Ook Donald Trump kreeg al meermalen het rechtstreekse verwijt fascist te zijn, onder meer van zijn voormalige chef-staf John Kelly, wat tegenstreefster Kamala Harris in een interview beaamde. Prompt reageerde een getergde Trump op 28 oktober op een campagnebijeenkomst in Georgia met ‘She’s a fascist, OK? She’s a fascist’.  

Knokploegen 

Maar wat willen al die lui daar nu eigenlijk mee zeggen? Gezien de verschrikkelijke ervaringen met het fascisme in de vorige eeuw, mag je toch verwachten dat zo’n afgrondelijke beschuldiging niet lichtvaardig gebruikt wordt. Dat lijkt evenwel niet het geval. Alle reden dus om eens goed te kijken wat fascisme eigenlijk inhoudt, waarom het zo verwerpelijk, danwel gevaarlijk is, en wie er in this day and age inderdaad een fascist mag heten.  

Het twintigste-eeuwse fascisme kreeg voor het eerst vorm in de armoe en de wetteloze wanorde die onmiddellijk na het eind van de Eerste Wereldoorlog in Italië heersten. Vier maanden na de wapenstilstand van 11 november 1918 richtte de opkomende politicus Benito Mussolini in Milaan de Fasci di Combatimento op, de ‘strijdgroepen’. Dat waren feitelijk knokploegen, gevormd door voornamelijk verbitterde, zich tekort gedaan voelende veteranen, die desnoods met harde hand moesten zorgen voor herstel van orde en gezag in het land, discipline moesten afdwingen en de communisten de pas moesten afsnijden.  

Hier zien we meteen wat de kern van het fascisme is: een van militarisme doordrenkte, autoritaire politieke beweging met orde, discipline en gehoorzaamheid aan de boven je gestelden als kernwaarden, met als doel om binnen de alomvattende hiërarchie die zo ontstaat de verrotte maatschappij te vervangen door een revolutionaire heilstaat.  

Hoe dat moet, weet alleen de charismatische Leider aan de absolute top, die daarbij wordt geholpen door de partijelite vlak onder hem. Iedere burger heeft op die manier zijn eigen, nauw omschreven plekje in de sociale piramide. Dat is de diepere achtergrond van de beruchte tekst jedem das seine op de toegangspoort van concentratiekamp Buchenwald: Zelfs de gevangenen hadden hun eigen verdomhoekje, dat hun mishandeling rechtvaardigde. 

Permanent paranoïde 

Zo’n strakke, alomvattende ideologie is automatisch totalitair. Ze bepaalt en regelt ieders positie en hele leven, tot achter de voordeur en in de slaapkamer toe. Het fascisme moet niets hebben van het in Europa gangbare verlichtingsdenken, met zijn nadruk op het individu en zijn rechten, plichten en verantwoordelijkheden. Rechten heb je alleen ten opzichte van degenen die lager op de ladder staan, plichten alleen ten aanzien van je superieuren.  

Verantwoordelijkheid is enkel iets om mensen op af te rekenen, willekeur regeert, en het recht van de sterkste. Een fascistische samenleving is er een van likken naar boven en trappen naar beneden. Van halsstarrig op je strepen staan als het kan en anderen een loer draaien als je daarvan beter wordt. Dat maakt elke fascistische beweging permanent paranoïde, verraad ligt altijd op de loer.    

Radertjes 

Er bestaan in een fascistische maatschappij ook helemaal geen individuen, alleen radertjes in een alomvattend organisme, het volk. Voor mensen die buiten de boot vallen of zich daar plaatsen, is geen ruimte, net zo min als voor concurrerende ideologieën en hun aanhangers. Dat zijn per definitie gevaarlijke volksvijanden. Maar ze zijn, of ze nu van binnenuit opereren of een van buiten komende dreiging vormen, wel nuttig en nodig om de discipline te handhaven en de neuzen dezelfde kant op te houden. En mochten ze er niet zijn, dan worden ze eenvoudig verzonnen.  

De fascist speelt altijd op de man. Wat telt is niet wat iemand doet of kiest, maar wat je achtergrond is en je status in het collectief – dingen waar je zelf niets aan kunt doen. Dat geldt ook voor het volk als geheel. Dat volk is in de fascistische optiek een mystiek lichaam met een eigen, in de Leider belichaamde wil, waarvan de eerbiedwaardige of superieure status ten opzichte van andere volkeren geschraagd wordt door een of andere herkomstmythe.  

Fascistisch Italië beriep zich op de Romeinen, Duitsland zocht het in een veronderstelde band tussen Blut und Boden, waarbij die bodem ook die van Oekraïne betrof, het veronderstelde land van herkomst van de oer-Germanen, de Ariërs. Dat was mede waarom de nazi’s zo hardnekkig Lebensraum im Osten wilden zoeken. Dat oosten kwam hun eenvoudig toe. 

Honger naar aandacht 

Een paranoïde, op semimilitaire leest geschoeide en grondig gelijkgeschakelde maatschappij onder een Leider met een heilsopdracht is even levensgevaarlijk als rampzalig gebleken. Helaas is daar weinig van geleerd, want echt heel goed ziet het er op dit vlak momenteel niet uit. Noord-Korea is een klip en klaar voorbeeld van een fascistische staat in onze tijd. Maar China, waar Xi zich positioneert als de onaantastbare grote Leider is een randgeval met steeds meer totalitaire trekken. Ook Rusland lijkt onder Poetin aardig op weg, net als tot op zekere hoogte Venezuela.  

Maar Trump? Dat ‘loathsome piece of shit and his cult of MAGA fascists’ kan weliswaar een ramp voor Amerika en Europa betekenen, maar de ambitie om zich als fascistische Leider te profileren, heeft hij niet. Al was het maar uit luiheid. Trump wordt slechts voortgejaagd door een onverzadigbare honger naar aandacht. Hij wil gloriëren, stunten, toegejuicht worden en dan lekker een potje gaan golven. Zelfs zijn ideologie, MAGA, oogt eerder nostalgisch reactionair dan revolutionair. 

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Is Trump nou echt een fascist? verscheen eerst op Wynia's Week.

Met kunstmatige intelligentie, inmiddels ook hier beter bekend als AI, het acroniem van het Engelse Artificial Intelligence, bedoelen we tegenwoordig vooral computersystemen die op basis van een neuraal netwerk kunnen leren door ervaring, en zo ‘vanzelf’ beter worden in wat ze moeten doen. Het idee erachter dateert al van rond 1950: boots de beste leermachine na die we kennen, ons eigen brein.

Een zelflerende computer

In beginsel zijn onze hersenen een kluwen van miljarden met elkaar verbonden neuronen. Onder invloed van elektrochemische signalen vanuit andere delen van die kluwen, het zenuwstelsel en de rest van ons lichaam ontwikkelt het brein zich door nieuwe verbindingen te leggen of bestaande juist op te ruimen, maar vooral door verbindingen meer of minder doorlaatbaar te maken voor signalen, alsof je kraantjes verder open- of dichtdraait. Zo ontstaan in de hersenen min of meer stabiele patronen die we ‘kennis’, ‘woorden’ of ‘herinneringen’ noemen – dat is, op het meest basale niveau, natuurlijke intelligentie.

Zo’n neuraal netwerk zou je ook best kunnen bouwen van elektronische onderdelen, en dan had je dus een zelflerende computer – kunstmatige intelligentie. Goed idee, maar er was nog heel wat technisch en theoretisch kunst- en vliegwerk voor nodig om tot een concreet werkend apparaat te geraken, terwijl het nog ruim een halve eeuw zou duren voordat er voldoende rekenkracht beschikbaar kwam voor serieuze toepassingen, en voldoende gedigitaliseerde data om zo’n apparaat te trainen. Al die tijd bleef het bij bescheiden prototypen die zich bewogen binnen piepkleine, strak gereguleerde en superoverzichtelijke wereldjes als schaken en het spel go.

Veel van dat voorbereidende werk werd gedaan door de nu gelauwerde Hopfield en Hinton, waarbij vooral Hinton ging beseffen dat we misschien wel te maken hebben met de bezem uit ‘De tovenaarsleerling’ van componist Paul Dukas. Die tovenaarsleerling moet het atelier van zijn baas aanvegen, maar hij is lui en zodra de tovenaar van huis is, bezielt hij met een toverspreuk de bezem. En ja hoor, het ding gaat braaf aan het werk. Maar het wordt steeds enthousiaster en blijkt al gauw niet meer te stoppen, het veegt alles aan diggelen. Wat als op neurale netwerken gebaseerde toestellen en installaties ook aan onze controle zouden ontsnappen? Wat als ze voor zichzelf zouden beginnen, hun eigen zin gaan doen, slimmer worden dan wij?

Daarover werd ook al lang geleden nagedacht door Isaac Asimov, die de drie wetten van de robotica (lees: AI) formuleerde:

1. Een robot mag een mens niet schaden, ook niet door nalatigheid;
2. Een robot dient opdrachten van een mens te gehoorzamen, tenzij hij daardoor de eerste wet overtreedt;
3. Een robot moet zijn eigen voortbestaan bevorderen voor zover hij daardoor niet de eerste of tweede wet overtreedt.

LAWS

Zo lang dat allemaal sciencefiction bleef, was er weinig aan de hand. Maar inmiddels zijn dankzij AI robots met verregaande, soms levensbedreigende vermogens in rap tempo werkelijkheid aan het worden. Vandaar dat Hinton al sinds een jaar of zeven ageert voor een wereldwijd verbod op zogeheten LAWS, ‘lethal autonomous weapons systems’, oftewel dodelijke autonome wapensystemen, die op eigen houtje doelen zoeken en aanvallen.

Zo’n verbod heeft weinig kans van slagen en nog minder zin. Kijk maar hoe Oekraïne op dit moment als proeftuin fungeert voor steeds dodelijker en steeds zelfstandiger opererende oorlogsdrones. Ook zijn er heel wat ontwikkelaars die lak hebben aan Asimovs edelmoedige wetten. Bovendien gaat het tovenaarsleerlingprobleem over veel meer dan wapensystemen alleen. Het maakt immers niet uit of je omkomt door een eigenwijze LAWS of door een losgeslagen robotauto.

Hoe bedreigend ook, toch zijn dit nog de gemakkelijkst op te lossen problemen. Het gaat om concrete apparaten, fysieke techniek die je met techniek kunt bestrijden. Een killer-drone kan ook afgericht worden voor de jacht op vijandelijke drones en andere oorlogsrobots. Veel lastiger, want ongrijpbaarder, is AI die voor surveillance en manipulatie van burgers wordt ingezet. De meerwaarde van neurale netwerken is dat ze uitblinken in het werken met onafzienbare hoeveelheden gegevens, iets waar wij mensen helemaal niet goed in zijn. Maar de keerzijde is dat repressieve overheden en naargeestige werkgevers een ongekende grip op onschuldige burgers kunnen krijgen, erger dan in Orwells 1984.

Een eerste voorbeeld is het sociale-kredietsysteem dat China heeft opgetuigd, met behulp van onder meer gezichtsherkenning. Loop bij wijze van spreken drie keer door een rood voetgangerslicht, en je krijgt geen hypotheek meer. Daartegen helpt zelfs geen autonome killer-robot. 

Bizarre onzin

Maar het geniepigst van alles is de fundamentele onbetrouwbaarheid van AI. Het punt is dat we bij traditionele, algoritmische computerprogramma’s heel precies weten wat de computer doet. Gaat er iets mis, dan kunnen we de fout dus in principe altijd opsporen en corrigeren. Bij neurale netwerken kan dat niet. Een neuraal netwerk is een hermetisch gesloten zwarte doos waar je een vraag instopt, waarna er een antwoord uitkomt, maar zonder dat je enig idee hebt hoe het apparaat daarbij komt. Je hebt daarom ook geen enkele garantie dat AI op dezelfde vraag een volgende keer hetzelfde antwoord zal geven.

Wie weleens met ChatGpt of een soortgelijk systeem gespeeld heeft, weet wat voor bizarre onzin daar ineens uit kan komen. Dat is als we ons ermee amuseren niet erg, maar wel als het bijvoorbeeld om politieke of historische kennis gaat. Of om medische diagnostiek, om het nakijken van schoolwerk of het op afstand beoordelen van de emotionele staat en intenties van mensen (ja, dat gebeurt echt, nu al).

Gaat het om toepassingen op een gebied dat behoorlijk strak en precies omschreven is, zoals wis- of natuurkunde, dan zullen experts serieuze rariteiten nog wel opmerken. Maar hoe ‘zachter’ het werkterrein, hoe meer er afhangt van menselijke interpretatie. En hoe belangrijker de rol van interpretatie, hoe groter de kans dat AI gevoed wordt met al dan niet opzettelijke nepkennis. Hoe kleiner bovendien de kans dat fouten en onzin worden gezien. En daar is ten principale niets aan te doen. In die zachte sectoren, zoals de zorg, het sociaal werk en het onderwijs, maar ook defensie en de beleggingswereld, liggen de allergrootste risico’s.

Leren als een peuter

Hintons vrees dat AI onze intelligentie zal overtreffen en zich dan tegen ons keert om ons te onderwerpen of uit te roeien, komt voort uit zijn overtuiging dat neurale netwerken ‘leren als een peuter’. Maar daar klopt gelukkig weinig van. Neurale netwerken leren door patronen te vinden in onmetelijke hoeveelheden gegevens. Daarbij bepaalt de kwaliteit van die gegevens rechtstreeks de kwaliteit van wat het netwerk oplevert.

Maar, zoals de grote linguist Noam Chomsky al rond 1955 ontdekte: zo ‘werken’ taallerende peuters helemaal niet. Die verwerven de grammatica van hun moedertaal allemaal vrijwel perfect op basis van niet meer dan wat ze in een paar jaar om zich heen horen. Dat is relatief heel weinig, en dat weinige is dan ook nog ernstig vervuild door allerlei uitspraakfouten, valse starts, onderbrekingen en zinnen die halverwege ineens een andere kant uitgaan.

Geen opstand der digitale horden

Hinton lijkt de menselijke geest te bezien door de bril van een naïeve behavioristische psycholoog uit 1950: als een tabula rasa, een onbeschreven blad, dat uitsluitend door de invoer van gegevens naar believen gevormd kan worden. Maar het bestaan en de onmisbaarheid van allerlei aangeboren zaken als driften, behoeften, en de basisvoorwaarden voor taal, motoriek, procedureel denken en duizend andere dingen valt echt niet te ontkennen. Dus al zou AI in enig opzicht intelligenter worden dan wij, dan nog hoeven we voor een opstand der digitale horden niet te vrezen. Daar zijn wil, motivatie, begeerte en gevoelens van macht voor nodig, allemaal dingen die een neuraal netwerk vreemd zijn. 

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Grootste risico’s van AI liggen in de zachte sectoren: zorg, onderwijs, defensie verscheen eerst op Wynia's Week.

Want niet alleen Nederland begint zoetjesaan uit zijn voegen te barsten, ook komen de grenzen in zicht van wat de wereld als geheel qua bevolking aankan. Tussen 1950 en nu verviervoudigde de bevolking van India tot een kleine anderhalf miljard mensen – dat was in datzelfde 1950 bijna 60 procent van de wereldbevolking. Ook de Indonesische bevolking werd vier keer zo groot, terwijl die van Irak zelfs vertienvoudigde. Afrika als geheel groeide met een factor zes van 225 miljoen naar 1,4 miljard mensen. Weliswaar vlakt de groei van de wereldbevolking al sinds de jaren 1970 procentueel af, maar in absolute aantallen groeit ze nog steeds. De verwachting is dat er tot 2050 nog een miljard Afrikanen bijkomen.

Druk op beschikbare middelen

Je hoeft geen Einstein te heten om te zien dat zo’n spectaculaire bevolkingsgroei een enorme druk legt op de beschikbare middelen. Want al die extra mensen moeten eten, zich kleden en een voldoende verwarmd of gekoeld onderdak hebben. Plus productief werk, met alles wat daar bijhoort, om een en ander te kunnen betalen. Je kunt dan ook gerust stellen dat een kind maken nu het ergste is wat je als individu het milieu, het klimaat en je medemensen kunt aandoen. Want elk kind vergroot de al enorme belasting van het milieu, dat dan ook wereldwijd piept en kraakt, zelfs zonder illegale houtkap, ongebreidelde plantageaanleg, roofmijnbouw, corruptie en wanbeheer.

Het mag een wonder heten dat de meeste aardebewoners er, terwijl de wereldbevolking volgens de VN pas in 2085 haar grootste omvang zal bereiken bij ongeveer 10,4 miljard, toch nog op zijn vooruitgegaan. Er is nu minder honger en er leven zowel procentueel als in absolute aantallen minder mensen in de diepste armoede dan een halve eeuw geleden. Bovendien is overal, dus ook in de minst ontwikkelde gebieden, de levensverwachting drastisch toegenomen. Een gemene ziekte als pokken vind je alleen nog in het laboratorium en polio is goeddeels uitgeroeid. Dat heeft alles te maken met de westerse wetenschap en technologie – ten goede én ten kwade.

Zo rond 1900, op het hoogtepunt van het imperiale kolonialisme, kwam de moderne westerse geneeskunde goed op gang. Via goedbedoelende missionarissen, zendelingen en andere idealisten kwamen de vruchten daarvan, zoals effectieve medicijnen, vaccinaties  en betere hygiëne, ook in de koloniën terecht. Daardoor liep vooral de kindersterfte sterk terug. Dat is het goede.

Met de pillen en spuiten strooiden ze evenwel ook de benauwde christelijke moraal over de bevolking uit. Die moraal was obsessief gericht op zieltjes winnen, en zo plaveiden zij per saldo de weg naar de overbevolkte hel: ‘Laat de kindertjes tot mij komen’, had de Heer gezegd, en hoe meer het er waren, hoe beter. ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’, verordonneerde de Bijbel, dus was geboorteregeling, net als in Europa zelf, van de duivel.

Wat ze niet meebrachten, waren de westerse kennis, normen en mentaliteit die voor de sterk groeiende welvaart van Europa en Noord-Amerika borg stonden. Alle zorg ging uitsluitend naar het uitmelken van koloniën en naar het maken en in leven houden van kinderen voor God en als te exploiteren arbeidskrachten. Dat is het kwade.

Jong en arm

Toen de meeste koloniën rond 1960 onafhankelijk werden, ontstond bijgevolg een allegaartje van straatarme, slecht georganiseerde en intern verdeelde landen met een razendsnel groeiende bevolking, die al gauw bijna allemaal tot corrupte dictaturen verwerden of in eeuwige burgeroorlogen verzopen. Daar is inmiddels wel wat aan verbeterd, vooral in zuidelijk Azië. Taiwan is een goed functionerende democratie, en in mindere mate zijn Zuid-Korea,  India en Indonesië dat ook. Maar dat is zelfs in die landen lang niet genoeg om iedereen een fatsoenlijk bestaan te bieden.

Alleen al het voeden van de gargantuaanse massa mensenvlees van de nabije toekomst is een enorm probleem. Sommige experts zien de oplossing in een plantaardig dieet – vlees produceren vraagt veel energie – maar daar zijn eigenlijk alleen fanatieke vegetariërs en veganisten voor te porren. De bulk van de mensheid is jong en woont in arme gebieden, maar heeft wel toegang tot een smartphone. Daarop hebben ze net voor het eerst bijna mogen ruiken aan al die heerlijkheden die wij, rijke westerlingen, zo aangenaam en doodgewoon vinden. ‘Helaas pindakaas jongens, maar jullie zijn te laat, hier is een sloopje bonen en frituur maar wat meelwormen’, daar gaan die miljarden echt geen genoegen mee nemen. Natuurlijk kun je ook overgaan tot het directe recyclen van mensenvlees, zoals in de film Soylent Green uit 1973. Maar iets zegt me dat ook dat geen begaanbare weg is.

Wat kunnen we tegen die achtergrond dan wel doen om, ook in ons eigen belang, te voorkomen dat de nog altijd groeiende Afrikaanse en Aziatische massa’s op drift raken? Het antwoord is: zorgen dat ze voldoende reden hebben om thuis te blijven. Dat wil zeggen dat we moeten werken aan meer bestaanszekerheid en een aanvaardbaar niveau van welvaart en ontplooiingskansen in wat tegenwoordig de Global South heet.

Allereerst zal er heel veel werkgelegenheid gecreëerd moeten worden, ook hoogwaardige. De traditionele economische organisatievormen van derdewereldlanden zijn op geen enkele manier tegen de huidige bevolkingsdruk opgewassen. Er moet in flink tempo verstandig geïndustrialiseerd worden. Dat kan alleen met westerse hulp. Maar het daarin te investeren kapitaal rendeert alleen als we het bestuur verbeteren en corruptie en religieuze dwingelandij in belangrijke mate kunnen smoren. Ruimhartigheid is geboden, maar wel op duidelijke, strikt rationele voorwaarden, en op voet van gelijkwaardigheid.

Minstens zo urgent is het om nu serieus werk gaan maken van geboortebeperking door gedegen basale seksuele voorlichting, het beschikbaar maken van voorbehoedmiddelen en het slechten van seksuele taboes. En druk uitoefenen op al die leiders die hun bevolking nog altijd graag zien groeien, om welke reden dan ook. Alle beetjes helpen, ook als men voorspelt dat de groei er na 2085 wel uit is. Bedenk dat elke verdere groei het mondiale vergrijzingsprobleem op termijn alleen maar verergert. 

Pragmatisme is geboden

Gemakkelijk zal het niet gaan. Hebzuchtige, corrupte elites schudden hun graaimentaliteit niet zo maar af, militiegeboefte vertoont geen neigingen om een cursus boekhouden te gaan volgen en ambitieuze militairen zullen nog lang blijven complotteren met buitenlandse en binnenlandse stokebranden, van IS tot aan Wagner. We zullen ons pragmatisch moeten opstellen en erkennen dat serieuze democratie en mensenrechten vooral iets zijn voor de (verre) toekomst. Voorlopig zijn er nog te veel trauma’s te verwerken en te veel onderlinge, vaak tribale conflicten te bezweren.

En dan is er nog van hoog tot laag het postkoloniale wantrouwen jegens de westerse wereld. En niet te vergeten: de angst om door het Westen niet serieus genomen te worden. Die giftige mix is de bron van het neo-koloniale succes van China in Afrika. Maar dat is voor het Westen geen excuus om niets te doen, want alles wat we nalaten, maakt de al penibele toestand alleen maar erger.  

Tegelijkertijd moeten er ook in het Westen zelf, in ons eigen land dus, dingen gebeuren om onze positie te consolideren en onze zwaar bevochten normen, waarden en welvaart te waarborgen. Het percentage niet-westerse immigranten en hun nakomelingen is inmiddels zo groot, dat Nederland cultureel verkleurt doordat een fors deel van hen slecht is geïntegreerd of onze maatschappij zelfs compleet afwijst. Dat raakt aan het wezen van onze samenleving en bedreigt ons welzijn.

Hoe weren we ons daartegen? In elk geval niet met een baarwedstrijd, want die verliezen we. Europese vrouwen willen echt niet meer dan een à twee kinderen. Fokpremies zullen juist eerder de ongeïntegreerden aanspreken. Wat ook averechts werkt is het ongebreideld verketteren van immigranten à la Geert Wilders. Dat is juist koren op de molen van religieuze geestdrijvers en politieke ruziezaaiers uit de thuislanden, en wie ook maar verder onze samenleving wil destabiliseren.

Wel moeten we de instroom drastisch beperken en alles op alles zetten om waar nodig al ingestroomde migranten alsnog te doen integreren. Daar hebben we tot nu toe bar weinig van gebakken. Toen het nog om kleine minderheden ging, hebben we onder de aegis van respect voor ieders eigen taal en cultuur een gesegregeerde maatschappij vol getto’s laten ontstaan, en juist dáár hebben we nu last van. We moeten stoppen met het doodknuffelen van allochtonen, maar ze juist uit hun isolement halen, deelgenoot maken van de moderniteit en doordringen van de grote voordelen daarvan. Daartoe moet in elk geval de lange arm van een aantal thuislanden voorzichtig maar doortastend worden gebroken. 

Minder vlaggenzwaaierij

Ook in dit opzicht is pragmatisme geboden. Je zou bijvoorbeeld wat minder opzichtig aan letterverering en vlaggenzwaaierij kunnen doen, waarvan we weten dat het juist bij het minder verlichte deel van de moslimbevolking grote weerstand oproept. Dat vinden belangenbehartigers en activisten niet leuk, maar het deel van de bevolking waar het om gaat is te groot om te negeren en we moeten toch echt met elkaar samenleven.

Daar mag dan weer tegenover staan dat de overheid veel minder toeschietelijk wordt als het gaat om extra openbare ruimte die de islam opeist: nee, geen officiële feestdagen, bijvoorbeeld. Nee, geen gebedsruimtes of -pauzes in openbare gebouwen, geen politieafvaardigingen bij iftars, enzovoort. Het doel is om in elk geval de jongeren uit hun vaak beklemmende maatschappelijk isolement los te weken. En als dat paternalistisch klinkt: het zij zo.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe overleven we met meer dan tien miljard mensen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Die uitspraak van Juliana uit 1979 was niet de eerste. Ook in de Troonrede van 1950 had zij al de zorg van de regering overgebracht over de onbeheersbare bevolkingsgroei. Ook toen noemde ze Nederland met tien miljoen inwoners al ‘vol, vol, vol’. Die zorgen werden gevoed door de naoorlogse geboortegolf, die veel meer monden aan tafel bracht dan men dacht dat het verarmde, moeizaam opkrabbelende Nederland ooit zou kunnen voeden.  

Spanning op de arbeidsmarkt 

‘Alles zoop en naaide, heel Europa was één groot matras’, dichtte Remco Campert over die wanhopige jaren. En dan was er nog de stroom terugkerende Indischgasten, Indo’s en Molukkers. Velen zagen er hier geen gat meer in en Nederland werd een emigratieland. Zo’n 400.000 mensen vertrokken in de jaren vijftig naar weidser streken zoals Canada en Australië.  

Maar stukje bij beetje krabbelde Nederland op. De welvaart steeg, de woningnood daalde, en daarmee maakte het spook van de overbevolking plaats voor spanning op de arbeidsmarkt. Voor de emigranten van de jaren vijftig begonnen in het buitenland geronselde gastarbeiders terug te komen. Aanvankelijk waren het voornamelijk Italianen, vanaf de vroege jaren zestig ook Spanjaarden en vooral steeds meer Turken en Marokkanen. En zo kon het gebeuren dat terwijl de mensen het beter kregen en daardoor het kindertal onder autochtone Nederlanders al in 1970 tot beneden het vervangingsniveau zakte, de bevolking toch bleef groeien.  

Want de gastarbeiders bleven geen gasten. Ze bleven alleen maar en   haalden vaak ook hun familie naar hier. Dat geldt ook voor de ooit zeldzame, maar in aantal enorm gegroeide vluchtelingen, ook economische. Een nieuwe groep zijn de buitenlandse studenten, waarvan men zelfs hoopt dat ze blijven. En dan zijn er nog arbeidsmigranten in alle soorten en maten, voornamelijk uit de rest van Europa.  

Volgens de zonnige filosoof Ralf Bodelier is dat allemaal geen probleem. Hij vindt onze groei tot achttien miljoen ‘prima nieuws’. Hoe meer zielen, hoe meer vreugd, want ‘telkens weer deed de bevolkingsstijging Nederland goed’, schreef hij op 19 augustus in NRC.  

Welvaartssprong  

Dat Nederland ‘vol’ zou zijn, zit volgens hem vooral tussen onze oren: ‘Stel dat je […] alle achttien miljoen Nederlanders gezellig bij elkaar zet, zoals tijdens een concert van Taylor Swift. Dan passen we met z’n allen op Schiphol.’ Zo’n voorstelling van zaken ‘slaat nergens op’, geeft hij toe. Maar waarom presenteert hij hem dan toch? Dat moet zijn om zijn denkfout te verhullen. Uit de samenloop van groeiende immigratie en groeiende welvaart leidt hij namelijk abusievelijk af dat die immigratie ook de oorzaak van die welvaartstoename is.  

Maar dat is niet zo. De welvaartssprong van de jaren 1960 is veeleer te danken aan het nu zo verguisde Slochterense aardgas, aan de in 1957 tot stand gekomen EEG en aan snelle technologische vooruitgang, waar gastarbeiders weinig aan konden bijdragen. Die werkten weliswaar hard, maar juist in sectoren waar steeds meer werkgelegenheid werd weggeautomatiseerd of die, zoals de mijnen en de Twentse textielindustrie, compleet verdwenen.  

Bovendien werden ze net als ieder ander ouder en zorgbehoeftiger, net als de door hen op grote schaal hierheen gehaalde bruiden en andere familieleden. De netto-opbrengst van de klassieke gastarbeiders, gemeten over het gehele leven, moet nog maar eens goed berekend worden. 

Seizoensarbeid 

Bevolkingsgroei is altijd goed, beweert Bodelier. Kijk maar naar de Gouden Eeuw, toen wij ons ‘de wetenschappelijke, culturele en intellectuele navel van de wereld mochten noemen’ en Nederland ‘de wereldwijde handel domineerde’. Vondel en Hals, Elsevier en Stevin, het waren allemaal immigranten.  

Wat hij verhult, is dat die immigranten van toen alleen permanent welkom waren als ze veel geld, knowhow en contacten meebrachten, zoals veel van de vluchtelingen die in 1585 uit Antwerpen kwamen, en in de late zeventiende eeuw de Hugenoten. De beste eigenschap van gewone arbeidsmigranten, zoals de hannekemaaiers, was toch dat ze na gedane seizoensarbeid weer opdonderden naar hun plaatsen van herkomst in, meestal, Duitsland. Voor scheepsvolk, waar eeuwenlang grote behoefte aan was, gold net zoiets: hup, schip op, en verder zien we je liever niet. 

Voordat paspoorten en grensafsluitingen in zwang kwamen, konden vluchtelingen en eenvoudige arbeidsmigranten zich min of meer vrij vestigen door te integreren en te assimileren. Daarna werden ze vooral geweerd. Ja, we vingen tijdens de Eerste Wereldoorlog heel veel Belgen op, maar die werden wel geïnterneerd en zodra de strijd voorbij was terug de grens over gezet. En in de jaren 1930 bleven onze grenzen voor de berooide Joodse vluchtelingen uit Hitlers Duitsland potdicht.  

Met de gastarbeiders en het moderne lange-afstandsverkeer ontstond een nieuw probleem. Migranten uit andere Europese landen en uit de koloniën vonden we wel een beetje raar, maar ze koesterden grosso modo dezelfde culturele en religieuze basiswaarden als Nederlanders. Daardoor gingen zelfs grotere groepen immigranten, zoals de Italianen en degenen die bij de dekolonisatie uit Indië kwamen of terugkeerden, na verloop van tijd vrijwel geruisloos in de algemene bevolking op. Zo ging het na 1975 zelfs met de meeste naar Nederland uitgeweken Surinamers. Maar dat alles gold bepaald niet voor de instroom uit niet-westerse culturen. 

Parallelle wereld      

Op 19 augustus schatte een van de eerste Turkse gastarbeiders in Nederland in het NOS-journaal desgevraagd dat zo’n veertig procent van de Turken in Nederland goed geïntegreerd is. De meerderheid dus niet: ‘Die horen nergens bij.’ Dat is ernstig, en het is bij andere groepen niet beter. Turken, Marokkanen en nog andere niet-westerse groepen leven voor een aanzienlijk deel in een spiegelpaleis, een tamelijk geïsoleerde parallelle wereld, georiënteerd op het land van herkomst, waarvan ze onvermijdelijk toch ook vervreemden.  

Dat gaat soms ver, tot en met hier geboren Turkse jongeren die Nederland maar een kutland vinden, en Eritreeërs die hier hun conflicten uit hun thuisland uitvechten. In kleine aantallen kan een maatschappij zulk sektarisch gedrag wel hebben, maar het is altijd stof voor conflicten.  

Het migratieprobleem is dat het allang niet meer gaat om enkelingen of kleine groepjes die de maatschappij wel kan absorberen. Bovendien weten we allemaal dat de lontjes korter worden naarmate je meer mensen op een kluitje zet. In een volle lift voelt niemand zich fijn, in drommen ligt altijd de paniek op de loer en in een stad is de sfeer nerveuzer dan op een dorp.  

Net zo raken de zenuwen gespannener naarmate verschillende groepen zich nadrukkelijker van elkaar willen onderscheiden en hun stempel duidelijker op hun omgeving proberen te zetten. Dat wordt er niet beter op wanneer er tekorten zijn, zoals nu op de woningmarkt.  

Eerst wat lucht 

In die zin is Nederland – en Nederland niet alleen – al geruime tijd gevaarlijk vol. Er is daarom alle reden om, waar dat maar enigszins kan, immigratie van mensen die geen specifieke concrete reden hebben om juist hier naartoe te komen, krachtig af te remmen. Er moet eerst weer wat lucht in het land. 

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Alle reden om immigratie krachtig af te remmen  verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit het niets werd mijn schoonvader getroffen door een kanjer van een herseninfarct. De schade zat links, wat onder meer betekende dat zijn rechterhand buiten dienst was en zijn spraak verdwenen. Letterlijk, er kwam de eerste dagen geen geluid meer uit. Terwijl we als een razende logopedie voor hem regelden – je moet er in zulke gevallen snel bij zijn om te redden wat er te redden valt – ontdekten we ook ineens hoe afhankelijk we allemaal geworden zijn van computersystemen en identificatieprocedures. Want wat waren zijn inloggegevens bij de bank, en wat was zijn pincode, en die van zijn scannertje? Wat was de toegangscode van zijn eigen pc? Hij wist het allemaal nog wel, zo zou weken later blijken, maar vooralsnog kon hij het niet zeggen of opschrijven, en een toetsenbord zei hem even helemaal niks meer.

Zo kan het moderne leven zomaar veranderen in een gekmakende hordenloop tussen kastjes en muren. Zo ontdek je hoe vaak je je tegenwoordig moet identificeren, op hoeveel  manieren dat kan en hoeveel verschillende eisen allerlei bedrijven en instanties eraan stellen.

Onlangs ventileerde NWO-voorzitter Marcel Levi in Het Parool nog maar eens zijn diepe frustratie over dit dagelijkse digitale ongemak, waardoor hij bijvoorbeeld ook al met drie verschillende laptops moet rondsjouwen, omdat de instanties erachter uit veiligheidsoverwegingen maar één specifiek type apparaat contact met hun diensten laten maken. Dat is, hoe je het ook bekijkt, contraproductieve waanzin. Al evenzeer leed hij onder de terreur van instanties die ingewikkelde wachtwoorden eisen, die ook nog eens regelmatig veranderd moeten worden. Hoe kan een mens dat allemaal onthouden?

Biometrie heeft nadelen

Kun je dat nu niet veel eenvoudiger aanpakken, met één simpele identiteitscheck die precies vertelt wie je bent? Ja, dat kan, met biometrie. Dat wordt bijvoorbeeld nu in het paranoïde Amerika bepleit om fraude bij verkiezingen uit te sluiten: ‘Een belangrijke stap voorwaarts is het controleren van biometrische eigenschappen als vingerafdrukken, het gezicht en de iris. Wanneer die gebruikt worden in combinatie met automatische controle van NAW-achtige gegevens, kan dat resulteren in een uitzonderlijk hoge mate van accuratesse en betrouwbaarheid’, zo meldt de Electronic Insight Newsletter.

Het klinkt logisch en efficiënt, en smartphonefabrikanten en bedrijfsbeveiligers maken er al duchtig gebruik van. Toch kleven er grote nadelen en risico’s aan biometrische toegangscontrole.

De grootste makke is misschien wel dat grootschalig gebruik ervan inhoudt dat delen van ieders intiemste en meest particuliere gegevens, namelijk die over het eigen lichaam, zonder dwingende reden op enorm veel verschillende plaatsen worden opgeslagen en bewaard. Al die verzamelingen kunnen worden verhandeld en naar eigen goeddunken gebruikt door hun eigenaren, BigTech voorop. Ze kunnen ook worden gehackt door onverlaten en overheden.

Dat is geen kattenpis. De ervaring van alledag leert dat geen enkele grote databank inbraakvrij is. Vergeet ook niet dat, zelfs in een keurige, stevig gewortelde rechtsstaat als de onze, de overheid verreweg de machtigste en gevaarlijkste partij is waar je als burger in je leven mee te maken krijgt.

De risico’s van biometrische gegevens in verkeerde handen zijn bovendien onberekenbaar. Je kunt natuurlijk denken ‘ach, wat kun je nou helemaal uit zo’n irisscan afleiden?’ maar dat is struisvogelpolitiek. Dit soort biotechnologie ontwikkelt zich razendsnel, dus niemand weet wat er over tien of twintig jaar allemaal mee kan. En eens gegeven blijft gegeven, je leven lang. Biometrische gegevens zijn niet alleen uniek, maar ook onveranderlijk. Ze behoren onverbrekelijk tot de essentie van wie je bent. Daar wil je graag zeggenschap over houden.

Daarnaast is de technologie voor ons, de gecontroleerden, niet inzichtelijk. We weten daarom nooit zeker wat er allemaal gescand wordt. Wie nu je iris scant, kan over een paar jaar misschien zomaar het netvlies even meenemen, bepaalde bloedwaarden meten en wie weet wat nog meer.  

Wie is rechthebbend?

Dat klinkt als wel heel veel datageweld voor zoiets banaals als een telefoon of webaccount ontgrendelen, en dat is het ook. In de meeste gevallen is het biometrische sop de kool niet waard, het gaat immers niet om absolute veiligheid. We willen het indringers alleen maar zo moeilijk maken dat ze liever iets anders gaan doen. Bovendien werkt biometrische identificatie meestal met een verkeerd type gegevens. De reden is dat biometrische data van alles vertellen over wie je bent, terwijl meestal alleen relevant  is wat je bent. 

Wie je bent, is enorm belangrijk als je bijvoorbeeld een partner zoekt. Dan gaat het om iemands stem, geur, motoriek en de blik in zijn of haar ogen. Om de dingen waar je spiegelneuronen op aanslaan, om al die trekjes en eigenschappen die die ene persoon nu juist zo verrukkelijk onderscheiden van alle andere. Voor vrienden maken geldt iets dergelijks, maar verder is wie je bent voornamelijk van belang als het gaat om de inhoud van je medisch dossier, en voor overheidsdiensten die hun pappenheimers terdege in de gaten en op het juiste pad wensen te houden. Denk bijvoorbeeld aan de Chinese staat en, niet te vergeten, de ordediensten van Rusland.

In bijna alle andere gevallen doet wie je bent niet terzake, het gaat slechts om wat je bent. Daarmee bedoelen we: ben je een rechthebbende? Behoor je bijvoorbeeld tot degenen die mogen stemmen, een bepaalde krant, databank of bankrekening mogen inzien, of hotelkamer 213 mogen betreden? In dat laatste geval noem je bij de receptie je naam, en krijg je een kamersleutel of pasje. Bij vertrek lever je die sleutel weer in en klaar is Kees. In de digitale wereld noem je je accountnaam en is je kamersleutel een vooraf afgesproken wachtwoord.

Bij verkiezingen in wat primitievere landen neemt men op het stembureau vaak een vingerafdruk van de stemmer, maar dat is allerminst een vorm van biometrische identificatie. Die hele vingerafdruk kan zo de vuilnisbak in. Waar het om gaat is de zwarte vingertop die de kiezer eraan overhoudt. Zo wordt voorkomen dat mensen dubbel stemmen: alleen wie schone vingers heeft, krijgt een stembiljet. Simpel, en bij ontbreken van een hoogwaardig bevolkingsregister zo waterdicht als maar kan. In zo’n geval is een schone vingertop dus de sleutel.

Een gebruikersnaam plus wachtwoord is als het gaat om wat je bent zowel simpeler als veiliger dan biometrische identificatie. Wachtwoorden kun je naar believen veranderen, en ook aan een ander overdragen. Je kunt bijvoorbeeld met diens pinpas een boodschap doen voor een zieke ander, zoals mijn schoonvader. Met biometrie kan dat allemaal niet. Ook bevatten wachtwoorden geen enkele gevoelige informatie, bij biometrie is dat per definitie wel zo. Ook is iets als een vingerafdruk gemakkelijker met drang of geweld af te dwingen dan een wachtwoord.

En verder is de inlogprocedure met een wachtwoord volstrekt transparant – er kunnen niet stiekem allerlei zaken gescand, gelezen en aan anderen verklapt worden. Als het heel belangrijk is, zoals bij een bankrekening, volgt een extra controle op je sleutel: bij pinnen moet je behalve je fysieke bankpasje ook je pincode opgeven, en anders moet je na je wachtwoord ook een wisselende inlogcode vanaf je rekeningscanner of via een sms-je intypen.

Niet perfect, wel goed genoeg

Dat is vrijwel waterdicht. Een wachtwoordsysteem heeft maar één echte vijand: de slordige, goedgelovige en luie gebruiker zelf. Noteer op kantoor geen wachtwoorden op gele briefjes aan je monitor of onder je toetsenbord, en laat je machine niet openstaan als je koffie haalt. Gebruik niet de verjaardag van je kind als wachtwoord, enzovoort. Maar hou privé wel nauwgezet een lijst van uw eigen wachtwoorden bij, bewaar die goed en laat een vertrouwd iemand weten waar de boel in geval van nood te vinden is.

Als nu nog fabrikanten en ict-afdelingen ophouden met het stellen van overdreven eisen aan de vorm van wachtwoorden en ons niet langer dwingen tot het even zinloze als hinderlijke periodiek wisselen van wachtwoord, hebben we tot de quantumcomputer misschien alles kraakbaar maakt een alleszins redelijk beveiligde omgang tussen particulier en machine. Niet perfect, maar wel goed genoeg, en daar gaat het om.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Inloggen met vingerafdruk of irisscan? Beter van niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Nog maar twee dagen en een busreis eerder hadden we op een dorpsplein achter een kopje thee gezeten, toen de halve bevolking in optocht een oudere Zorba-figuur in blikkerend wit overhemd was komen voorgeleiden, die enthousiast verklaarde: ‘iek tiewintieg jaar kielérewienkel, Kienkersjtraat!’ Toen, vertelde hij, had hij het welletjes gevonden, en nu was hij als wereldwijze man in bonis met pensioen in het dorp waar hij geboren was.

Daar zat ie dan

Ongeveer net zo, maar veel minder vrolijk, bleek het te liggen bij de jongen van een jaar of zeventien die ons zojuist in loepzuiver Nederlands had aangesproken. Hij bleek een kind van Turkse gastarbeiders, geboren en opgegroeid in Hengelo. Maar ongeveer een jaar geleden hadden zijn ouders ineens besloten om naar hun moederland terug te keren. En hij moest mee.

Daar zat ie dan, verstoken van alles waar hij vertrouwd mee was, te oud om nog met het gemak van jongere kinderen nieuwe vrienden te maken, en zonder kennis van of kennissen in zijn nieuwe wereld. Sindsdien hing hij hier bij de halte maar wat rond op zijn brommer, in de hoop dat de bus af en toe iemand uit Holland uitspoog die hij kon strikken voor een praatje.

Het klinkt misschien cru, maar het weinig benijdenswaardige lot van deze jongen was eigenlijk best wel gewoontjes. Elk jaar weer worden tienduizenden Nederlandse minderjarigen slachtoffer van deportatie. Kinderen van expats die om de paar jaar naar een nieuwe job in een ander land trekken, bijvoorbeeld. Maar ook kinderen van diplomaten en van employees van multinationals als Shell.

Sommigen raken om de twee, drie jaar hun hele sociale omgeving kwijt en moeten in een nieuw, vreemd land weer helemaal opnieuw beginnen, wat met het klimmen der kinderjaren steeds lastiger wordt. Ik weet niet hoe het bij u is, maar in mijn vriendenkring kijken de meesten met zo’n achtergrond daar met gemengde gevoelens op terug. Toch komen de meesten uiteindelijk zo te zien goed terecht.

Zo is het kinderleven nu eenmaal

Dat laatste geldt ook voor al die kinderen wier ouders om wat voor reden dan ook heel alledaags verhuizen. Ook die krijgen bij vertrek van Brabant naar Noord-Holland of van stad naar dorp, of andersom, tot op zekere hoogte te maken met een ingrijpende cultuurschok: school weg, vrienden en vriendinnen weg, clubs weg, omgeving weg. Stomme accenten, rare gewoontes.

Toch kraait er in al die gevallen geen haan naar. Er is geen actiegroep, mensenrechtenbeweging of jeugdzorginstelling die ook maar met een ooglid knippert bij al dit kinder-, puber- en adolescentenleed, zelfs geen advocatencollectief. Sterker nog, als paps en mams je meeslepen naar de binnenlanden van Spanje, omdat ze daar een bouwval in een B&B willen omtoveren, en je loopt weg omdat je niet meewilt, word je gevankelijk naar je ouders teruggebracht, zonder enige vorm van clementie. Want zo is het kinderleven nu eenmaal: soms zit het mee, soms zit het tegen, en je ouders zijn de baas.

Zelfs om de voornamelijk Turkse en Marokkaanse pubermeisjes die elk jaar opnieuw na de zomervakantie niet meer op school verschijnen omdat ze waarschijnlijk in het thuisland van de familie een huwelijk in gedwongen zijn, maakt niemand zich serieus druk, terwijl naar onze maatstaven hun toestand hoogstwaarschijnlijk hopeloos is en hun vooruitzichten dramatisch slecht zijn. En dat terwijl ze, net als alle eerder genoemden, doodgewone Nederlandse ingezetenen zijn, die volledig recht hebben op bescherming van hun leven en belangen door hun eigen, Nederlandse overheid.

Er is één groep voor wie dat allemaal heel anders lijkt te liggen. Dat zijn kinderen van uitgeprocedeerde, ook in laatste instantie afgewezen, asielaanvragers. Een aantal jaren geleden zorgde het wedervaren van de afgewezen Angolese AMA Mauro Manuel zelfs voor een heus kinderpardon. Daarbij kregen kinderen die daar echt, echt, echt geen recht op hadden toch een verblijfsvergunning, op grond van de gedachte dat ze, als ze al niet hier geboren waren, toch zo sterk in Nederland geworteld geraakt waren dat het geen pas gaf om ze uit hun vertrouwde omgeving te halen en al dan niet met hun ouders naar een voor hen waarschijnlijk vreemd land te sturen.

Mikael Matosyan

Deze keer is er het geval Mikael Matosyan. Mikael werd elf jaar geleden hier in Nederland geboren, maar is, omdat Nederland het ouderbeginsel hanteert, geen Nederlander. Hij heeft de Armeense nationaliteit, net als zijn in 2010 uit Armenië gevluchte moeder. Haar asielaanvraag werd al rond Mikaels geboorte – het is razend lastig om uit de hele geschiedenis wijs te worden – afgewezen, maar moeder bleef toch in Nederland.

Na verloop van tijd, zo melden de kranten, diende het kind een asielaanvraag voor zichzelf en, in het verlengde daarvan, zijn moeder in. Maar dat deden natuurlijk behulpzame krachten namens hem. Het joch kan op dat moment immers niet ouder geweest zijn dan vijf of zes, want ook die tweede aanvraag werd al in 2019 door de IND afgewezen.

Opnieuw wilde Mikaels moeder geen nee accepteren, en zo begon met de niet aflatende hulp van Defence for Children een schier oneindige juridische guerrilla, op zoek naar een gaatje in de regelgeving, die op 31 juli eindigde in een nederlaag bij de laatste beroepsinstantie, de Raad van State. Opnieuw is de argumentatie een weinig verheffende, schimmige warboel van regeltjes, interpretaties en uitzonderingsbepalingen, maar de slotsom is dat er niets is veranderd ten opzichte van jaren geleden: Mikael heeft geen recht op een verblijfsvergunning en zijn moeder dus ook niet.

Wortelargument houdt geen steek

Nu wordt als laatste strohalm dus weer het wortelargument ingezet. ‘De IND kan me net zo goed naar Ghana sturen, dat land ken ik net zo min als Armenië’, protesteert Mikael. Dat klopt, het is er mede dankzij Defence for Children voor het kind in al die jaren van doorprocederen niet beter op geworden. Maar toch houdt het argument geen steek. Zoals we zagen, accepteren we immers van Nederlandse kinderen zonder enige moeite dat ze achter hun ouders aan van hot naar her gesleept worden, ook naar vreemde landen en ook als dat uit psychologisch en opvoedkundig oogpunt bepaald bedenkelijk is.

Hij heeft nergens schuld aan, maar er is ethisch noch gevoelsmatig een reden om Mikael anders te behandelen dan andere kinderen in Nederland. En gezien het gelijkheidsbeginsel van artikel 1 van de Grondwet, ook formeel niet. Hoe lullig het nu ook uitpakt, minister Faber heeft terecht gezegd dat ze er niets aan kan doen. Ze heeft sinds 2019 geen discretionaire bevoegdheid meer, en dat is uit oogpunt van gelijkberechtiging maar goed ook.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Uitzetting Mikael Matosyan is naar, maar terecht verscheen eerst op Wynia's Week.

Dramatisch is wel de zwakste term om het schijnbaar onstuitbaar achteruithollen van de lees- en schrijfvaardigheid van Nederlandse leerlingen te omschrijven  Op het vmbo is de situatie ronduit rampzalig. Daar haalt de grote meerderheid van de leerlingen de uiterst redelijke leesvaardigheidsnormen op geen stukken na. Dat is een nette manier om te zeggen dat ze een gangbare brief of doorsnee formulier niet of nauwelijks kunnen ontcijferen en begrijpen. In een maatschappij als de onze is dat een sta-in-de-weg van jewelste.

30.000 voortijdige schoolverlaters

Vandaar dat staatssecretaris van funderend onderwijs Mariëlle Paul, op instigatie van het verontruste D66-kamerlid Ilana Rooderkerk, een extra jaar aan het vmbo wil plakken – dat vinden ze veel eerlijker, want vwo’ers hebben nu wel twéé jaar langer de tijd om te leren lezen!

Maar afgezien van een waslijst van praktische bezwaren die daaraan kleeft, spannen de ongetwijfeld goed bedoelende dames het paard ook fundamenteel achter de wagen. Ze betonen zich bijvoorbeeld blind voor het pijnlijke feit dat nog voordat hun eindexamen in zicht komt zó veel leerlingen zó hartgrondig tabak hebben van constant falen dat er jaarlijks meer dan 30.000(!) voortijdig de school verlaten, opnieuw vooral op het vmbo.

Al die kinderen komen dus na elf, twaalf jaar onderwijs met lege handen op straat te staan. Zonder diploma en met veel te weinig kennis en vaardigheden, dus kansloos. Een extra leerjaar verergert die wantoestand alleen maar, tenzij Paul haar pupillen met prikkeldraad aan de schoolbanken wil ketenen.

Nog erger is het fundamentele onbegrip van de aard van het probleem dat Paul, Rooderkerk en alle OCW-ambtenaren achter hen ten toon spreiden. De oorzaak van het beroerde niveau zit immers niet aan het eind van het opleidingstraject, maar aan het begin, bij de basisscholen. Die leveren op grote schaal kinderen aan het middelbaar onderwijs af die niet voldoende hebben leren lezen en schrijven (enzovoort). Die kinderen hebben een achterstand, vaak al van jaren, die dat middelbaar onderwijs niet meer kan wegwerken – dat heeft z’n handen al vol aan z’n eigen programma. Die kinderen zijn er ook al aan gewend dat ze altijd slechte cijfers halen. Dat vinden ze normaal.

Omgekeerde wereld

Dat is zo gegroeid na de invoering van de Mammoetwet, werd mij als jongmaatje door ervaren collega’s uitgelegd toen ik als leraar op de toenmalige grafische school in Amsterdam ontdekte dat nogal wat van de 13- tot 16-jarigen in mijn klassen niet eens konden klokkijken – hele uren ging nog, maar verder hadden ze echt geen idee. Vaak konden de oude rotten tot op het semester nauwkeurig aangeven wanneer een leerling op de basisschool was afgehaakt.  

Rond diezelfde tijd kwam mijn dochter na een verhuizing in groep vier van de Nicolaas Maesschool terecht, destijds bekend als de beste basisschool van Amsterdam, kweekvijver van de grootstedelijke elite. Ze kon lezen dat de stukken eraf vlogen, en dat deed ze ook. Trots vertelde ze me na een paar maanden hoe de moeizame lezertjes ’s middags naar de leesmoeders op de gang gingen, terwijl zij en haar mede-uitblinkers bij meester Jos in de klas mochten blijven. Mijn broek zakte af: dat moest natuurlijk precies andersom! Goede en enthousiaste lezers als mijn dochter redden zichzelf grotendeels wel, het zijn juist de minder vlotte leerlingen die behoefte hebben aan de professionele aandacht en het pedagogisch vernuft van de meester.

Zittenblijven taboe

Maar zo ging het dus niet. Op allerlei manieren zat de klad al in het onderwijs. Uit het hoofd leren werd ouderwets gevonden. Kennis was ballast en oefenen stomvervelend en afstompend. Ook op de pedagogische academies, waar de meesters en juffen werden opgeleid, dacht en handelde men zo. De eerste stappen op weg naar latere rampen als het studiehuis en de ontreddering van nu werden toen al gezet.

Eén zo’n stap was de taboeverklaring van zittenblijven. Doubleren is een ingrijpende, met zorg te hanteren maatregel, maar ik ken heel wat mensen die het na de eerste schrik als een zegen hebben ervaren. En het afschaffen ervan heeft op de basisscholen een funeste consequentie gehad: onderwijzers (nee, géén leraren, hun vak is echt iets heel anders dan dat van de vakleerkracht op de middelbare school) konden afhakende leerlingen voortaan simpelweg negeren. Die verdwijnen immers aan het eind van het jaar vanzelf naar het volgende jaar, waar hetzelfde gebeurt, tot ze vanzelf bij het vervolgonderwijs over de schutting gekieperd worden.

Maar keek ondertussen ooit iemand naar wat leerlingen nu echt van school en van leren vinden? Zeker in de basisschoolleeftijd, maar ook daarna nog, gaan vrijwel alle kinderen graag naar school, ongeacht de daar gehanteerde lesmethodes, de pedagogische inbedding daarvan en de ideologische dogma’s die daar weer achter schuilgaan. Ze worden narrig als ze langer dan een paar dagen ziek zijn of als de vakantie te lang duurt. Kinderen willen ook echt leren, dat vinden ze van nature leuk. Het zit ze letterlijk in de genen, en ze snappen op de ene of andere manier ook het nut ervan. Zelfs ongezeglijke spring-in-het-velds zijn dan ook graag bereid om dagelijks zonder serieus morren door de meest absurde hoepels te springen en aan de lopende band ogenschijnlijk zinloze, duffe karweitjes te doen.

Heeft u bijvoorbeeld wel eens goed nagedacht over het verschijnsel invuloefening? Dan zijn expres woordjes weggehaald uit een doorgaans zouteloos tekstje, met geen ander doel dan om de leerlingen ze er weer in terug te laten potloden. Dat is toch Kafka meets Orwell? Maar leerlingen steunen soms hooguit even ‘niet alweer’ en gaan vervolgens braaf aan de slag. Dag na dag, week na week, jaar na jaar.

Het gezucht hoort erbij

Zo gaat het zelfs bij het vermaledijde tafels opdreunen. Ja, er klinkt altijd gekreun van afgrijzen, maar tien tellen later zit de hele goegemeente vol overgave ‘zeven keer drie is eenentwííín-tig’ te scanderen. Ze vinden het stiekem best leuk, het is bijna net als samen zingen. Maar dat protest en dat gezucht, dat hoort erbij. Het is een essentieel ritueel, een soort goedmoedige uiting van de inmate-solidariteit die je ook in gevangenissen wel tegenkomt. Het is ook een bevestiging dat je ergens bij hoort, wat vooral voor kwetsbare leerlingen even belangrijk als onbespreekbaar is.

Maar goed naar leerlingen kijken en garanderen dat de kennis en vaardigheden van onderwijzers niets te wensen overlaten, kan onderwijsdeskundigen en onderwijsautoriteiten niet boeien. Net als Paul en Rooderkerk concentreren zij zich liever op hun eigen pedagogische stereotypen en ideologische overtuigingen. De desastreuze resultaten daarvan staren ons al decennia lang in het gezicht.  

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Desastreuze onderwijsresultaten doordat vernieuwers niet beseffen dat kinderen gewoon willen leren verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarmee bedoelen ze niet wat er in je paspoort staat, maar tot welke groep, subgroep of sekte je je bekent, net zoals dat vroeger ging met de onafzienbare reeks varianten van het protestants-christelijke gedachtegoed.

Kleurvlakjes

Modern, inclusief denken is daarmee de ultieme vorm van hokjesgeest, zoals het immer uitdijende scala van ‘lettermensen’ laat zien. Net als trouwens de steeds drukker bevolkte regenboogvlag, die ooit solidariteit uitstraalde tussen mensen van uiteenlopend seksueel slag, maar nu een slagveld is waarop telkens weer nieuwe zich achtergesteld voelende minderheden hun eigen identitaire en exclusieve kleurvlakje opeisen.

Naast de klassieke raciale en op seksuele voorkeuren gebaseerde minderheden roeren zich inmiddels ook groepen die zich niet kunnen of willen vinden in de aloude indeling van de mensheid in twee geslachten. Sommigen voelen zich ‘eigenlijk’ lid van de andere sekse – zij wonen voor hun gevoel in een verkeerd lichaam, zijn in zekere zin vreemden voor zichzelf. Die toestand heet genderdysforie, en er kan met psychotherapie of door medisch ingrijpen tegenwoordig wat aan gedaan worden.

Beide behandelvormen hebben evenwel nadelen. Lang niet altijd kan een psychotherapeut iemand voldoende afhelpen van zijn of haar gevoel niet helemaal te kloppen. Anderzijds kan het lichaam door medisch ingrijpen wel tot op zekere hoogte gedwongen worden de gewenste sekse te weerspiegelen, maar is het resultaat niet stabiel: de patiënt moet levenslang hormonen blijven slikken en dergelijke. Voor wie alsnog spijt krijgt, ziet het er slecht uit. De lichamelijke ingrepen in het uiterlijk zijn merendeels onherstelbaar, dat is waarom er grote bezwaren leven tegen medisch ingrijpen bij minderjarigen.

Doorgaans willen deze mensen niets liever dan een gewone meneer of mevrouw worden, zonder innerlijke disharmonie en zonder op te vallen. Maar om hen heen danst inmiddels een bont en luidruchtig gezelschap van mensen die een of andere vorm van onvrede met hun fysieke geslacht ervaren en dat als een bijzondere, soms zelfs artistieke kwaliteit beschouwen. Iets om te vieren en uit te dragen.

‘Trans’ en ‘cis’

Uit die kringen komt ook de bedillerige wens om door anderen met zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden te worden aangeduid, die inmiddels door sommigen in vooral de academische gemeenschap wordt overgenomen. Zij adverteren hun pronouns naar believen als ‘hij’/‘hem’, ‘zij’/‘haar’ of bijvoorbeeld het potsierlijke ‘hen’.

Het is diezelfde groep die tegenover de aanduiding ‘transgender’ de verzonnen term ‘cisgender’ probeert ingang te doen vinden als aanduiding voor de overgrote meerderheid van de mensheid voor wie het biologisch geslacht een probleemloos gegeven is. Dat ‘cis’ is naar analogie van het ‘trans’ van transgender aan het Latijn ontleend. ‘Trans’ betekent daarin ‘voorbij (een grens)’ of ‘aan de overkant van’, terwijl ‘cis’ wil zeggen ’aan deze kant van’.

Maakbaarheidsgeloof en fatalisme

Zo was vanuit Rome bezien het huidige Frankrijk ten noorden van de Franse Alpen Gallia transalpina, en de Cote d’Azur Gallia cisalpina. Die terminologische truc suggereert een niet bestaand evenwicht. Het gaat niet om twee groepen van vergelijkbare omvang en gewicht waarbij een mens zich min of meer naar wens kan aansluiten. Transgenders zijn doodgewone mensen met een heel uitzonderlijk probleem; een probleem dat het gros van de mensheid niet kent en zelfs niet kan navoelen. En een deel van hen zoekt soelaas in identiteitsdenken.

Zoals iedere vorm van identiteitspolitiek wringt ook het denken in termen van genderidentiteit aan alle kanten. Het is een innerlijk tegenstrijdige mengeling van maakbaarheidsgeloof en fatalisme. Aan de ene kant is er het fatalistische dogma dat je ware genderidentiteit zich niets aantrekt van het lichaam waarin je woont – geest en lichaam zijn zo streng gescheiden als Descartes alleen in zijn stoutste dromen had durven denken. Tegelijkertijd is er de heilige overtuiging dat je door travestie, therapie en desnoods chirurgie je lichaam kunt laten samenvallen met je geestelijke genderidentiteit.

Om te ontkomen aan het storende feit dat geest en lichaam op dit vlak bij zowel hetero- als homo- en biseksuelen bijna altijd keurig harmoniëren, moest ook nog een heel scala van tientallen, soms zelfs honderden vermeende gendervarianten worden opgetuigd. Alleen zo kon ieder spoortje van onalledaagse seksuele voorkeur – want daar gaat het feitelijk over, niet over neutrale persoonskenmerken – bij het transkamp worden ingelijfd.

Al die nauw-waarneembaar verschillende oriëntaties moeten uiteraard erkenning en bevestiging vinden, anders heb je er nog niks aan. Dat is waar onder meer die zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden voor dienen. Maar daar verzet het menselijk taalvermogen zich tegen.

Een groot misverstand

Zelf met afwijkende voornaamwoorden over anderen praten is al razend lastig. Probeer maar eens om je eigen zus niet als ‘zij’ aan te duiden, maar als ‘die daar’. Alleen bij echte haat hou je dat langer dan een paar keer vol. Anderen verplichten om op ongebruikelijke manieren naar jou te verwijzen gaat echt te ver, zelfs als ze het spel graag willen meespelen. Zoiets went nooit. Dat sommigen dat niet inzien, komt door een groot misverstand dat moderne taalkundigen in het leven geroepen hebben en helaas in stand helpen houden.

Taal, zeggen zij, is niet normatief. Wat goed Nederlands is, staat niet in graniet gebeiteld, het is slechts de optelsom van hoe Nederlanders de dingen zeggen. De taal verandert dus continu en fout bestaat niet, er zijn alleen onconventionele manieren van uitdrukken die niet of nog niet voldoende gemeengoed zijn. Theoretisch klopt dat, maar daaruit trekt de goegemeente, tot vreugd van luie journalisten en halfbakken leraren, de foute conclusie dat iedereen in beginsel zelf bepaalt wat goed Nederlands is.

Verandering door taboeïsering

Want zo werkt het niet. Alledaagse taalverandering voltrekt zich meestal doordat een toevallige nieuwigheid – een verzinsel of een leenwoord – spontaan wordt overgenomen door anderen, zo ongeveer als genetische mutaties zich voordoen en zich verspreiden. Soms ook volgt de taal gewoon de werkelijkheid, zoals bij de overstap van ‘koninginnedag’ op ‘koningsdag’.

Slechts een enkele keer kun je door taboeïsering zo’n verandering bewust afdwingen. Dat lukte de verzamelde media onlangs toen ze in een orgie van conformisme de termen ‘blank’ en ‘neger’ taboeïseerden tot ‘wit’ en ‘het n-woord’. Maar zoiets is zeldzaam. Gewoonlijk gaat het spontaan en bijna ongemerkt, zoals ‘symbool staan’ een jaar of tien geleden sluipenderwijs ‘symboliseren’ verving en ‘het druk hebben’ vervangen werd door ‘druk zijn’. Even gemakkelijk verdwijnen zulke noviteiten na verloop van tijd weer, zoals ‘mieters’ ooit werd verdrongen door ‘te gek’, wat nu ook niemand meer zegt.

Maar zulke aan mode onderhevige flexibiliteit geldt eigenlijk alleen voor inhoudswoorden, dat wil zeggen zelfstandige naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden. Andere elementen, zoals voorzetsels en voornaamwoorden, zitten veel steviger in het grammaticale keurslijf van je taal vastgeklonken. Als daaraan al iets verandert, duurt zo’n proces van acceptatie decennia, of zelfs eeuwen. En het gaat zeker nooit op commando.

‘Het meisje die…’

In het Nederlandse voornaamwoordensysteem zijn momenteel twee zulke veranderingen gaande, allebei het betrekkelijk voornaamwoord betreffen: we twisten en twijfelen al generaties lang over ‘iets dat’ versus ‘iets wat’, en sinds een aantal jaren verliest het betrekkelijk voornaamwoord ‘dat’ terrein aan ‘die’ als het terugslaat op een het-woord. Ook op het televisiejournaal en in nette kranten kom je inmiddels formuleringen als ‘het meisje die…’ tegen.

Dus ja, zelfs over voornaamwoorden valt te twisten, maar je kunt ze echt niet naar eigen inzicht vervangen of veranderen. Je identiteit en zelfrespect zul je dus ergens anders aan moeten ontlenen.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Je eigen pronouns opeisen is een hopeloos idee verscheen eerst op Wynia's Week.

Het was ook allemaal schromelijk overdreven. Timmermans had in zijn redenaarsvervoering zijn briefje verkeerd voorgelezen, en ook nog onzin verkondigd. Niemand komt hier ‘aan de macht’. Dat is meer iets voor sterke mannen in diepgaand corrupte omgevingen, zeg Hongarije of erger. In ons land zit iedere dominante politicus klemvast ingesnoerd in een coalitiecorset en allerlei rechtsstatelijke beperkingen.

Ongelukkige toestand

Op zijn beurt moet Wilders nu een kansloze aangifte zien weg te poetsen. Bovendien heeft de koning van de hyperbool weinig recht van spreken, op de man spelen is al decennia lang zijn voornaamste wapen. Wie hem tegen de haren instrijkt, wordt spoorslags uitgemaakt voor ‘heks’, ‘knettergek’, ‘tuig van de richel’, ‘crimineel’, ‘eng mannetje’ of andere rotte vis, of met een aangifte om de oren geslagen.

Deze ongelukkige toestand is het gevolg van polarisatie, een politieke stijl waarbij politici als Timmermans en Wilders de verschillen tussen elkaar, elkaars partijen en elkaars achterban uitvergroten en verabsoluteren. De ander is geen rivaal met eigen ideeën, maar een vijand, een foute slechterik die moet worden bestreden en uitgeschakeld. Polariserende politiek is een zero sum game: er kan er maar één winnen, en wat de één wint, verliest de ander.

Ooit was polarisatie de normale, enig mogelijke politieke strategie. In de Middeleeuwen heersten het recht van de sterkste en persoonlijke loyaliteiten, was willekeur troef en berustte vrijwel alle macht bij de vorst. Wie zijn eigen positie wilde versterken moest dus die vorst iets afpakken. Een mooi voorbeeld is de Magna Carta, het contract waarmee in de dertiende eeuw de Engelse hoge adel wat fundamentele rechten en vrijheden voor zichzelf bevocht op de Engelse koning: Wat de adel won in rechten, verloor de vorst aan handelingsvrijheid.

In het voetspoor van die edelen begon zich in Europa de opkomende maar rechteloze burgerij te roeren. Ook zij had politiek gesproken niets te verliezen en alles te winnen. Voor vorsten en adel gold het omgekeerde. Het was keihard wij tegen zij. Maar langzamerhand groeiden uit die worstelingen en allerlei oeroude en nieuw opgerichte vorstelijke adviesraden de eerste parlementen. De nieuwe tijd klopte aan de deur, en daarmee veranderde het politieke speelveld diepgaand

Polderen

Zodra vorst, adel en burgerij elk politiek iets te verliezen hadden en ook beter met elkaar in contact stonden, begonnen die geledingen in te zien dat ze ook gezamenlijke belangen hadden. Binnenlandse politieke machtsuitoefening veranderde van pakken-wat-je-pakken-kunt langzaamaan in uitruilen, en uiteindelijk in voldoende steun en medewerking vinden om gezamenlijk iets op te bouwen. Op dit vlak liepen de Spaanse Nederlanden van meet af aan voorop. Die gingen in 1581 ook als eersten het verst, door de tirannieke vorst wegens wanprestatie geheel terzijde te schuiven. De Republiek was geboren.

Uit die destijds nog prille ontwikkeling is in ons land uiteindelijk het inmiddels befaamde poldermodel voortgekomen, waarbij zo veel mogelijk belanghebbenden binnen en buiten het parlement meedelibereren over initiatieven, keuzes en de te volgen koers. Doel daarvan is om een zo breed mogelijk draagvlak te creëren, en liefst concensus. Polderen is het omgekeerde van polarisatie en vooral geen zero sum game. Het resulteert meestal in voor elk wat wils (en wat slikken), en in meer dan de som van rechten, plichten en bezittingen waarmee de deelnemers het spel ingingen. Ver voordat de term werd uitgevonden, had de Republiek al begrepen hoe je een win-winsituatie bereikt.

Stroperig

Na de grote revoluties van de late achttiende eeuw was de rol van pure polarisatiepolitiek goeddeels uitgespeeld, op één grote wederopleving na. Dat was toen in de negentiende eeuw de grote massa van straatarme have nots zich ging emanciperen op de vleugels van socialisme en communisme. Zij waren de laatst overgeblevenen in Europa die niets te verliezen hadden.

We zijn als westerse wereld van het proces in alle opzichten rijk, stabiel, tolerant en democratisch geworden, want die dingen gaan onmiskenbaar samen. Maar het moderne ‘polderen’ heeft ook nadelen. Het is saai, stroperig en voor de buitenwacht vaak moeilijk te volgen. En politici kunnen maar moeilijk boven het zompige poldermaaiveld uitstijgen als ze geen hecht doortimmerd, aansprekend programma hebben of geen overtuigende resultaten boeken.

Precies dat is wat er in de ogen van veel kiezers in Nederland aan de hand is: ‘men’ doet weinig tot niets aan problemen die iedereen direct raken, zoals woningnood, vergrijzing, een vastlopende overheid en geopolitieke dreiging. In plaats daarvan neuzelt de ‘Haagse elite’ over in veler ogen marginale zaken als een papieren stikstofprobleem en genderneutrale wc’s. Of men dreigt met dure verplichtingen vanwege het klimaat zonder overtuigende winstprognose. Niemand krijgt spontaan een warm gevoel bij ‘het halen van de doelstellingen van Parijs’.

Dat schept ruimte voor stokebranden en one-issueclubs om de onvrede daarover door polarisatie te mobiliseren. Daarbij worden inhoudelijke plannetjes vervangen door mannetjes, die als charismatische ‘leiders’ worden gepresenteerd. Politieke campagnes verworden tot soms platte duels tussen lijsttrekkers, het premierschap wordt buiten alle proporties opgeblazen.

Brallerig

Moderne media helpen daaraan enthousiast mee. En met succes, getuige de komeetachtige opkomst van Forum voor Democratie door heel de rest van politiek en bestuurlijkNederland weg te zetten als ‘het kartel’. Wij tegen de rest, zo grof mogelijk: de kiezers vraten het. Niet alleen de eenvoudige Henk en Ingrid van Geert Wilders, juist ook hoog opgeleide mensen met goede banen holden achter de populist Baudet aan.

Maar diens succes bleek klatergoud, want achter alle brallerige ophef zat niks. Iets dergelijks was de PvdA al in 1977 overkomen. De partij, die er toen al een jaar of tien naar streefde het land te polariseren om zo het christendemocratische midden uit zijn sleutelpositie te verdrijven, ging na het kabinet-Den Uyl de verkiezingen in met de holle slogan ‘kies de minister-president’.

De kiezer trapte erin en bezorgde de PvdA een klinkende stembusoverwinning. Maar het gepolariseerde tij was allang verlopen, terwijl alle linkse borstklopperij de verhoudingen verziekt had. Zo belandde Den Uyl met al zijn 53(!) zetels pardoes in de politieke marge, terwijl de christendemocraten vrolijk doorregeerden met Wiegels VVD.

Polarisatie speelt ook de lopende formatie parten. PVV en BBB zijn beide uit woede en rancune geboren, en daarmee typische exponenten van ‘wij tegen de rest’. Dat verdraagt zich slecht met het zoeken naar een programma waarin alle deelnemende partijen zich kunnen vinden. Daar komt nog bij dat het onmiskenbare succes van Wilders op maar één pijler rust: de weigering van de andere partijen om te erkennen dat, terecht of ten onrechte, verreweg de meeste Nederlanders drastisch paal en perk gesteld willen zien aan niet-westerse immigratie.

Geen werkbaar plan

Maar opnieuw viel de kiezer voor klatergoud, want Wilders blijkt geen serieuze politicus. Na twee hele decennia bestaat zijn immigratieplan nog altijd uit slechts twee woorden: ‘grenzen dicht’. Hoe? Geen idee, er is geen werkbaar plan, geen aanzet, niets.

Een tikje overdrijven kan dingen verhelderen en zaken scherp stellen kan soms geen kwaad. Maar moderne polariseerders blijken wel de kiezer te kunnen bespelen, maar daarna strijk en zet niet te kunnen of willen leveren. Polarisatie is hollevatenpolitiek die ons allemaal schaadt.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie is hollevatenpolitiek die ons allemaal schaadt verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor een goed begrip, eerst even een stukje geschiedenis met de grove bezem. Veel van de misère waarin Afrika nu al zo lang verkeert, is terug te voeren op de weg die het continent al meer dan duizend jaar geleden in volle vrijheid insloeg. Je had er een hoop woestijn en een macht aan ondoordringbare jungle, maar daaronder zat het gebied tjokvol goud en edelstenen, delfstoffen waar de rest van de wereld toen gek op was. Wat het continent ook in ruime mate bezat, was werkkracht, in de vorm van schuldslaven, krijgsgevangenen en bij andere volken weggeroofde mensen.

Bodemschatten en arbeidskracht

Voor die slaven bestond vooral in de islamitische noordelijke kuststrook van het continent en in het Midden-Oosten, maar ook bij andere Afrikaanse volkeren, gretige belangstelling. Daarom ontwikkelde Afrika zich tot leverancier van laagwaardige, niet of nauwelijks bewerkte producten: bodemschatten en arbeidskracht.

Dat was in de pre-industriële werkelijkheid van toen een heel begrijpelijke en verstandige keuze. Afrika verkocht wat het in overvloed had en kreeg in ruil alles waaraan het  behoefte had. Het arrangement zorgde bovendien voor stabiliteit, want grondstoffenhandel is omslachtig en daardoor bij uitstek afhankelijk van betrouwbare transportlijnen en langdurige verbintenissen. Maar dat veranderde na een paar eeuwen doordat Europa een heel andere weg was ingeslagen.

Europa was – en is – nogal arm aan bodemschatten. Alleen steenkolen bezat ons continent in overvloed, maar die zouden pas in de achttiende eeuw werkelijk belangrijk worden. Europeanen moesten dus vooral de kost verdienen door waarde toe te voegen aan van elders gehaalde spullen. Met andere woorden: door geïmporteerde grondstoffen te bewerken – vis, zout, hout, edelstenen, goud, zilver, noem maar op.

Die nooit eindigende jacht kweekte een competitieve, expansieve en agressieve mentaliteit. In de vroege vijftiende eeuw waagden de Portugezen zich als eersten voor de westkust van Afrika en veroverden in 1415 Ceuta, hun eerste Afrikaanse kolonie. Binnen tweehonderd jaar daarna bevoeren de Europeanen alle hoeken en gaten van de Zeven Zeeën en vond je handelsposten op de kusten van alle continenten behalve het nog onontdekte Antarctica en Australië, dat wel al in 1606 door Willem Jansz en zijn Duyfken bezocht was, maar te onherbergzaam was bevonden. Daarmee was de basis van de koloniale imperia gelegd.

Twijfelachtige zegeningen uit Rusland of China

Maar de Europese ontdekkingsdrift uitte zich niet alleen in geografische zin. Ze leidde ook tot een vloedgolf van technologische en wetenschappelijke exploraties, met fatale gevolgen voor de Afrikanen. Want aan Afrika, al eeuwenlang leunend op zijn onuitputtelijke natuurlijke rijkdommen, ging die hele technologische ontwikkeling voorbij, en uiteindelijk ook de industriële revolutie die eruit voortkwam. En met de eenzijdige komst van geweren, kanonnen en allerlei moderne kennis en inzichten verdween het vanouds bestaande evenwicht uit de Afrikaans-Europese betrekkingen. Handel veranderde in afpersing, handelspartners werden wingewesten, diplomatieke betrekkingen met Afrika verwerden tot een spel van de  Europese mogendheden onderling om Afrika: pakken wat je pakken kan. Daar kon Afrika niets van betekenis meer tegenover zetten. 

Hoewel het koloniale bestel allang ter ziele is, staan de zaken grotendeels nog steeds zo: Afrikaanse landen stellen zich in het algemeen op als slachtoffer dan wel cliënt van hun voormalige kolonisators, of ruilen die in voor de twijfelachtige zegeningen van Russische milities of een Faustiaans pact met China. Tegelijk lukt het Afrikaanse landen, ook de meer ontwikkelde, maar niet om bestuurlijk orde op zaken te stellen – zelfs het Zwitserland van Afrika, Rwanda, is een naargeestige dictatuur geworden.

Maar inmiddels is er goed nieuws uit Senegal, waar de 44-jarige Bassirou Diomaye Faye na verrassend ordentelijk verlopen verkiezingen vorige week aantrad als president, de jongste ooit in heel Afrika. Dat alleen al is heel wat: landen met verkiezingen zijn er genoeg, maar onlangs liet Rusland ons nog zien hoe weinig verkiezingen op zichzelf betekenen als het om democratie en rechtsstaat gaat. Maar Faye voerde serieus campagne voor transparantie en tegen corruptie, hij maakte zelfs (als enige) zijn financiële belangen openbaar. Dat is verfrissend modern en uitzonderlijk hoopgevend, en zo zagen de kiezers het blijkbaar ook.

‘Dit is een historisch moment’, zei Faye toen hij gewonnen had: ‘door mij te kiezen heeft het Senegalese volk gekozen voor een breuk met het verleden’, waarmee hij het koloniale tijdperk bedoelt. En ook dat is goed nieuws. Faye wil geen slachtoffer of cliënt zijn, geen ex-kolonie, maar op voet van gelijkheid de relaties met kolonisator Frankrijk op een heel nieuwe leest schoeien, en lopende verdragen over bijvoorbeeld vis, olie en gas heronderhandelen. We kunnen hem alleen maar succes wensen – maar liever niet zo veel dat hij in de verleiding komt om zich tot de zoveelste sterke man te ontwikkelen.

Een revolutionair plan

Het andere hoopgevende nieuws betreft Senegals noorderbuur Mauritanië, een woestijnland dat vooral befaamd is door de legendarische ijzertrein die over ’s lands enige, zevenhonderd kilometer lange spoorlijn een paar keer per week talloze tonnen ijzererts van diep in de Sahara naar de haven van Nouadhibou aan de Atlantische kust sjouwt. Dat erts gaat naar Europa, waar er hoogwaardig staal uit wordt gemaakt.

Tot zover dus business as usual, maar een maand of acht geleden kwam ’s lands minister van energie, Mohamed Saleh, naar Brussel met een revolutionair plan. Zijn land, stelde hij, kan voor een habbekrats enorme hoeveelheden zonne- en windenergie produceren, maar daar heb je nu daar ter plekke weinig aan en stroom is niet goed te bewaren en exporteren. Dat kan wel als je er eerst waterstof van maakt. Ook dat kan daar heel goedkoop, en Europa zit om groene waterstof te springen, bijvoorbeeld voor het moderniseren en vergroenen van de staalindustrie.

Prachtig plan, ware het niet dat het transport van al die waterstof weer veel te  ingewikkeld, riskant en kostbaar wordt. Jammer maar helaas, zou je zeggen, maar dat was buiten Saleh gerekend. Die had bedacht dat Mauritanië met zijn waterstof voortaan zelf zijn ijzererts zou omzetten in sponsijzer, een halffabricaat voor de staalindustrie dat even eenvoudig en goedkoop te vervoeren is als erts.

Bestuurlijke stabiliteit

Het lijkt er inmiddels op dat Saleh zijn plan werkelijk van de grond gaat krijgen. De Europese commissie is aangehaakt, net als bijvoorbeeld Arcelor-Mittal, dat weet hoe je sponsijzer maakt. Dat is niet alleen goed nieuws voor het milieu, maar zeker ook voor Afrika. Want met zijn plan zet Saleh eindelijk een echte stap op weg naar volwaardige deelname van zijn land aan de moderne, geïndustrialiseerde wereld, met een echte eigen industrie. In eigen beheer.

Dat is een fundamentele stap vooruit, ook mentaal. Een stap die hard nodig is, al was het maar om de gevolgen van de Afrikaanse bevolkingsexplosie van de laatste vijftig jaar op te vangen. Want alleen hoogwaardige werkgelegenheid kan op de lange termijn een eind maken aan de leegloop door migratie, die zich ontwikkelende landen vooral van hun beste mensen berooft. En al voorspellen sommigen Afrika met zijn jonge bevolking een geweldige innovatieve toekomst, zonder bestuurlijke stabiliteit en fatsoenlijke leefomstandigheden wordt dat niets. Dat is het werkelijke belang van wat Faye en Saleh proberen te doen. Het is maar een eerste stapje, maar dat is waar elke reis mee begint.

Met een beetje geluk zit in die trein binnenkort geen erts meer maar sponsijzer, en rijdt hij niet alleen naar Nouadhibou, maar ook naar een nieuwe, kansrijke toekomst.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Eindelijk zijn er lichtpuntjes in donker Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.