Maar ook het hervormingsprogramma dat Den Uyl tijdens zijn regeerperiode probeerde door te drukken droeg het stempel van een onwrikbare zo niet dogmatische overtuiging, die hij volgens Verkuil al zeker sinds het in 1951 gepubliceerde partijrapport De weg naar vrijheid uitdroeg. Nivellering en collectivisme waren de sleutelbegrippen van zijn ambitieuze doelstellingen.

De maatschappij omturnen

Planmatige ordening van de samenleving en een verhoging van de overheidsuitgaven moesten meer gelijkheid brengen. ‘Ja heren, het is een hele klus, zo’n maatschappij om te turnen’, zei Den Uyl zonder spoor van ironie in een gesprek met journalisten. Hij vergeleek zichzelf met een profeet die door verblinde geesten (de confessionelen) de wapens uit handen dreigden te worden geslagen.

Verkuil constateert nuchter dat de hervormingspogingen van het kabinet-Den Uyl vrijwel niets opleverden. Bovendien kwam de toch al overbelaste verzorgingsstaat tijdens de jaren ‘70 extra in de problemen door de forse verhoging van collectieve uitgaven die volgens deze premier het recept bleef voor alle kwalen.

Zijn belangrijkste prestaties lagen niet op sociaal-economisch gebied, hoe belangrijk hij dit beleidsterrein ook vond. Het waren zijn imponerende kwaliteiten als crisismanager, in de Lockheed-affaire (prins Bernhard had steekpenningen opgestreken) en tijdens de Molukse treinkaping, die hem terecht het aureool van staatsman brachten. Ook prijst Verkuil hem nog voor de ‘visionaire kwaliteiten’ die in eigen kring enthousiasme opriepen.

Opgewonden jaren komen tot leven

Het boek van Verkuil, dat verschijnt op de honderdste geboortedag van Den Uyl, heeft alle eigenschappen van een mooie politieke biografie. Het is zorgvuldig gecomponeerd: 30 korte hoofdstukken waarin geen woord te veel staat. Het is met vaart en zwier geschreven. Heel knap is hoe de biograaf verhaal en analyse met elkaar verknoopt. Ook geeft Verkuil veel nationale context: het Nederland van de opgewonden jaren ‘60 en ‘70 komt fraai tot leven.

Tenslotte heeft dit boek de verdienste dat het uitmondt in een evenwichtig oordeel over een politieke leider die grote talenten paarde aan ernstige tekortkomingen. Maar of zijn bewonderaars, die er in dit gedenkjaar nog steeds in ruime mate zijn (de huidige PvdA-leider Lodewijk Asscher voorop), blij zullen worden van deze biografie, valt te betwijfelen.

Dik Verkuil, De gedrevene. Joop den Uyl 1919-1987, Nieuw Amsterdam, 464 blz., €34.99.

Het bericht Joop den Uyl praatte wel, maar luisterde niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit incident geeft in een notendop weer wat er mis is gegaan met de loopbaan van Holbrooke. De biografie van George Packer, verbonden aan de The New Yorker, is ondanks het breed uitgemeten Dayton-succes voor een groot deel het verhaal van een mislukking. De belangrijkste oorzaak van dit echec lag bij Holbrooke zelf. Hij was als een van the best and the brightest niet alleen in eigen ogen voorbestemd om een hoog ambt te bezetten: Secretary of State (minister van buitenlandse zaken) of National Security Advisor.

Maar met zijn onbehouwen gedrag en gebrek aan zelfreflectie riep Holbrooke te veel weerstanden op. Likken naar boven en trappen naar beneden, liegen en lekken, pochen en schaamteloos zichzelf naar voren schuiven: het waren slechts enkele onderdelen van een uitgebreid repertoire dat hem in een hoge positie moest brengen, maar een averechts effect had.

Zijn bijnaam in Washington was ‘de Zonnekoning’. Parker citeert (te) uitvoerig uit de dagboeken van Holbrooke, die zijn gevuld met vernietigende oordelen over gesprekspartners, maar die vaak onwillekeurig een zelfportret schetsen. Zo schrijft hij over een ontmoeting met de toenmalige Senator Joe Biden: ‘His ego and the difficulty he has in listening to other people made it uncomfortable’.

Packer noemt Holbrooke een monsterlijke egotist, wat niet wil zeggen dat hij probeert om hem volledig af te breken. Integendeel, de biograaf laat alle kanten zien van een ingewikkelde persoonlijkheid die uiteindelijk tragisch is: zoveel talent dat door eigen toedoen ongebruikt is gebleven.

De vader van Holbrooke was een Poolse jood met de naam Abraham Golbraich. In 1939 vluchtte hij naar Amerika. Aangekomen in New York sloeg hij het telefoonboek open en stuitte op de naam Holbrook. Dat klinkt zo’n beetje als mijn eigen naam, dacht hij, laat ik er voor de chique nog een ‘e’ achter zetten. Zijn zoon Richard (‘Dick’) werd twee jaar later geboren.

Holbrooke zou zijn joodse achtergrond vrijwel altijd blijven negeren: introspectie, van welke aard dan ook, was niet aan hem besteed. In de opleiding voor de Foreign Service was hij de jongste van zijn klas en al snel de beste. Een jongen met een tomeloze dadendrang die hogerop wilde. Een docent zei tegen hem: ‘You have a brilliant future ahead of you, but you will move faster if you slow down.’

Op eigen verzoek was zijn eerste standplaats, begin jaren ‘60, Saigon. Het was de periode waarin de Amerikaanse interventie begon. Al vrij snel hoorde Holbrooke in de Zuid-Vietnamese hoofdstad tot het groepje diplomaten en journalisten dat scherp zag hoe de Amerikaanse missie faalde. Veel invloed hadden ze voorlopig niet.

‘Het ergste addergebroed’

In 1969 vroeg Henry Kissinger, zojuist door de vers verkozen president Nixon benoemd tot National Security Advisor, de toen 28-jarige Holbrooke als medewerker. Op dat moment bleek dat diens ambitie wel degelijk beperkingen kende. Hij sloeg het aanbod af omdat hij als Democraat niet voor een Republikein als Nixon wilde werken. Later zou Kissinger Holbrooke typeren als ‘het ergste addergebroed van Washington’.

Nadat de Democraat Carter in 1976 de presidentsverkiezingen had gewonnen, kwam er een nieuwe mogelijkheid. De president-elect belde hem om zijn oordeel te vragen over Zbigniew Brzezinski, die werd genoemd als kandidaat voor de positie van National Security Advisor. Holbrooke wist niet dat Carter al besloten had Brzezinski te benoemen en wilde horen dat zijn keuze de juiste was. In een uitvoerig betoog begon hij Brzezinski af te breken en maakte daarmee een einde aan zijn kansen om zelf als Secretary of State diens partner te worden.

Daarna duurde het zestien jaar voordat er weer een Democraat tot president werd gekozen: Bill Clinton in 1992. In die periode had Holbrooke, ook als redacteur van Foreign Policy, een grote reputatie opgebouwd als strategisch denker. Hij leek niet te passeren voor een belangrijke post en Clinton overwoog serieus om hem tot minister van Buitenlandse Zaken te benoemen. Hij bewonderde de kwaliteiten van Holbrooke, schrijft Packer, maar zag uiteindelijk van een benoeming of omdat hij problemen voorzag.

Het werd Warren Christopher en niet Richard Holbrooke. Dit besluit was voor Holbrooke des te pijnlijker omdat Anthony Lake werd benoemd tot National Security Advisor. Lake was in Saigon zijn collega en werd voor lange tijd zijn beste vriend. Maar de gevoelens van vriendschap hadden plaatsgemaakt voor een diepe haat sinds Holbrooke het had aangelegd met de vrouw van Lake en haar had gevraagd Anthony te verlaten.

Slechts onderminister

Holbrooke moest het doen met een onder-ministerschap voor Europese Zaken. Maar juist die post bracht hem toch nog een hoofdrol. Clinton benoemde hem in de zomer van 1995 tot Amerikaans onderhandelaar in de besprekingen met de Servische dictator Milosevic. In die functie moest Holbrooke een einde zien te maken aan de sinds drie jaar slepende oorlog in Bosnië. ‘I’m going to scare the shit out of him’, kondigde hij aan. Al jaren was hij ervan overtuigd dat het conflict op de Balkan te wijten was aan een Servische agressie die onder regie stond van Milosevic.

Packer heeft de pech dat het verhaal over Dayton al eerder uitvoerig en heel goed is verteld door Wayne Bert (The Reluctant Superpower, 1997) en Ivo Daalder (Getting to Dayton, 2001) Veel nieuws voegt Our Man niet toe. Packer maakt van dit diplomatieke succes, geheel in de geest van Holbrooke zelf, vooral een éénmansactie. In zijn boek worden de onderhandelingen een gevecht tussen twee zware jongens, aan elkaar gewaagd in bluffen, dreigen en intimideren, met Holbrooke als de man die doordrukte. Onderhoudende lectuur, maar de context komt tekort.

Holbrooke slaagde vooral dankzij politieke en militaire omstandigheden die mee zaten. President Clinton, die jarenlang niets wilde weten (Vietnam!) van het Bosnische conflict, leed bij de tussentijdse Congres-verkiezingen in november 1994 een zware nederlaag. De kritiek op de Amerikaanse terughoudendheid en de machteloosheid van de NAVO werd in de publieke discussie hoog opgespeeld. Clinton stond onder binnenlandse druk om een einde te maken aan de ethnic cleansing die vele tienduizenden levens eiste. In juli 1995 besloot hij tot een bombardementscampagne tegen Bosnisch-Servische stellingen. Ook steunden de Amerikanen, ondanks een VN-wapenembargo dat voor de Europese bondgenoten jarenlang een alibi was om passief te blijven, een grondoffensief van Kroaten en Bosnische moslims.

Milosevic kwam onder zware pressie naar de onderhandelingen, ook omdat zijn potentiële bondgenoot Rusland, geleid door de labiele president Jeltsin, genoegen nam met een plek langs de zijlijn. Aan dit essentiële feit besteedt Packer niet meer dan één zin. Maar zonder die Russische terughoudendheid was het voor Holbrooke heel veel moeilijker geweest een akkoord over de opdeling van Bosnië aan Milosevic op te leggen.

Packer is gelauwerd met de National Book Award voor zijn werk over het verval van de Amerikaanse middenklasse, The Unwinding (2013). Het lijkt onwaarschijnlijk dat hij met deze biografie opnieuw in de prijzen zal vallen. Afgezien van de al genoemde tekortkomingen is Our Man. Richard Holbrooke and the End of the American Century wel erg een boek dat is geschreven in een ferme jongens-stoere knapen stijl.

Een groter bezwaar is dat de ondertitel nauwelijks wordt toegelicht. Aan welke Amerikaanse eeuw kwam met het optreden van Holbrooke een einde? Packer mompelt wat over een internationale orde waarvan Holbrooke de laatste pleitbezorger was. Maar de belangrijkste stut van dit bestel, de NAVO, was na het conflict in Bosnië niet aangetast.

Integendeel, de interventie in Kosovo (toen Holbrooke inmiddels door Clinton op een zijspoor was gerangeerd) en de uitbreiding van het bondgenootschap met Midden- en Oost-Europese staten moesten nog komen. Zo ook de Amerikaanse interventie in Afghanistan, door de bondgenoten gesteund. Het optreden van Holbrooke markeerde hoe je het ook bekijkt geen mijlpaal.

Packer maakt hem ondanks al zijn kritiek toch nog groter dan hij was. Holbrooke deed goed werk voor Europa en voor Amerika, maar hij was de man van een moment. Zijn optreden als Dayton-onderhandelaar betekende niet het einde van een tijdperk. Eind 2010, toen hij nog steeds een weinig effectieve afgezant voor Afghanistan was, overleed hij aan een hartaanval.

George Packer, Our Man. Richard Holbrooke and The End of the American Century, Jonathan Cape, 592 blz., € 21.95

Het bericht Holbrooke: tragische zonnekoning in Washington verscheen eerst op Wynia's Week.

Vermoedelijk had het regionale bedrijfsleven met dit project eens flink willen uitpakken, maar de levensduur van het goudkleurige monument bedroeg slechts een paar dagen. Toen werd het overdekt met een zwart zeil en door overheidsbeambten snel afgebroken. De boodschap van hogerhand was duidelijk: eerbetoon aan de grote leidsman was voorbehouden aan de partij, particulier initiatief werd niet op prijs gesteld.

Julia Lovell, hoogleraar Chinakunde aan London University, maakt in haar boeiende studie over inhoud en invloed van het Mao’s denkbeelden duidelijk dat deze ingreep van het heersende regime direct te maken had met het gespleten karakter van het Maoïsme. Meer dan veertig jaar leidde hij de Communistische Partij van China met ijzeren hand.

Elke oppositie werd onderdrukt, tijdens de burgeroorlog, maar ook nadat de Chinese communisten in 1949 aan het bewind kwamen. De ongelimiteerde macht was voor Mao een instrument om megalomane projecten uit te voeren, zoals de Grote Sprong Voorwaarts (1957-1961) en de Culturele Revolutie (1966-1971). De tientallen miljoenen doden waarvoor hij verantwoordelijk was, maken hem tot de grootste massamoordenaar van de 20e eeuw.

De Culturele Revolutie was voor Mao een middel om concurrenten in de partijtop uit te schakelen, maar in ideologisch opzicht vertegenwoordigde deze terreurcampagne het andere gezicht van het Maoïsme. Van hogerhand werd een opstand aangemoedigd tegen het establishment, vooral tegen de partijbureaucratie. De vertrouwde kaders waren volgens Mao vastgeroest, losgeraakt van het revolutionaire élan dat voor de communistische revolutie onmisbaar bleef. Het bestaande bestel moest worden opgeschud, met harde hand.

Een leger van jonge en onstuimige Rode Gardisten maakte plunderend en moordend de openbare ruimte onveilig. Hun missie had behalve een binnenlandse ook een internationale dimensie. Als centrum van de wereldrevolutie wierp China zich op als leider van het ware communisme, dat de strijd wilde aangaan met zowel het Westerse imperialisme als het vastgelopen Sovjet-revisionisme.

Mao was populair in het westen

Mao kon in de tweede helft van de jaren ’60 als ideoloog van de permanente en alomvattende rebellie ook in het Westen op veel steun rekenen, niet alleen bij trendgevoelige celebrities als Jean-Paul Sartre en Shirley Maclaine. De counterculture van opstandige jongeren verwelkomde Mao, net als Che Guevara en Ho Tsji Minh, als militante cultfiguur.

Zijn Rode Boekje, gevuld met citaten uit eigen werk, werd een bestseller. Helemaal onbegrijpelijk is dat niet, want de Chinese leider had een onmiskenbaar talent voor bijtende oneliners. Enkele voorbeelden: ‘Macht komt uit de loop van een geweer’, ‘De revolutie is geen eetpartijtje’, ‘Het imperialisme is een papieren tijger’ en, minder bekend maar niet minder veelzeggend: ‘Onbegrensde terreur brengt onbegrensd vermaak’.

Lovell spreidt haar vleugels wijd uit: niet alleen bespreekt zij de aantrekkingskracht van het Maoïsme in Amerika en West-Europa, de invloed van Mao’s denkbeelden in India, Indonesië, Peru, Zimbabwe en Tanzania komt ook ter sprake. Maar het leerzame hoogtepunt van haar boek is het slothoofdstuk over Mao en het huidige China. Na zijn dood in 1976 verdween Mao als ideologisch voorbeeld naar de achtergrond, maar verguisd werd hij niet.

Deng Xiaoping, die eind jaren ’70 in China de markteconomie introduceerde, begreep dat na 40 jaar maoïstische leiderschap een campagne tegen deze leider ook de partij en de staat, die een creatie waren van Mao, in diskrediet zou brengen. De Sovjetunie kon, nadat in 1956 Stalin door zijn opvolger Chroesjtsjov in de ban was gedaan, terugvallen op Lenin. Maar China had alleen Mao.

Met Xi is Mao helemaal terug

Wie had gedacht (en dat waren er vooral in de Verenigde Staten velen) dat het Chinese recept van liberalisering in de economie langzaam maar zeker tot democratie in de politiek zou leiden, is inmiddels uit de droom ontwaakt. Sinds het aantreden in 2012 van Xi Jinping als partijleider is het maoïstische model van de onbeperkte dictatuur helemaal terug.

Xi noemt zich in navolging van Mao ‘grote leidsman’. Zijn gedachtegoed is officieel onderdeel geworden van de Chinese constitutie, zoals voorheen ook bij Mao het geval was. Bovendien heeft Xi zich laten benoemen tot partijleider voor het leven. De maximale termijn van 10 jaar, die de afgelopen decennia was ingesteld, is van de baan. De persoonlijkheidscultus is hersteld.

Maar Lovell laat heel goed zien dat Xi flink in zijn maag zit met de andere Mao. De mobilisatie van onderop is voor deze kleurloze apparatchik een spookbeeld dat op grote afstand moet worden gehouden. Leden van zijn familie waren tijdens de Culturele Revolutie slachtoffer van de spontane straatterreur, die het land in een chaos stortte. Maar het is onmogelijk om te doen alsof dit deel van de Maoïstische erfenis niet bestaat.

Het regime mag er dan in zijn geslaagd om elke oppositie tegen het heersende systeem de kop in te drukken, met rebellen die zich beroepen op Mao heeft het een stuk moeilijker. Lovell beschrijft uitvoerig hoe de partij op de internetwebsite Utopia wordt belaagd door de woordvoerders van een verzameling (niemand weet hoe groot die is) radicalen die zich opwerpt als propagandist van de onmisbare opstandigheid. Een verbod op de activiteiten van deze neo-Maoïsten is voor de partijleiding riskant omdat het zou ingaan tegen het gedachtegoed van de inmiddels door het huidige regime volledig gerehabiliteerde grondlegger van het Chinese communisme.

Deze Mao zuopai (letterlijk: Mao-linksen) zijn kwade burgers, ze vertegenwoordigen de Chinese variant van het populisme. Ze maken zich sterk voor een anti-westers nationalisme dat in de traditie van Mao staat. En ze dreigen het huidige regime in de problemen te brengen. Xi ambieert voor China een mondiale positie die zijn land terugbrengt naar de status die het had als aparte beschaving (‘rijk van het midden’) voordat in de 19e eeuw het verval begon. Een combinatie van geleidelijke machtsuitbreiding – vooral economisch, maar ook politiek-militair – en gematigd nationalisme moet die ambitie ondersteunen.

Maar sinds de spanningen met Amerika oplopen als gevolg van conflicten in de handelsbetrekkingen en de ambities van Peking in de Zuid-Chinese Zee, bestoken de neo-Maoïsten het heersende regime met het verwijt dat het zich niet krachtig genoeg verweert. Het gedraagt zich volgens hen te slap en biedt te weinig harde weerstand aan de Amerikaanse vijand.

Als de ontevredenheid groeit, zegt een van de Utopisch-Maoïsten die voor dit boek door Lovell is geïnterviewd, neemt de bewondering voor Mao toe. De aanhang van deze ideologische scherpslijpers wordt groter als gevolg van het Chinees-Amerikaanse conflict. Ze duwen de partijleiding in een radicale richting die het gevaar oproept dat men de regie verliest. Een gecontroleerd nationalisme dreigt te worden verdrongen door een vurige variant die zijn eigen dynamiek genereert, met alle risico’s van dien.

Dissidenten die opkomen voor democratische rechten en zich tegen het systeem keren, zijn onder het leiderschap van Xi effectief uitgeschakeld. Maar de oppositie die ertoe doet keert zich niet tegen de alleenheerschappij van de partij. De Utopisch-Maoïsten zoeken de confrontatie met het Amerikaanse imperialisme. Dat zij zich beroepen op een ideologische strijdlust die tijdens het bewind van Mao uitliep op een tomeloze moordzucht, kan niet verhinderen dat de partijleiding hun activiteiten moet tolereren en zelfs met hun wensen rekening moet houden. Geen wonder, want het huidige China, zo maakt het boek van Lovell duidelijk, is nog altijd in hoge mate het China van Mao.

Julia Lovell, Maoism. A Global History, The Bodley Head, 606 blz., €23.99
Ronald Havenaar is historicus. Bij Prometheus verscheen onlangs zijn laatste boek: Naar de bliksem, maar nu nog niet. Over hedendaags doemdenken [/bg_collapse]

Het bericht China is nog steeds het China van Mao verscheen eerst op Wynia's Week.

We hebben het over een van de beroemdste geschiedschrijvers van de 20e eeuw. De in het Engels geschreven boeken van Hobsbawm verschenen in tenminste 50 andere talen en bereikten een totale oplage die in de miljoenen loopt. Zijn meest succesvolle werk, The Age of Extremes. The Short History of the Twentieth Century 1914-1991 verscheen in 1995, toen de schrijver al bijna 80 jaar oud was. Het boek werd onmiddellijk ingehaald als een klassieker.

In zijn biografie van Hobsbawm probeert Richard Evans, oud-hoogleraar in Cambridge en zelf ook een geschiedschrijver van naam (The Pursuit of Power in Europe 1815-1914, 2016) de vraag te beantwoorden hoe de twee belangrijkste onderdelen van deze levensgeschiedenis, de hondentrouw aan het communisme en het talent als virtuoos geschiedschrijver, met elkaar te rijmen zijn. Hij komt er niet helemaal uit, wat hem moeilijk valt aan te rekenen. De dogmatiek van de politieke sektariër en het raffinement van de lucide historicus, kunnen die twee samengaan? En toch blijkt dat het geval te zijn. Hoe dan ook, het boek van Evans is een feest om te lezen: levendig geschreven, rijk aan smeuïge details en razend knap in de greep op een gecompliceerd levensverhaal.

Hobsbawm is niet alleen interessant als geschiedschrijver, hij was ook persoonlijk getuige van heftige politieke gebeurtenissen. Zijn Pools-joodse grootvader David Obstbaum emigreerde eind 19e eeuw naar Groot-Brittannië. Door toedoen van de Britse ambtenarij werd deze naam al snel verbasterd tot Hobsbawm. Eric werd in Londen geboren, maar verhuisde kort daarna naar Wenen. Hij was dus Brits staatsburger, maar groeide op in een joods-Centraal Europees milieu dat aanvankelijk, maar niet voor lang, de ruimte kreeg in de Oostenrijkse rompstaat die tot de restanten behoorde van het uiteengevallen Habsburgse rijk.

Zijn ouders stierven jong, al in 1931 was hij wees, 14 jaar oud. Hij verhuisde met zijn zus naar Berlijn, waar hij werd opgevangen door verschillende ooms en tantes. De ondergang van de Weimar- democratie maakte hij direct mee. Een jaar nadat hij ouderloos was geworden, werd hij lid van de KPD (communistische partij van Duitsland), in zijn ogen de enige politieke kracht die serieuze weerstand kon bieden aan Hitler. De communistische beweging werd en bleef zijn nieuwe thuis.

Op 25 januari 1933, minder dan een week voor de Hitleriaanse Machtübernahme, liep de 15-jarige Eric mee in de laatste en vergeefse massademonstratie (130.000 deelnemers) tegen de opkomst van het nazisme. In maart, toen Hitler de dictatuur vestigde, vluchtte hij met zijn zus, oom en tante naar Londen. Hij meldde zich direct aan als lid van de Britse partij, een communistische splinterbeweging.

Tijdens zijn militaire diensttijd, die hij doorbracht in Engeland, trok hij de belangstelling van de geheime dienst MI-5. Misplaatst was die aandacht zeker niet want Hobsbawm was graag als spion gerekruteerd door de Sovjet-Unie. Ze hebben me nooit gevraagd, stelde hij later met spijt vast. Hij begreep het wel: hij had geen positie van belang en ook niet de banden met het establishment (zoals de beruchte Cambridge-five, onder wie Kim Philby en Anthony Blunt), die hem als geheim informant interessant konden maken.

Als historicus geen dogmaticus

Zijn communistische overtuiging was lange tijd voor Hobsbawm een beletsel om als historicus carrière te maken. Oxford en Cambridge hielden tijdens de Koude Oorlog de poorten voor hem gesloten, op een enkele uitnodiging voor een reeks gastcolleges na. Bij die gelegenheid verscheen de getergde Hobsbawm op witte gymschoenen, wat in de jaren vijftig nog geenszins gebruikelijk was.

Hij moest het doen met een lectoraat aan Burbeck College in Londen, een instelling voor parttime studenten die hem in 1970 tot hoogleraar benoemde. Zijn doorbraak naar het succes lag toen al bijna 10 jaar achter hem. In 1962 publiceerde Hobsbawm, inmiddels 45 jaar oud, The Age of Revolution 1789-1848, het eerste deel van wat een trilogie zou worden over wat hij noemde (en wat inmiddels een gangbare uitdrukking is geworden) ‘de lange 19e eeuw’.

In deze werken over de periode 1789-1914 maakte Hobsbawm duidelijk dat hij als geschiedschrijver geen dogmaticus was maar de begaafde bespeler van vele registers. Het marxistische primaat van de economie was in deze boeken zeker niet afwezig, maar klonk slechts zachtjes door en werd overschaduwd door een rijkdom aan sociaal-culturele nuances. Deze geschiedschrijver bleek een speelse geest te zijn en vooral een getalenteerd verhalenverteller, die meer was beïnvloed was door zijn liefde voor de romanliteratuur dan door het dialectisch materialisme.

Evengoed bleef hij een trouw partijlid. Na de militaire inval door de Sovjet-Unie in Hongarije (oktober 1956) kwam hij in conflict met de leiding van de Britse partij, die Moskou onvoorwaardelijk steunde. Met zijn kritiek nam hij een afwijkend standpunt in, maar de gewapende interventie zonder meer afwijzen, dat deed hij nu ook weer niet.

Evans meent dat Hobsbawm, die hierna in de partij niet meer dan gedoogd werd en zelf geen animo had om afscheid te nemen, een outsider werd met een papieren lidmaatschap. Dat oordeel is te vergoelijkend. Hobsbawm bleef niet alleen trouw aan de communistische partijideologie, ook hield hij vast aan zijn mening dat het Oostblokcommunisme te verkiezen bleef boven het westers-imperialistische kapitalisme.

Kopieerde het westen het communisme?

De partij vaarwel zeggen, dat bleef hij tot het laatst toe weigeren. In The Age of Extremes (1995), het boek dat een triomf zou worden dankzij de veelzijdigheid van de historicus Hobsbawm, zette hij ook nog eens de puntjes op de ideologische i. Vier jaar na de ineenstorting van het Sovjetcommunisme blijft hij het systeem verdedigen. Lenin en massamoordenaar Stalin worden in het boek geprezen om hun ‘indrukwekkende prestaties’.

Hobsbawm gaat nog een stap verder met het subtiele argument dat de Sovjet-orde, met haar uitgebreide sociale voorzieningen, de westerse tegenstander dusdanig onder druk zette, dat het kapitalistische systeem moest worden omgebouwd tot het gemengde en succesvolle bestel van markteconomie en overheidsinterventie. Het kapitalisme, aldus Hobsbawm, zegevierde mede dankzij de correcties die de grote tegenstander afdwong. Nu die opponent was verdwenen, kreeg het marktstelsel vrij spel om alle sociale weefsels af te breken en de gevolgen zouden rampzalig zijn.

Dit argument is 25 jaar na het verschijnen van The Age of Extremes nog steeds actueel. Zo schrijft bijvoorbeeld de Duitse econoom Wolfgang Streeck, voormalig directeur van het Max Planck instituut, in zijn gevierde How Will Capitalism End? (2016) dat het ‘neoliberale’ kapitalisme kampt met het probleem dat het geen serieuze tegenstander meer heeft. De dreiging van de Sovjet-Unie dwong het Westen tot aanpassingen die de sociale stabiliteit bevorderden. Die corrigerende functie, aldus Streeck, is verdwenen en hij voorspelt in het voetspoor van Hobsbawm dat het ontketende kapitalisme op zijn ondergang afkoerst. De schrijver van The Age of Extremes leeft voort.

Richard J. Evans, Eric Hobsbawm. A Life in History, Little, Brown, 785 blz., €34.99

Het bericht Hobsbawm: communist en toch speelse geest verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo is het ook met de geschiedschrijving: die is vooral nationaal georiënteerd, of heeft betrekking op een bepaald onderdeel en een specifieke periode van de Europese geschiedenis. Het aantal monografieën met een compleet verhaal is de afgelopen halve eeuw op de vingers van één hand te tellen. De laatste historicus die het probeerde, meer dan 20 jaar geleden, was de Brit Norman Davies met zijn Europe. A History (1996). Wat Europa een eigen karakter geeft, concludeerde hij, is een onbeperkte variëteit. Met die niet erg verrassende these sluit hij aan bij het klassieke Histoire de la civilisation en Europe (1830) van François Guizot. In ruim anderhalve eeuw zijn we dus niet veel opgeschoten.
Gelet op deze ontmoedigende historiografische traditie mag de nieuwe en knappe poging tot integrale geschiedschrijving van Julio Crespo MacLennan, verbonden aan de London School of Economics, vermetel worden genoemd. Hij beseft heel goed, zo blijkt uit Europa. How Europe Changed the World, dat het antwoord op de vraag wat de Europeanen gedurende vijf eeuwen geschiedenis gemeen hadden ook een actuele betekenis heeft. De Europese Unie zit in een periode (Brexit) dat de krachten van de verbinding het af lijken te leggen tegen die van de desintegratie. Dus is er grote behoefte aan een Europees ‘narratief’ dat meer biedt dan de obligate lippendienst aan democratie en rechtsstaat.

Wereldheersers

Het verhaal van MacLennan, die met zijn gemengd Brits-Spaanse achtergrond een product is van meer dan één nationale cultuur, is betrokken maar niet naïef, op een enkele uitzondering na. De Europese ontwikkelingsgang van de afgelopen 500 jaar staat volgens hem in het teken van tegenstellingen, scherp en niet zelden mateloos. Constructief en destructief zijn een onafscheidelijk koppel.
Geografisch mag Europa dan een vaag profiel hebben (waar ligt de oostgrens?), er is volgens deze auteur geen twijfel aan het bestaan van een specifieke geestesgesteldheid die tijdens de Renaissance (toen de naam Europa gangbaar werd) opkwam en die vervolgens niet alleen het oude continent veroverde, maar ook een groot deel van de niet-Europese wereld. Het idee dat de mens het universum kan beheersen is het Leitmotiv van dit geloof in dynamiek en vooruitgang. Het gaat om een mentaliteit die is gericht op ontdekking en vernieuwing, op kennisvergaring en expansie, zowel mentaal-cultureel als geografisch. Aan contrasten geen gebrek: idealisme gaat hand in hand met agressie.

Europa begon na de middeleeuwen aan een eeuwenlange opmars die omstreeks 1900 het resultaat had dat de naties van het oude continent, Groot-Brittannië voorop, de wereld domineerden. In de Europese landen zelf bracht de industriële revolutie welvaart voor een opkomende massa die naar democratie verlangde. Elders manifesteerden de Europeanen zich als de stichters van imperia. Een vijfde deel van de wereldpopulatie stond onder Brits bestuur.

Eens geen zelfbeschuldiging

Verfrissend aan het betoog van MacLennan is dat hij niet meedoet aan de modieuze cultus van zelfbeschuldiging die Europa een schuldcomplex wil aanpraten over zijn koloniale verleden. Ook de overzeese expansie wordt door hem beschreven als een onderneming vol tegenstellingen. Hij ontkent niet dat de Europese naties hun koloniën in de eerste plaats als wingewest behandelden. Het economisch eigenbelang stond voorop.
Onderdrukking, racisme en slavernij waren onderdelen van een superioriteitsvertoon dat als vanzelfsprekend werd beschouwd. Maar het kolonialisme had ook andere kanten: het bracht economische en technologische modernisering, hervorming van onderwijs en rechtspraak. De zogeheten beschavingsmissie was voor een groot deel window dressing, maar toch ook weer niet helemaal. De koloniale machten verspreidden het idee van de democratische zelfbeschikking, uiteindelijk het breekijzer van de imperiale overheersing.
Tegenstellingen bepaalden ook de jacht op nieuw grondgebied. Onderlinge rivaliteiten functioneerden als drijfkracht van de expansie, maar ook van conflicten. In 1914 sloeg de geest van de vijandschap over naar het Europese toneel. Er volgde een periode van nationalistische verdwazing, collectieve zelfdestructie en massamoord.
Pas in 1945, na de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, kon de schade worden opgemaakt. Het gevierde bestel van vóór 1914 was opgeblazen. Europa verloor niet alleen zijn mondiale macht, maar ook de regie over zijn eigen lot, die in handen kwam te liggen van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten.
Maar onder leiding van die laatste grootmacht ging de Europese ontwikkeling opnieuw in een richting die tegengesteld was aan de dominante trend van de voorafgaande periode. West-Europa begon, aangemoedigd door Amerika, aan een wonderbaarlijke herrijzenis die leidde tot een succesvol samenwerkingsverband dat stabiliteit en welvaart bracht. Na het einde van de Koude Oorlog, inmiddels 30 jaar geleden, staat Europa met inmiddels meer dan 25 lidstaten min of meer op eigen benen. Al leunt het voor zijn defensie nog zwaar op de NAVO.

Dat laatste krijgt van MacLennan nauwelijks aandacht. In zijn antwoord op de vraag hoe Europa er vandaag de dag bijstaat, verliest hij zijn leidende thema van het contrast uit het oog. Hij bekijkt de hedendaagse EU door de roze bril van de soft power. Volgens zijn eenzijdige succesverhaal hebben de beschaafde omgangsvormen tussen de Europese naties, in combinatie met de economische welvaart, het oude continent tot een baken van licht gemaakt, een voorbeeld voor de rest van de wereld. Europa heeft een ‘universele aantrekkingskracht’.
MacLennan drijft af naar dromenland als hij orakelt dat dankzij het Europese voorbeeld militaire interventie door een meerderheid van de naties niet langer als een effectief instrument van buitenlandse politiek wordt beschouwd. Het minste dat je tegen die bewering kunt inbrengen is dat in elk geval Amerika, Rusland en China niet tot deze verlichte groep behoren.

Ondertussen: verbrokkeling

Bovendien negeert MacLennan de actuele verdeeldheid in de Europese Unie. Europa vertoont vandaag de dag een toenemende tegenstelling tussen de bereidheid tot integratie en nationale belangenpolitiek. Er heerst scherpe verdeeldheid over de euro (tussen Noord- en Zuid-Europa) en over immigratie (tussen Westen en Midden- Europa).
Het populisme, door MacLennan nauwelijks genoemd, wint met zijn ‘soevereinistische’ verzet tegen de EU steeds meer aanhang. De actuele stand van zaken bevestigt wat de contrastrijke geschiedenis al laat zien: het kan met Europa alle kanten uit. Anders gezegd: de ergste vijand van Europa, blijft Europa zelf. Alleen een flexibele koers die de samenwerking onderhoudt, maar tegelijk ruimte biedt voor nationale afwijkingen, lijkt het gevaar van de desintegratie te kunnen afremmen.
En de Europese verkiezingen? Sinds veertig jaar geleden dit evenement voor het eerst plaatsvond, is men er nog steeds niet in geslaagd om het in alle landen op dezelfde dag te organiseren. Dat zegt veel over het gebrek aan gemeenschappelijkheid. De opkomst is in de loop van vier decennia teruggelopen naar een Europees gemiddelde dat bij de laatste stembusgang in 2014 net boven de 40% lag (in Nederland 35%).
Op basis van peilingen wordt voorspeld dat de neergaande trend bij de opkomst dit keer zal worden omgebogen. Maar een succes zou dat resultaat niet zijn. Het zou vooral op het conto komen van de populistische krachten die hun kiezers aanmoedigen naar de stembus te gaan zodat het populisme dankzij een sterke positie in het EP de Europese Unie kan verzwakken. De Europese verkiezingen trekken meer belangstelling doordat de afkeer van de EU groeit. Contrasten zullen de ontwikkeling van Europa altijd blijven bepalen.

Julio Crespo MacLennan, Europa. How Europe Shaped the World, Pegasus Books, 477 blz., €29,99

Het bericht Je kunt Europa ook teveel lof toezwaaien verscheen eerst op Wynia's Week.

…aan grootspraak. En als de feiten anders uitvallen dan Rob de Wijk eerder voorspelde, dan is het jammer van de feiten.

Dit boek had een betere titel verdiend: Ik, in mondiaal perspectief. Op bladzijde één van hoofdstuk 1 begint het al. Rob de Wijk, directeur van het Haagse Centrum voor Strategische Studies, woont in Washington een vergadering bij met leden van de verzamelde Amerikaanse inlichtingendiensten. Tot zijn schrik hebben zij in hun conceptrapport over toekomstige gevaren verzuimd de opmars van China een prominente plaats te geven. Gelukkig is er nog mogelijkheid voor debat (‘harde discussie’) met experts van buiten, van wie er één (we mogen raden wie) het voor elkaar krijgt dat de tekst wordt bijgesteld.
De Wijk houdt naar eigen zeggen lezingen in westerse hoofdsteden, Moskou en Peking om ‘zijn gehoor bij te praten’. Ook treedt hij op als adviseur van buitenlandse regeringen om hen wegwijs te maken in het mijnenveld van de internationale betrekkingen. Zo kan niet onvermeld blijven dat hij na het einde van de Koude Oorlog ‘een rolletje’ speelde in de transformatie die de strijdkrachten van de Midden-Europese landen moesten ondergaan.

Onafwendbare nieuwe wereldorde?

Onschuldige snoeverij? Misschien toch meer dan dat: deze grootspraak keert terug in de wijze waarop De Wijk in De nieuwe wereldorde. Hoe China sluipenderwijs de macht overneemt zijn onderwerp aan de man brengt. De auteur weet het helemaal zeker: ‘Zet U schrap, de nieuwe wereldorde komt eraan’. China neemt de macht over en gaat de inrichting van het mondiale bestel bepalen. Over tien jaar heeft dit land een groter Bruto Nationaal Product dan de Verenigde Staten. Dat gewicht zal ook politiek en militair doorwerken. Die ontwikkeling is onvermijdelijk ‘want internationale betrekkingen ontwikkelen zich volgens wetmatigheden’. We beleven volgens De Wijk ‘een overgangstijd die zal eindigen als China zo sterk is dat het de nieuwe wereldorde kan bepalen.’
Of misschien toch niet? Af en toe spreekt De Wijk zijn twijfels uit (‘we weten niet waar we naartoe gaan’) en lijkt hij af te doen aan de stelligheid van zijn voorspelling. Hij zet vraagtekens bij de territoriale ambities van een duizenden jaren oude beschaving die traditioneel naar binnen is gekeerd. Alleen de randgebieden en -zeeën (Taiwan, Tibet, Zuid-Chinese Zee) zijn een uitgesproken doelwit. In de contacten met het Westen gaat de Chinese belangstelling uit naar economische handel en het verwerven van grondstoffen. Een geopolitiek georiënteerd expansionisme is volgens De Wijk niet te verwachten.
Ook lijkt hij de mogelijkheden van China om een nieuwe wereldorde te vestigen af en toe in twijfel te trekken. Veel zal afhangen van de vraag wie de leiding neemt in de zogenaamde vierde industriële revolutie (5G-netwerken, kunstmatige intelligentie). Gaat China de technologische race winnen van Europa en de Verenigde Staten? De Wijk acht die kans groot, maar hij noemt ook de mogelijkheid van een Chinese ‘ondergang’. De politieke dictatuur kampt met grote problemen. Als de economische groei gaat haperen is een opstand zoals in 1989 (Plein van de Hemelse Vrede) heel goed mogelijk.

De Wijk verdient uit een oogpunt van zorgvuldigheid een compliment dat hij deze gevaren noemt. Maar het is wel de vraag of zijn relativeringen zich laten combineren met de stelligheid van zijn voorspelling dat de Chinezen de toekomst gaan bepalen. Aan het eind van dit boek blijft de lezer met de vraag zitten: hoe zit het nu eigenlijk met die opmars van China? Als de auteur het ene moment beweert dat dit land een stempel gaat drukken op de nieuwe wereldorde en even later dat dit nog maar zeer de vraag is (zelfs de apocalyps is een mogelijkheid), dan heeft hij weliswaar hoe dan ook gelijk, maar coherent is deze betoogtrant niet.
De kracht van De Wijk ligt vooral in zijn kennis van wapensystemen, veiligheidsstrategieën en militair- technologische ontwikkelingen. Zolang het over die onderwerpen gaat, kan de lezer heel wat opsteken. Verfrissend is bovendien zijn opvatting over het karakter van de internationale arena: een jungle waarin de gang van zaken wordt beheerst door machtsverhoudingen en het recht van de sterkste. Dit standpunt is in Nederland allerminst vanzelfsprekend en het geeft De Wijk een voorsprong op de talloze opiniemakers en wetenschappers die met hun hoofd in ethische en juridische wolken lopen.
Daarentegen schiet De Wijk, die behalve leider van een onderzoekscentrum ook hoogleraar in Leiden is, tekort in zijn kennis van de Europese geschiedenis. ‘Tijdens de Koude Oorlog werd het continentale Europa door de Sovjet-Unie beheerst’, schrijft hij. Wel eens gehoord van het IJzeren Gordijn dat Europa in twee blokken verdeelde? Ook beweert de schrijver dat de oprichting van de NAVO (in 1949) bedoeld was ‘als verdediging tegen het door Moskou geleide Warschaupact’ (opgericht in 1955). Raadselachtig is de bewering dat ‘de dominante positie van Europa’, die zich volgens De Wijk sinds eind van de middeleeuwen deed gelden, ‘tot op de dag van vandaag voortduurt’. Dus anno 2019 geen Chinese of Amerikaanse maar een Europese overheersing?

De Wijk is al sinds een paar decennia een man met een reputatie. Hij doet graag aan voorspellen. Terwijl, zoals bij velen bekend is, deze bezigheid maar zelden tot het gewenste resultaat leidt. Hij kreeg in 1999 landelijke bekendheid toen hij in het tv-programma NOVA commentaar gaf op de militaire actie van de NAVO tegen de regering van Servië, die de bevolking van Kosovo dermate terroriseerde dat duizenden (later zelfs meer dan 1 miljoen) mensen op de vlucht sloegen. Avond aan avond kwam De Wijk uitleggen dat de luchtbombardementen van de NAVO zonder de ondersteuning van grondtroepen nooit hun doel zouden kunnen bereiken. Het tegendeel bleek het geval toen de Servische president Milosevic na enkele maanden capituleerde.
Wat deed De Wijk? Hij zei niet: ik zat er naast (kan gebeuren), maar schreef een boek met de veelzeggende titel Pyrrus in Kosovo. Hoe het Westen de oorlog niet kon winnen en zelfs bijna verloor. (2000) Eigenlijk heb ik toch gelijk, is de boodschap. De Wijk betwijfelde of het internationale protectoraat in Kosovo stand zou houden. Een politieke oplossing was volgens hem nog ver weg. Inmiddels zijn we 20 jaar verder en is Kosovo sinds 2008 een onafhankelijke staat die ondanks grote problemen vreedzaam functioneert.

Boude beweringen

Vijf jaar na de publicatie van zijn Kosovo-boek kwam De Wijk met Supermacht Europa (2005). Ook dit werk is gevuld met boude prognoses. De auteur voorziet (en bepleit, die twee dingen lopen bij hem vaak door elkaar) een EU met een zelfstandige defensiemacht onder leiding van Groot-Brittannië. Hij schrijft: ‘De conclusie is onontkoombaar dat de uitdagingen van de huidige tijd en het proces van Europese integratie zelf wijzen in de richting van een Europese supermacht’. Toch is vandaag de dag een zelfstandige defensiemacht nog steeds een luchtkasteel en speelt de EU op het geopolitieke wereldtoneel vrijwel geen rol.
Maar als de feiten in een andere richting dan zijn mening wijzen, dan is dat volgens De Wijk jammer voor de feiten. En dus verwijst hij in De nieuwe wereldorde naar zijn veertien jaar oude Europa-boek (‘niets aan actualiteit ingeboet’) om zijn rooskleurige kijk op de machtspolitieke mogelijkheden van de EU nog eens te bevestigen: ‘de Europese Unie [is] als “regelsupermacht” de belangrijkste factor voor het scheppen van een op regels gebaseerde orde.’ Deze taaie gelijkhebberij doet afbreuk aan de kwaliteit van De nieuwe wereldorde, een boek dat niet zonder verdiensten is maar dat lijdt aan een te hoog ego-gehalte.
Rob de Wijk, De nieuwe wereldorde. Hoe China sluipenderwijs de macht overneemt, Balans, 366 blz., €23.99

Het bericht Rob de Wijk beschrijft China’s toekomst als egotrip verscheen eerst op Wynia's Week.