Er was veel aandacht voor Duitsland, al had dit vaak meer met het afscheid van Angela Merkel te maken, dan met de komst van de nieuwe regering. Maar toch: even leek de Duitse politiek alomtegenwoordig in Nederland. Ik vrees dat dat slechts van korte duur is, en niet zal beklijven.  

Op Duitsland-tour door Nederland

Ik heb de laatste weken veel opgetreden in Nederland over Duitsland. Op de radio, in kranten, bij podcasts en Rotaryclubs, en met hoorcolleges op universiteiten. En steeds opnieuw viel me het enorme gebrek aan kennis over Duitsland en de Duitse politiek op.

Als je in een collegezaal met 75 studenten vroeg wie er Duits kon spreken, of wie er wel eens de Duitse media volgt, zag je hooguit vier handen de lucht ingaan. Bij een test met portretfoto’s bleek niemand Robert Habeck of Annalena Bearbock te (her)kennen, de Groene hoop van jong Duitsland. Nooit van gehoord.

Men realiseert zich dat Duitsland een belangrijk land in Europa is, dat de Nederlandse economie sterk van de Duitse afhankelijk is, maar Duitsland blijkt nauwelijks nieuwsgierigheid en betrokkenheid af te dwingen. En men voelt daarover geen enkele schaamte of ongemak.

De Duitsland-paradox

Het simpele feit is, dat Duitsland geen culturele uitstraling (meer) blijkt te hebben. Die lijkt afwezig. De jonge generatie komt niets Duits tegen in het eigen leven. Niet op sociale media, bij films en games, of in hun studieliteratuur.

Alles is Engelstalig en op Amerika gericht. En voor zover men iets met Duitsland heeft, speelt er een merkwaardige Duitsland-paradox: men vindt Berlijn heel sexy, maar Duits, Duitsland en Duitse politiek heel saai, en niet de moeite waard om zich in te verdiepen.

Na zo’n Duitsland-tour door Nederland begin je te snappen waarom er in Nederland vrijwel geen studenten meer Duitse taal- en letterkunde studeren. Waarom er een tekort is aan leraren Duits op middelbare scholen, en waarom de politieke en economische top van Nederland Duits-Nederlandse onderhandelingen en handelscontacten in gebroken Engels voert, en niet langer in hakkelend Duits.

Buitenland is gekrompen

Wat een verlies van de voorrangspositie die Nederland lange tijd gehad heeft! Wat een gemiste kans voor nationale invloed en impact! Ik heb het wel eens eerder gezegd: de oude HBS-generatie sprak moeiteloos de drie moderne Europese talen – Duits, Frans en Engels -, en kende de geschiedenis van de buurlanden. Sinds die tijd is Nederland alleen maar meer geglobaliseerd en internationaal en Europees verbonden geraakt, maar is het buitenland juist gekrompen.

We hebben het strategische voordeel van een klein land, dat in de driehoek tussen de Europese grote landen ligt, verspeeld, door ons alleen nog Angelsaksisch te oriënteren.

Oekraïne-crisis

Juist in deze tijd – na de Brexit, met een steeds onvoorspelbaarder Amerika, en met de opmars van autoritaire machten als China en Rusland -, gaat ons dat opbreken. Er is alle aanleiding om onze blik sterk op Duitsland gericht te houden. Op de nieuwe regering ook die direct al met een enorme internationale crisis te maken krijgt, de Oekraïne-dreiging van Poetins Rusland.

Veel lastiger kan de Stoplicht-coalitie niet beginnen, ook al omdat Rusland juist een spanningsbron vormt binnen deze coalitie. Bekend is dat de Groenen een hardere lijn tegen Rusland voorstaan, vanwege mensenrechten (Navalny) en de Nordstream2-gaspijplijn in de Oostzee, die ze om geopolitieke en klimaatpolitieke redenen afwijzen. Daar waar de SPD juist de kanalen met Moskou zoveel mogelijk open wil houden. Letterlijk en figuurlijk.

Poetins vileine timing

Alleszeggend wat dat betreft was een aanvaring tussen oud-SPD kanselier Gerhard Schröder, vriend van Poetin en topman bij het Russische oliebedrijf Rosneft, met de nog nauwelijks aangetreden nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Annalena Baerbock. Dat was een ruzie over de Duits-Russische betrekkingen.

Het is dan ook een uiterst vileine timing dat Poetin precies het machtsvacuüm in de Duitse politiek heeft aangegrepen -– met een vertrekkende Merkel en een nog niet begonnen Scholz – voor zijn geopolitieke dreigspel rondom Oekraïne.

In plaats van telefoongesprekken met Merkel, was Poetin nu uit op een videogesprek met de grote baas zelf, de Amerikaanse president Biden. Aan die laatste moest de nieuwe Duitse regering min of meer toezeggen de Nordstream2-pijplijn dicht te gooien, mocht Poetin echt Oekraïne binnenvallen. Hoezo Europese strategische autonomie? Al vanaf dag 1 van de Stoplicht-coalitie dendert de Great Power Competition tussen de grootmachten de Duitse politiek binnen.

Oekraïne wordt zelfbeschikkingsrecht ontzegd

Het is geopolitiek direct zwaar weer. Er wordt door grootmachten over kleinere landen als Oekraïne beschikt alsof we weer terug zijn in gevaarlijke vooroorlogse tijden. Tijden van het Congres van Wenen of de Conferenties van Jalta en Potsdam, waarbij grootmachten blind over het lot beschikten van kleine landen. Symbool daarvan is het beroemde kladpapiertje van Stalin en Churchill waarin na de oorlog met percentages de invloedssfeer bepaald werd van de diverse Europese landen. 

Als het aan Poetin ligt, zou het nu ook zo over Oekraïne gaan. Oekraïne zou een neutrale bufferstaat moeten worden om rekening te houden met het veiligheidscomfort van Rusland. In elk geval zou het nooit NAVO-lid mogen worden.

Op het eerste gezicht is het dramatisch om een land als Oekraïne op deze manier zelfbeschikkingsrecht te ontzeggen. Dat geldt zeker daar waar Poetin met hybride oorlogsvoering en manipulatie Oekraïne permanent probeert te destabiliseren, bang als hij is dat Oekraïne ooit een succesvolle liberale democratie zou worden, wat een directe bedreiging zou vormen voor het autocratisch Poetin-regime in Rusland.

Oekraïne is overigens mijlenver verwijderd van iets wat op een liberale democratie lijkt. Het is een disfunctionerende staat, die een tv-komiek, die ooit een corruptie bestrijdende president speelde in een tv-serie, daadwerkelijk tot president heeft gekozen. Om erachter te komen dat ook deze komische president eerder dienaar dan bestrijder van de corrupte oligarchenstaat Oekraïne is geworden.

Niemand durft Taiwan te erkennen

Lastiger kwestie is die van bondgenootschappen of het lidmaatschap van een verdedigingspact. Je zou Oekraïne het ‘Taiwan van Europa’ kunnen noemen. Net zoals China Taiwan beschouwt als een afvallige provincie die feitelijk onderdeel uitmaakt van de Volksrepubliek China, beschouwt ook Poetins Rusland Oekraïne als onlosmakelijk en historisch deel van Groot-Rusland. Nu is het uiteindelijk aan de bevolkingen zelf hoe ze dat zien, maar de vraag is wel welke buitenlandse interventies bij deze delicate kwesties bevorderlijk zijn voor de wereldvrede en welke niet.

In het geval van Taiwan zien we dan juist een extreme angstvalligheid. Geen enkel land durft Taiwan te erkennen. Iedereen loopt op eieren met het Eén-China Beleid, en wil China niet voor het hoofd stoten vanwege de enorme economische belangen. Hoezo zelfbeschikkingsrecht voor Taiwan?

Logica van de confrontatie

Daar waar in het geval-Taiwan het op de Summit for Democracy verzamelde democratische deel van de wereld misschien te laf en angstvallig is, lijkt het in het geval-Oekraïne juist weinig terughoudend. Al moet natuurlijk gezegd worden dat Poetin, in zijn reactie op dat gebrek aan terughoudendheid, de agressor is. Die heeft met de verovering van de Krim, troepenbewegingen aan de grens en hybride oorlogsvoering in de Donbas alle krediet op omzichtigheid verspeeld.   

Toch heeft Laurien Crump een punt als zij zegt dat het lijkt alsof de huidige generatie beleidsmakers de diplomatieke erfenis van de Koude Oorlog is verleerd. Anders dan destijds, toen in het OVSE-Helsinkiproces gezocht werd naar een vergelijk om de vrede in Europa te garanderen, heerst nu de logica van de confrontatie.

Wijze woorden van Merkel

Dat geldt, nogmaals, natuurlijk in de eerste plaats voor Poetin zelf, die met militaire dreiging primitief met vuur speelt, maar het geldt ook voor een Westen dat na de val van de Muur en de ineenstorting van de Sovjetunie net iets te triomfantelijk op de ruïnes van de Grote Sovjetunie is gaan springen, en geopolitiek naïef is gaan strooien met NAVO-lidmaatschappen en nabuurschapsprogramma’s. Juist Angela Merkel had een goede antenne voor de omgang met Rusland. Zij zei vaak dat er geen blijvende vrede in Europa mogelijk is zonder Rusland. En dat zijn wijze woorden.

Om al deze redenen is het goed om Duitsland de komende tijd heel goed in de gaten te houden. Om de Duits-Russische verhoudingen en de tweespalt over Rusland binnen de Duitse regering goed te analyseren. Er is dan wel een probleem: om dat te kunnen doen, moet men wel Duits kunnen lezen en begrijpen, en interesse hebben in de politiek-maatschappelijke ontwikkelingen in het grote Buurland. En juist daaraan schort het bij teveel Nederlanders.

René Cuperus schrijft regelmatig voor Wynia’s Week over Nederland en het buitenland, in het bijzonder over Nederland en Duitsland. Waardeert u de broodnodige berichtgeving van Wynia’s Week, ook in het nieuwe jaar 2022? Doneren kunt u op de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08 of HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland lijdt aan chronische oostwaartse onverschilligheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Zij: verkiezingen in september, en deze week de presentatie van het Coalitieakkoord en zeer waarschijnlijk op 7 december de beëdiging van de nieuwe Duitse regering onder leiding van bondskanselier Olaf Scholz. ‘Die Ampel steht’, zo sprak hij. De Verkeerslicht-coalitie van rood, groen en geel (SPD, Groenen en FDP) is gevormd.

Afgelopen woensdag was er de presentatie van het Duitse regeerakkoord. Die persconferentie werd overschaduwd door de coronacrisis die in Duitsland nu ook hard huishoudt, maar ondanks die gezondheidscrisis knalde de euforie van de nieuwe regeringsploeg af. Het was zelfs surrealistisch en wat klef, zoals de drie coalitiepartijen elkaar stonden te complimenteren en te prijzen.

Moderner Duitsland

Ze hadden nog nooit zo fijn met anderen onderhandeld. Zo veel van elkaar geleerd. Niet tegen elkaar, maar met elkaar gesproken, en zo ging het maar door. Men had niet aan uitruil van programmapunten gedaan, maar elkaars standpunten complementair opgeschreven. Men had elkaar gevonden in liefde voor verandering en de enthousiaste omhelzing van een Moderner Duitsland.

Het was mij allemaal een tikkeltje te zoet, vals en onzakelijk, helemaal toen Christian Lindner, partijleider van de FDP, tegen zijn narcistische natuur in, omstandig kanselier-in-wording Olaf Scholz ging loven en bewieroken. Die zou nu al een geweldige bondskanselier zijn, nog voor die goed en wel begonnen is.

Waarop is al die euforie gebaseerd? Op torenhoge ambities. Want daarover ging het vooral bij die persconferentie. Afgaande op de retoriek, lijkt deze coalitie een politieke revolutie in Duitsland te willen ontketenen. Men sprak over Aufbruch, Paradigmenwechsel, Neuanfang. Alsof men Duitsland opnieuw wil uitvinden. Alle ballen op vooruitgang, verandering, modernisering. Alles in Duitsland op de schop, dat is de toonzetting, op de persconferentie en in het coalitieverdrag.

Men wenst luid en duidelijk afscheid te nemen van het conservatieve Duitsland, van de lange tijd door de christendemocratie gedomineerde ‘Zwarte Republiek’. Alsof alle kwalen en imperfecties van Duitsland aan CDU en CSU zouden kleven. In die zin is er toch sprake van een paars-achtig sentiment in de Duitse politiek. Weg met de ooit almachtige christendemocratie. Weg met het oude Duitsland, leve de nieuwe politiek!

Digitaal Duitsland loopt achter

Lindner zei het bijna letterlijk: de jonge generaties hebben met name FDP en Groenen een mandaat voor de vernieuwing van Duitsland gegeven. Het achterlopen van Duitsland met digitalisering (Duitsland is het laatste fax-land van Europa); de verstikkende bureaucratie en hiërarchie; de vervuilende industrie: daaraan moet allemaal een eind worden gemaakt.

En dat is wat deze Ampel-coalitie wil belichamen en uitstralen. ‘Mehr Fortschritt wagen‘ luidt niet voor niets de titel van het coalitieakkoord, ’meer vooruitgang uitproberen’, een knipoog naar de slogan van de legendarische oud-SPD kanselier Willy Brandt: ‘mehr Demokratie wagen‘. Bündnis für Freiheit, Gerechtigkeit und Nachhaltigkeit, is de ondertitel, en daarmee worden liberale FDP, sociaal-democratische SPD en duurzame Groenen allemaal gelijkwaardig bediend. We verenigen ons op ‘lust voor vernieuwing’, op het beëindigen van de status quo in Duitsland, zo hield men niet op te benadrukken.

Optimistische peptalk

De grote vraag is of deze toekomst-optimistische consultancy-taal wordt waargemaakt. Ja en nee. Een paar dagen na de presentatie van het coalitieakkoord was het alweer voorbij met de over-the-top-euforie. Het invullen van de ministersposten leidde bij de Groenen al direct tot een bloedige machtsstrijd tussen realo’s en de linkervleugel.

Het draait om de positie van de minister van Landbouw. Dat wordt nu Cem Ozdemir, een Groene toppoliticus uit de realo-school, ten koste van de links-langharige Anton Hofreiter, co-fractievoorzitter in de Bondsdag van de Groenen, die daarvoor eerder in beeld was. Bij de SPD wordt getwist over het impopulaire ambt van minister van Gezondheidszorg. Deze personele conflicten verzuren de enthousiaste start van de nieuwe Duitse regering, zoals de coronacrisis ook al een grauwsluier over de regeringsplannen legt.

Veel klimaattransitie

Dat is jammer, omdat het raadzaam is de plannen van deze Duitse coalitie uiterst serieus te bekijken. Vooral de vergaande plannen op het vlak van de klimaattransitie. Duitsland, het grootste Industrieland van Europa – met niet 1 Tata Steel, maar bij wijze van spreken 100 X Tata Steel -, is het ernst met het klimaatbeleid.

Dat blijkt ook uit het feit dat de machtige vereniging van Duitse industrieondernemers (BDI) zelf klimaatcongressen organiseert, en met vergaande voorstellen komt voor een nieuw energie-infrastructuurnetwerk in Duitsland, gebaseerd op hernieuwbare energie en waterstof-productie.

‘Ecologisch-sociaal’

Duitsland wil in 2045 als klimaatneutraal Industrieland economisch en technologisch in de wereldtop blijven meedoen en daarvoor alle mogelijke middelen inzetten. Mainstream Duitsland heeft inmiddels het door de Groenen geformuleerde toekomstbeeld overgenomen: de transformatie in een ‘ecologisch-sociale markteconomie’.

Voor de Nederlandse economie die zo sterk van Duitsland afhankelijk is, heeft deze ecologische kwantumsprong enorme gevolgen. Duitsland ontketent weinig minder dan een Groene Industriële Revolutie, de rest van de Europese en Nederlandse economie zal zich daarop moeten richten en de kansen daarvan benutten. Nederland moet slimmer en sneller meevaren met de grote trage Duitse tanker, die koers heeft gezet naar een klimaatneutrale economie.

Superminister Habeck

Veel zal afhangen van het grote groene politieke talent, Robert Habeck. Die wordt, naast vicekanselier, ook minister van het superministerie van Economie en Klimaatbescherming. Of de groteske ambities van de Duitse klimaattransitie waargemaakt kunnen worden, zal Habeck voor een belangrijk deel bepalen.

Naast grote doelstellingen op het terrein van klimaat en energie, zijn er ook vergaande plannen voor de digitalisering van Duitsland en voor de ontbureaucratisering van de Duitse manier van organiseren. Imponerend als al deze plannen, die het hart raken van het conservatieve Duitsland, zouden slagen.

Coalitie van de welvarenden

Maar er is wel een politiek-maatschappelijk risico, dat in het Duitse debat nog nauwelijks is opgemerkt. De omhelzing van bijna-revolutionaire verandering kan met een prijs komen. Deze coalitie mag dan een grote gun-factor hebben in de Duitse publieke opinie (zoals in peilingen zichtbaar wordt), goed beseft moet worden dat deze coalitie grote delen van Duitsland vermoedelijk niet vertegenwoordigd.

Wie wordt niet gerepresenteerd in deze coalitie? Dat zijn de niet-hoger opgeleiden, de lagere middenklasse, met name buiten de grote steden en in Oost-Duitsland. De winnende partijen, FDP en Groenen, zijn vooral de partijen van de urban professionals, de beter bemiddelde, hoogopgeleiden uit de grote steden en studenten uit de jongere generaties. Daarnaast is er de SPD, die zijn traditionele achterban goeddeels is kwijtgeraakt sinds de hardvochtige sociale zekerheidshervormingen (Agenda 2010) van SPD-kanselier Gerhard Schröder.

Een koers die alles zet op verandering, vernieuwing en modernisering splijt de samenleving in mensen die verandering aankunnen en omarmen (burgers die over voldoende financieel, sociaal en cultureel kapitaal beschikken) en zij die niet opgewassen zijn tegen veranderingen. Of die het vertrouwen zijn kwijtgeraakt dat al die omwentelingen niet alleen ten goede komen aan de bovenkant van de samenleving, maar ook aan mensen ‘zoals zij’.

Nog niet zo lang geleden hebben we gezien welke backlash permanente veranderingspolitiek (‘Yes, we can’, ‘Embrace Change’) kan hebben. Obama en Hillary Clinton baarden Trump. De neoliberale Derde Weg baarde het rechts-populisme. Er is een groot risico op een politiek van ressentiment en rancune als houvast, fairness en zekerheid niet goed in acht worden genomen in tijden van grote onrust en turbulentie.

Asymmetrie met Frankrijk

Ik ben op dit punt niet helemaal gerust op de Duitse Stoplicht-coalitie, met eufore toekomstoptimistische hoogopgeleiden-partijen, en een sociaal-democratische SPD die er een zeer fragiele band met zijn (verdwenen) Stammwähler op nahoudt, inclusief de Duitse vakbeweging.

Verontrustend in dit opzicht is ook de asymmetrie met de grote vriend van Duitsland, Frankrijk. Daar vecht het politieke establishment voor zijn existentie in de aankomende presidentsverkiezingen. President Macron versus Le Pen en Zemmour. In die strijd om de ziel van Frankrijk kan zich even geen klimaattransitie veroorloven.

Ondertussen heerst er in Duitsland een eufore stemming vol van toekomstoptimisme, middenin een dood en verderf zaaiend coronacrisis. Cruciale vraag: zal de nieuwe Duitse Stoplicht-coalitie meer zijn dan een coalitie van moderniseringswinnaars alleen?

René Cuperus bericht voor Wynia’s Week over de vele veranderingen in Duitsland, ons belangrijkste buurland. Steunt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week ook in 2022? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In Duitsland heerst een eufore, ‘paarse’ stemming. Eindelijk zonder Merkel! verscheen eerst op Wynia's Week.

Natuurlijk is dat geschiedenis-trauma vooral veroorzaakt door de Wereldoorlogen en de barbarij van Nazi-Duitsland. Maar Duitsland is het thuis geweest van twee totalitaire dictaturen, na de oorlog ook nog de communistische DDR-Unrechtsstaat.

Frontstaat en terreur

Zelfs daar is het niet bij gebleven. Niet vergeten moet worden dat Duitsland ook de frontstaat in de Koude Oorlog was, het ‘theater’ waarop alle war games tussen de Sovjet-Unie en de NAVO zich afspeelden. Oost- en West-Duitsland waren het strijdtoneel van de Koude Oorlog, met omsingeld West-Berlijn als symbool.

Maar ook binnenlands was er never a dull moment. Duitsland werd zwaar geteisterd door terreur en terrorisme: de Olympische Spelen in München, de moorden op ondernemers door de Rote Armee Fraction en later de extreemrechtse moorden op Deutschtürken door de Braune Armee Fraktion, de NSU (Nationalsozialistischer Untergrund).

Dus het beeld dat naoorlogs Duitsland een stabiel, conservatief, voortkabbelend, op rust komend land is geweest, klopt niet. Het Keine Experimente van kanselier Adenauer, en de flegmatieke Biedermans-rust onder kanselier Merkel: dat waren zeldzame rustpunten in een tumultueus en gevaarlijk Duits politiek klimaat.  

De traumatische geschiedenis heeft ervoor gezorgd dat er veel kramp heerst in de politieke en publieke sfeer in Duitsland. Er bestaat grote huiver voor verdeeldheid, polarisatie en dissidentie. Vooral alles wat met nationaal besef, het militaire of met minderheden te maken heeft, staat onder hoogspanning. Lange tijd gold de eigen Duitse vlag als taboe. Pas sinds het WK Voetbal in eigen land (2006) wordt de Duitse vlag niet langer alleen in rechts-extreme kringen gevierd. Moeten we Auf ewig in Hitlers Schatten leben?, zo vroeg de beroemde Duitse historicus Heinrich August Winkler zich veelzeggend af.

De pijnlijke ironie is dat nu net het verkrampte, politiek hypercorrecte Duitsland tot in de Bondsdag opgezadeld zit met twee radicale partijen op de linker en rechterflank: de post-communistische Die Linke (met wortels tot diep in de DDR) en de Alternative für Deutschland, een zich steeds meer radicaliserende rechts-populistische partij, waarvan neo-nazi-angehauchte delen inmiddels onder toezicht staan van de Duitse veiligheidsdienst. Juist Duitsland zou je minder riskante links- en rechts-populistische vertegenwoordigers gegund hebben, maar zij zitten dus opgescheept met de meest bruine rechtspopulisten van Europa en nogal wat diehard communisten.

Tot overmaat van ramp herbergen de extreemrechtse en links-extremistische milieus in Duitsland ook een aanzienlijk geweldpotentieel (‘Gewaltsbereitheit’), wat Duitsland er niet een harmonieuzer en sociaal vrediger land op maakt. Deze extreme reacties op het mainstream-establishment versterken weer de geschiedenis-kramp waar Duitsland toch al door gepijnigd wordt.

De antenne van Rochtus

Het bijzondere van Duitsland is toch, dat ondanks de goed te begrijpen historische en politieke traumata, er in het land van Denkers en Dichters toch steeds weer mensen opstaan die deze hebben willen bevragen en doorbreken. Dat toont de intellectuele en cultuurhistorische kracht van Duitsland, ondanks alles. Iemand die hier een bijzondere antenne voor heeft, is de Vlaamse Duitslandkenner Dirk Rochtus. Die heeft in een even prachtig als onmogelijk boek de Duitse kramp in zijn meest pijnlijke scherptes opgezocht en gerapporteerd: Scherprechters van de geest. Duits debat tot op het bot (2021).

Het is een onmogelijk boek, want het bevat een eindeloze hoeveelheid columns en een tsunami aan intellectuele mini-biografietjes, gewijd aan Duitse denkers, kunstenaars en politici. Een caleidoscopisch geheel. Eigenlijk meer een bundeling dan een boek, en toch komt Rochtus daarmee weg, omdat het boek een hele bijzondere gids is van het geestelijk leven van Duitsland. Of zoals hij schrijft: ‘De geestelijke goudmijnen van Duitsland zijn onuitputtelijk’.

Ik pik er nu wat vruchten uit, die laten zien hoe het getraumatiseerde Duitsland, ondanks zichzelf, toch in staat blijkt tot reflectie en discussie, op een hoger niveau – zoals Rochtus ook schrijft – dan te doen gebruikelijk in de Lage Landen.

Het eerste deel van het boek gaat over De deemstering van de Zwarte Republiek, over politiek en samenleving in de nadagen van het Merkel-tijdperk, waarbij ‘zwart’ staat voor de partijkleuren van de Duitse christendemocraten. Bij de laatste Bondsdagverkiezingen hebben we de implosie van CDU/CSU kunnen zien. Het tijdperk van Merkel met haar ongebreidelde macht en haar talent om als een vampier haar opeenvolgende coalitiepartners FDP en SPD uit te zuigen, is afgelopen.

Van christelijk-conservatief naar progressief-liberaal

Rochtus stelt dat ook de waarden van de zwarte republiek zijn ‘weggedeemsterd’.  Het conservatief-christelijke, centrumrechtse waardensysteem van de Bondsrepubliek is vervangen door progressief-liberale dominantie. Of fraaier uitgedrukt: ‘De Überbau, de geestelijke, morele en ideologische bovenbouw van de kapitalistische economische Unterbau, is rood-groen bepleisterd’.

Rochtus, en met hem veel van de door hem opgevoerde denkers, verzetten zich tegen dit progressief-cultuurliberalisme, omdat het zich zo moreel vijandig en arrogant opstelt naar andersdenkenden. ‘De strijd tegen alles wat niet-links is wordt gelegitimeerd door een humanistisch-superieure moraal’. Dit wordt zichtbaar in de identiteitspolitiek en het ‘genderisme’ die ook in Duitsland welig tieren en in het klimaatdebat.

Met name de Duitse Groenen moeten het nogal ontgelden in dit boek. Hen wordt verweten louter lifestyle-links te zijn, met de rug naar sociaal-economische (verdelings)vraagstukken. Zij zijn, als dragers van de urbane Wohlstandsgeselschaft, sprakeloos over de politieke economie, maar des te luider over moraliteit. Volgens sommige kritische denkers willen de Groenen Duitsland in een opvoedingsgesticht veranderen, een Besserungsanstalt. Rochtus: ’Veel Duitsers worstelen met de geschiedenis van hun land; de Grüne vormen de uitvergroting van dat schuldsyndroom’.

Humboldt, Burckhardt, Dutschke

In het tweede deel van het boek voert Rochtus een parade op van mini-cultuurhistorische portretten en intellectuele biografieën. Van hedendaagse Duitse denkers en die uit het verleden. Zo komt Von Humboldt langs, die geloofde in Selbstbildung, de opgave van de mens om zichzelf te vormen door de studie van de geschiedenis en de klassieke talen, en de beroemde historicus Jacob Burckhardt.

Burckhardt zag drie krachten aan het werk in de geschiedenis van Europa – cultuur, staat en religie – die met elkaar in evenwicht moesten blijven om ‘historische catastrofes’ te vermijden. De specifieke eigenheid van Europa zat volgens hem in de ‘vielartigen Reichtum seines Geistes’, die bedreigd werd door het ’Gefahr der politisch-religiös-sozialen Zwangseinheit und Zwangsnivellierung’. Een waarschuwing tegen afgedwongen eenheid. Wijze mannen, dus.

Het is ook een boek vol dissidenten en dwarsdenkers uit West- en Oost-Duitsland, mensen die de economische ramp van de DDR al vroeg voorspelden en daarvoor in de gevangenis belanden, of West-Duitsers die de nationale zelfhaat van Duitsland probeerden te ontregelen en in de publieke beklaagdenbank terechtkwamen.

Een boeiende optocht van bekende, maar ook veel onbekende schrijvers, filosofen, kunstenaars: Wolf Bierman, Cem Özdemir, Franziska Becker, Udo Lindenberg, Rudi Dutschke en Rosa Luxemburg. Of de existentialist Karl Jaspers, die verkiezingen Akklamation zur Parteienoligarchie (het toejuichen van de partijenoligarchie) noemde, en allesbehalve een met leven gevulde democratie.

Het boek bevat een prachtig mini-portret van de Duits-Britse denker Sir Ralf Dahrendorf. Die waarschuwde ervoor dat het politieke denken in Duitsland nog altijd neigt tot radicalisme, tot onverdraagzaamheid tegenover de andersdenkende, tot het haast messianistische geloof een betere wereld te kunnen opleggen aan de burgers. De haast onstuitbare opmars van de Groenen in Duitsland ziet Rochtus daarvan als het bewijs. Inderdaad blijft opvallend, zie de fragiele positie van de liberale FDP, hoe zwak de liberale traditie in Duitsland is gebleven. 

Dahrendorf was ook Eurocommissaris in Brussel, maar kon niet aarden in de bureaucratie van de Europese instellingen. Hij bleef van mening bleef dat ‘vrijheid, zelfbeschikking en volkssoevereiniteit zich vooreerst enkel binnen een nationaal kader lieten omzetten en dat over vele politieke kwesties daarom beter op het niveau van de natiestaat beslist werd’.

Nationale grenzen scheppen een welkom element van structuur en bepaaldheid, mits ze doorlaatbaar zijn. ‘Eine Welt ohne Grenzen ist eine Wüste; eine Welt mit geschlossenen Grenzen ist ein Gefängnis; die Freiheit gedeit in einer Welt offener Grenzen‘ (‘een wereld zonder grenzen is een woestijn, een wereld met gesloten grenzen is een gevangenis; de vrijheid gedijt in een wereld van open grenzen’ – vertaling Rochtus).

Rigoureus moralisme

We leven in tijden van rigoureus moralisme. Politiek is haast religie geworden, met uitsluiting van of haat tegenover wie anders denkt, zo wordt Christoph Schwennicke geciteerd, de hoofdredacteur van Cicero, een maandblad dat open zegt te staan voor correcte en niet correcte meningen. Het verzet zich tegen een discussieklimaat waarin angst zaaien over het klimaat loftuitingen oplevert, maar bezorgdheid uiten over ongecontroleerde massamigratie de banvloek.

Rochtus haalt de Duitse historicus Götz Aly aan, die het heeft over ‘Geschichtsexorzisten’, (geschiedenis-uitdrijvers), mensen die de geschiedenis als iets duivels willen uitdrijven. Volgens Götz Aly zijn dat ‘betweters die geen enkele deemoed kennen tegenover de grenzen, de prestaties en de vergissingen van vroegere generaties, en wel om een reden, namelijk dat ze zichzelf voor onfeilbaar houden’.

Deze geschiedenis-uitdrijvers zijn vooral te vinden op de campussen van universiteiten, waar de woke– en cancel-cultuur slachtoffers maakt, en ook in Duitsland de meningsvrijheid onder druk zet. Uiterst vilein stelt Rochtus vast dat het opvallend is dat universiteiten altijd radicaal achter modieuze ideologieën aanlopen, al naargelang welke denkstroming dominant is. ’Voor 1933 was de populatie aan de Duitse universiteit met de sterke Nationalsozialistischer Deutscher Studentenbund in verhouding meer ‘bruin’ (nationaalsocialistisch dus) dan de bevolking als geheel, vandaag geldt dat voor ‘rood’ en ‘groen’.

Spreken over thema’s die de linkerzijde onwelgevallig zijn, is, zeker in Duitsland, een halszaak, en levert bedreigingen en intimidatie op, overigens van intolerant links en van rechts. Zo kreeg de Duitse moraalfilosoof Lothar Fritze met een hetze te maken, omdat hij de vluchtelingenpolitiek van Merkel kritiseerde.

Volgens Fritze heeft Duitsland niet de morele plicht ‘in geval er een burgeroorlog in Nigeria uitbreekt potentieel 180 miljoen Nigerianen migratie naar Duitsland toe te staan. Fritze ziet een scheidingslijn tussen de brede meerderheid van de bevolking en moralische Universalisten die geloven in een ’onbeperkt vestigingsrecht voor mensen die hier hun geluk komen zoeken’.

In zijn boek met de veelzeggende titel, Der böse gute Wille. Weltrettung und Selbstaufgabe in der Migrationskrise, over het redden van de wereld en het zichzelf opgeven, schetst Fritze het dilemma tussen migratie, democratie en verzorgingsstaat, zoals ook het echtpaar Oskar Lafontaine en Sarha Wagenknecht er in Duitsland voor waarschuwen dat een grenzeloze wereld leidt tot een geprivatiseerde wereld zonder sociale rechtsstatelijkheid.

‘Post-nationale zelfopvattingen’

Het ideeënrijke boek van Rochtus eindigt met een portret van de beroemde Duitse historicus Heinrich August Winkler. Die waarschuwt dat het wezenskenmerk van het normatieve project van het Westen: de consent of the governed onder druk staat. Veel mensen voelen zich uitgesloten van het heersende discours, vinden dat de hedendaagse politieke en economische elites hun macht op ondemocratische wijze aanwenden. Dit zou een oorzaak zijn van de populistische protestbewegingen.

Winkler verzet zich, in dit verband, tegen wensen of plannen om de lidstaten van de EU een ‘post-nationale zelfopvatting’ bij te brengen. De afschaffing van de natiestaten zou als een boemerang de nationalistische krachten eerder kunnen versterken, dan temperen.

Duitsland is beter bewapend tegen extremistische tendensen dan andere landen. Partijen kunnen ongrondwettelijk verklaard worden en zo worden verboden, en de Duitse Grondwet bevat een Ewigkeitsklausel, de onveranderlijke, democratische beginselen omvattende kern van de Duitse Grondwet, die niet meer door een volmachtenwet (zoals Hitler dat aan het einde van de Weimar Republiek gedaan had) doorbroken kan worden. Dit maakt dat de Duitse democratie en het Duitse publieke debat wel tegen een stootje zouden moeten kunnen. Het fraaie boek van Dirk Rochtus laat zien hoe in Duitsland geschiedeniskramp en een uitdagend geestelijk leven, ondanks alles, toch samen kunnen gaan.

Dirk Rochtus, Scherprechters van de geest. Uitgeverij Ertsberg, 24,95. Bestellingen en meer informatie HIER

Het bericht De geschiedeniskramp van Duitsland verscheen eerst op Wynia's Week.

Met een door de drugsmaffia vermoorde journalist (Peter R. de Vries) en advocaat en zelfs een bedreigde premier. Inderdaad, hoe heeft Nederland dat ooit zover kunnen laten komen? En is er wel voldoende urgentie en moed om de Nederlandse rechtstaat echt te herstellen en verdedigen of lekt alle politieke energie weg naar bijzaken en naar onderling gekrakeel?

Soepel, zonder informateurs

Ook op dat punt is Duitsland bezig Nederland de les te lezen. Duitsland maakt met zijn kabinetsformatie vaart, daar waar Nederland met een uitzichtloze, kibbelende formatiestrijd bezig is. Na een paar weken ‘Sondierungen’ werd eerst de Duitse verliezer van de verkiezingen – de imploderende CDU/CSU van Armin Laschet – soepel geëlimineerd. En nu koerst men af op de zogenaamde Ampel- of Stoplicht-coalitie van SPD, Groenen en FDP, zo genoemd naar de partijkleuren rood, groen en geel.

Deze combinatie van drie partijen hield na de sonderingsronde een zelfverzekerde en toekomst-optimistische persconferentie, waarbij ze aangaven nu echt serieus te gaan onderhandelen voor een nieuwe Duitse regering. Alles staat in het teken van de modernisering van Duitsland, van de Aufbruch, de omwenteling die Duitsland nodig heeft. Opvallend bij dit formatieproces is de afwezigheid van informateurs. De Duitse politici doen het allemaal zelf, en dat gaat veel beter en soepeler. Er is geen mogelijkheid politieke verantwoordelijkheid af te schuiven of weg te duiken.  

Schokkend verschil

Dit alles levert een steeds schokkender verschil op tussen de Nederlandse en Duitse formatie. Want vergeet niet: Duitsland is van oudsher helemaal geen coalitie- of polderland. De politieke cultuur werd bepaald door een hele grote dominante volkspartij, meestal CDU/CSU, met daarnaast kleine partners als junior-bijwagen, meestal de FDP. Dat Duitsland, dat nog nooit een driepartijen-coalitie gekend heeft, over meer vaart en vaardigheid beschikt dan Coalitieland Nederland, is veelzeggend.

Stop in Nederland dus maar met die informateurs! Die werken alleen maar vertragend, omdat de politieke leiders zich achter hun ruggen kunnen verschuilen. Herstel desnoods de rol van de koning bij de kabinetsformatie. Maak het proces of politieker – politiseer het maximaal door de politieke leiders à la Duitsland het proces te laten leiden -, of maak het juist objectiever. Maar het schaamtevolle gehannes van nu, met een totaal regenteske achter-de-coulissen onderhandelingscultuur zonder resultaten, is een nationale aanfluiting aan het worden.  

Enthousiasme spat er af

In Duitsland spat het enthousiasme van de regeringsvorming af. Alle drie de coalitiepartijen zijn om verschillende redenen heel gemotiveerd. De SPD omdat ze nog leeft, en uit een schier uitzichtloze electorale positie alsnog terugkwam en de verkiezingen won. De SPD had er niet meer op gerekend deze eeuw ooit nog een bondskanselier te mogen leveren. Ze bevindt zich in een eufore schoktoestand.

De Duitse Groenen hebben zich de laatste jaren professioneel voorbereid op regeringsdeelname. Zij hebben zich doelbewust ‘verburgerlijkt’ en de meest fanatieke en radicale elementen afgeschud. Voor het eerst schoven zij zelfs een eigen groene kanselierskandidaat naar voren: Annalena Baerbock.

Als een van de grootste en best ontwikkelde ecologische partijen ter wereld, is de Groenen er alles aan gelegen om bij de aanstaande klimaattransitie in Duitsland en Europa aan de knoppen te zitten. Zij willen graag een eigen Klimaatminister leveren, liefst een nieuw Klimaatministerie. Tot slot de FDP. Die is ook opgelucht dat ze het redelijk hebben gedaan in de verkiezingen. De vorige keer liep de FDP tot eigen schade en schande op het laatst uit de formatie weg. FDP-leider Christian Lindner wil zich hiervoor revancheren en zal hoe dan ook willen regeren.

Een diepere laag van motivatie is de gemeenschappelijke missie van de modernisering van Duitsland. Deze coalitie noemt zich ‘Vooruitgangscoalitie’. Men wil Duitsland, dat in sommige opzichten inderdaad wat achterloopt op kleinere, wendbaardere landen in Europa, bij de tijd brengen. Duitsland is het laatste land waar de fax nog bestaat, waarmee men zware juridische contracten heen en weer stuurt. En Duitsland is het land van orde, regelmaat en degelijkheid, met een grote keerzijde: iedereen klaagt over de trage bureaucratische hindermacht.

Met name de Groenen en de FDP, die massaal de stem van de Duitse jongeren gekregen hebben, voelen zich de vertegenwoordigers van het nieuwere, moderne Duitsland. In het gezamenlijke Sondierungen Papier wordt daarom gesproken van: ‘eine umfassende Erneuerung unseres Landes. Deutschland  braucht einen Aufbruch. Wir fühlen uns gemeinsam dem Fortschritt verpflichtet. Als Fortschrittskoalition können wir die Weichen für ein Jahrzehnt der sozialen, ökologischen, wirtschaftlichen, digitalen und gesellschaftlichen Erneuerung stellen’.

Een proeve

Dat Sondierungspapier is zoiets als de proeve van een probeersel van een concept-regeerakkoord dat VVD en D66 samen in de zomervakantie schreven, maar dan iets concreter en politiek langer houdbaar. Deze tekst is inmiddels goedgekeurd door de verschillende partijgremia, waarmee groen licht is gegeven voor de daadwerkelijke onderhandelingen voor de Stoplicht-coalitie. Dat gaat op zijn Duits, heel degelijk en grondig.

Maar liefst 300 partijvertegenwoordigers (dat is 2 x de Tweede Kamer!) gaan in 22 Arbeitsgruppen met elkaar onderhandelen. Maar dan hebben we het wel over degelijkheid gecombineerd met spoed. Men trekt er maximaal 4 weken voor uit. Dan moet er een nieuwe Duitse regering zijn. De algemene verwachting in Berlijn is inderdaad dat er begin december een Ampel-coalitie zal aantreden onder leiding van de nieuwe SPD-bondskanselier Olaf Scholz. Grote kans dat dat eerder is dan in Nederland.

Wrijvingen

Loopt alles dan op rolletjes en wrijvingsvrij bij de Duitse regeringsvorming? Nee, niet helemaal, al hebben de drie partijen al wel hun symbool-programmapunten binnengehaald bij de sonderingen. Zoals het minimumloon en de pensioenen voor de SPD; het klimaat voor de Groenen; en economische innovatie en digitalisering voor de FDP. Dit alles bijeengehouden door het concept van de ’sozial-ökologischen Marktwirtschaft’, de sociaal-ecologische markteconomie. 

Maar er bestaat een zichtbaar conflict over wie de minister van Financiën zal leveren, Groenen of FDP. Dat maakt nogal wat uit voor de economische stootrichting van Duitsland en Europa. Om die functie wordt openlijk in Duitse TV-talkshows gestreden tussen FDP-leider Christian Lindner, die bekend staat als een monetaire havik – iemand die geen schuldenpolitiek toestaat, noch in Duitsland, noch in de Europese Muntunie.

Daartegenover staat de groene Keynesiaan Robert Habeck, de tweede man van de Groenen, en beoogd vicekanselier. Die is een felle tegenstander van de hardvochtige bezuinigingspolitiek van de afgelopen decennia en bepleit juist grote investeringen in Duitsland en Europa, voor de klimaattransitie en de mondiale economisch-technologische concurrentiestrijd.

Het vertrek van Weidmann

Er wordt gefluisterd dat het plotselinge ‘persoonlijke’ vertrek van Jens Weidmann, de president-directeur van de Duitse Bundesbank, alles met deze strijd om het ministerie van Financiën zou hebben te maken. Verdere wrijvingen zouden nog kunnen ontstaan door het debat over kernenergie dat opeens terug van weggeweest is in Duitsland.

Er zijn steeds meer Duitse wetenschappers die spijt beginnen te krijgen van de Energiewende van Merkel, en het Franse voorbeeld van klimaatneutraliteit via kernenergie willen volgen, wat tegen het zere been is van de Groenen. Verder is daar nog de grote en onvoorspelbare linkervleugel van de SPD, al wordt daar na de verrassende winst van de SPD weinig reuring van verwacht.

Belangrijker is dat er feitelijk geen alternatief is voor de Stoplicht-coalitie. De CDU/CSU is totaal ingestort na de fatale verkiezingsnederlaag. Men is daar bezig met de vervanging van de gehele partijtop. CDU/CSU bevindt zich in de diepste naoorlogse crisis en heeft zich daarmee ongeschikt verklaard tot regeren. En zoals gezegd, de andere partijen popelen juist om aan te treden. Daar overheerst de spirit om Duitsland te moderniseren en innoveren.  

Groot land complex land troeft kleine Nederland af

Mocht Duitsland er echt in slagen om eerder dan Nederland een nieuwe regering te hebben (mind you: de Nederlandse verkiezingen waren in maart, de Duitse verkiezingen in september!), dan leert Duitsland ons enorm de les. Een veel groter en complexer land met veel grotere problemen zou Coalitieland Nederland dan simpel aftroeven.

Duitsland is immers hét Industrieland van Europa. Daar heeft men niet 1 Tata steel, maar 100 Tata Steel te verduurzamen in de klimaattransitie. En Duitsland is een land met Europese en mondiale verantwoordelijkheden. En dat land zou er dan in slagen om eerder en soepeler een veel-partijen-regering te vormen dan het overzichtelijke Nederland? Dat is niet uit te leggen. Nederland zou zich diep moeten schamen. Niet alleen over zijn verwording tot Narcostaat, maar ook over zijn politieke cultuur, waarin partijbelangen en persoonlijke belangen veel te veel boven het landsbelang gaan.

René Cuperus bericht met regelmaat over het Duitsland na Merkel. Wynia’s Week publiceert  namelijk niet alleen over Nederland, maar kijkt (en vergelijkt) ook over de grenzen. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland geeft Nederland formatie-les verscheen eerst op Wynia's Week.

Eerst even terug naar München. Zoals elke toerist verzeilde ik daar in Biergarten en bierhallen. Ook al was dit jaar het grote Oktoberfest vanwege corona afgeschaft, München zelf is eigenlijk een permanent Oktoberfest. Zo kwam ik terecht in de meest schuldige bierhal van allemaal, het Hofbräuhaus, waar Adolf Hitler in 1920 zijn NSDAP oprichtte.

Stammtisch gaat over stammen

Het interessante en tegelijk het schokkende aan Beieren is dat men minder schuldbewust met de Duitse geschiedenis lijkt om te gaan dan in de rest van Duitsland. Men houdt, ondanks alle associaties, vast aan de eigen Heimatkultur. En dus zit je in die bierhal waar Hitler de nazibeweging oprichtte, naar een Beiers orkestje in Lederhosen te luisteren en naar stamgasten die aan een historische Stammtisch luid meezingen en met hun litergrote bierpullen hard op de tafel beuken. Een déja-vu uit de jaren 1920.

Wat nog steeds intimiderend werkt aan zo’n groep lallende mannen, is de dwingende groepscultuur die ervan uitgaat. De sfeer van insluiting en uitsluiting. Het begrip Stammtisch gaat niet voor niets over stammen. Het is een tribaal fenomeen. De hele nazi-beweging berustte op het fenomeen van in- en uitsluiting. Je hoorde bij de Volksgemeinschaft, je was Volksgenosse, of je zat in een concentratiekamp. Dat was de totalitaire logica.

Duitse levensstijl staat onder druk

Wat me, iets minder zwaar op de hand, verder in die biertent opviel, is hoe sterk de Duitse levensstijl en identiteit op bier en vlees, met name varkensvlees, leunen. En dan hebben we het nog niet eens over de auto als heilige koe van de Duitsers, en het controversiële debat over de Tempolimit op de autobanen.

Die hele traditionele levenswijze van de Duitsers staat onder druk van de klimaattransitie, die juist in het Groene Duitsland zeer fanatiek wordt nagestreefd. De snelle fossiele auto’s, het eten van vlees, de alcoholconsumptie: het wezen van Duitsland dreigt op losse schroeven te staan.

Je ziet dat al in de hippe wijken van Berlijn, zoals Prenzlauerberg, waar Groene millennials en welvarende urban professionals de toon zetten. In die wijk zoek je tevergeefs naar een currywurst, maar struikel je over de vega-restaurants. Het kan niet anders dan dat deze frontale aanval op de Duitse levensstijl en identiteit voor maatschappelijke spanningen gaat zorgen.   

Duitsland vlucht in Europa

Iets soortgelijks doet zich voor op het vlak van de buitenlandse politiek. Van Duitsland wordt in de nieuwe geopolitieke wildwest-wereld meer Europees leiderschap gevraagd. Maar als je Duitsers dit voorhoudt, zoals op die conferentie in München gebeurde, dan trekt men wit weg.

Duitsland heeft angst voor zichzelf. Het vreest de eigen half-hegemoniale positie in Europa en is getraumatiseerd over de eigen geschiedenis. Het vlucht daarom het liefst in Europa als vervangende natie en vervangende religie. Zonder erg helder te zijn over wat die Duitse invoeging in de Europese eenwording dan precies behelst.       

Niet klaar voor leiderschap

Maar steeds duidelijker wordt dat de totaal verdeelde en totaal verbureaucratiseerde Europese Unie niet opgewassen is tegen de geopolitieke krachten die in de wereld zijn losgekomen. Wil de EU overeind blijven tussen Amerika, China en Rusland, dan zal er meer leiderschap uitgeoefend moeten worden. En dan kijkt iedereen naar Duitsland, het economisch en politiek machtigste land.

En vervolgens blijkt dat Duitsland mentaal nog helemaal niet klaar is voor zulk Europees leiderschap. Als het al niet onder bondskanselier Angela Merkel gelukt is – een bondskanselier met een enorme staat van dienst en reputatie -dan zal dat nog veel moeilijker worden onder een bondskanselier met minder gezag en minder opgebouwd mandaat. De grote vraag is of Europa zich dat kan veroorloven, een Duitsland dat bang blijft voor zichzelf.

Wynia’s Week houdt niet alleen Nederland, maar ook het omringende buitenland in de gaten. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? U kunt HIER donateur worden. Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland is bang voor zichzelf verscheen eerst op Wynia's Week.

Centrale rol voor Groenen en liberalen

Verwacht een Shakespeareaanse drie-dimensionele schaakpartij bij de aanstaande coalitie-onderhandelingen. Want de SPD mag dan als nipte overwinnaar uit de bus zijn gekomen, daarmee is het nog geen gelopen race dat Olaf Scholz de nieuwe bondskanselier zal worden.

De sleutel tot de coalitievorming ligt bij de twee onmisbare coalitiegenoten, Groenen en FDP. Die zullen bepalen of er een zogenaamde Stoplicht-coalitie van SPD, Groenen en FDP zal komen, of een Jamaica-coalitie van CDU/CSU, Groenen en FDP. Dat zijn de twee drie-partijen-opties die op tafel liggen, en dus is er een centrale rol weggelegd voor de Groenen en de liberalen.

Fatale ‘Nederlandse’ dynamiek

Zij zullen de voormalige grote volkspartijen SPD en CDU tegen elkaar uit willen spelen, temeer ook omdat beide partijen duidelijk andere voorkeuren hebben. De Groenen willen per se met de SPD in zee, maar de FDP prefereert juist een zwart- groen-gele Jamaica-coalitie met de Union (CDU/CSU).

Er zijn eigenlijk twee partijensetjes: SPD en Groenen tegenover Union en FDP. Een van die setjes zal overstag moeten gaan. Dit lijkt enigszins op de fatale dynamiek in de Nederlandse kabinetsformatie, waarin D66 per se met de progressieve partijen in zee wilde, terwijl VVD en CDA aan de alliantie met de ChristenUnie willen vasthouden. 

‘Kanzler Krimi’

Hoe zal de machtsdynamiek zich in Duitsland precies ontwikkelen? Dat is op dit moment moeilijk te voorspellen. Men verwacht een formatie van zeker drie maanden, en daarin kan veel gebeuren.

Olaf Scholz zal zeer vermoedelijk het voortouw nemen en afkoersen op een Stoplicht-coalitie met Groenen en FDP onder zijn leiding.

De ijdele en eigenzinnige FDP-leider Christian Lindner zal zich zeker niet helemaal in deze fuik willen laten opsluiten, en de weg naar een plan-B-coalitie met zijn favoriete partner CDU/CSU willen openhouden.

Armin Laschet schijnt inmiddels intern gezegd te hebben, dat hij als kanselier klaarstaat mochten de onderhandelingen over een Ampel-coalitie vastlopen.

Het heeft er dus alle schijn van dat al die maanden formatietijd twee coalities als in een schimmenspel om elkaar heen zullen draaien, waarbij de Groenen en FDP als ‘Kanzler Macher’ het maximale zullen opeisen. Bild Zeitung kopte de dag na de verkiezingen dan ook al met suspense dat de verkiezingsuitslag een ‘Kanzler Krimi’ heeft opgeleverd.

Union mentaal aan de grond na historische dreun

Het enige wat dit zou kunnen verhinderen is een totale implosie van de CDU/CSU. De verkiezingsuitslag is als een bom ingeslagen in het Konrad Adenauer Haus, de partijcentrale in Berlijn. Aan alle kanten lekken de dagen na de verkiezingen uitspraken naar buiten van prominente CDU- en CSU-politici. De afrekening met Armin Laschet is begonnen.

Het kan zijn dat hij na een poosje geen stoelpoten meer over heeft om als reserve-kanselier op te zitten. Mentaal zit de Union, de eeuwige regeringspartij van Duitsland – de partij van Helmut Kohl en Angela Merkel -, aan de grond na deze historische dreun. Aan de andere kant staat deze partij bekend als effectieve machtsmachine en zullen ze er, ondanks Laschet, alles aan doen om toch een coalitie aan te voeren. De interne verhoudingen binnen de Union, gemeten naar het aantal dolkstoten in de rug, zullen bepalen of er überhaupt iets te kiezen zal zijn in de coalitievorming.

Welke concessies krijgt de FDP?

Mocht dat wel zo zijn, dan zal een compromis tussen FDP en Groenen de basis leggen voor de volgende Duitse coalitie. Veel hangt af van de concessies die aan de FDP worden toegestaan, mocht die in een Verkeerslicht-coalitie belanden.

Deze partij, een complexe mix tussen D66 en VVD, staat een andere aanpak van de klimaatcrisis voor dan de Groenen (geen verboden, maar ecologische modernisering door het bedrijfsleven) en is vooral een anti-belastingpartij, zowel binnenlands als in de Europese Unie.

FDP-aanvoerder Christian Lindner heeft herhaaldelijk gezegd de nieuwe minister van Financiën te willen worden.

Juist dat zal spanningen met zich mee brengen richting de Groenen die een ‘Klimaatkabinet’ willen dat investeert en die de klimaattransitie top-down afdwingt, en richting de SPD die van de Europese Unie een Investeringsunie wil maken, samen met de Franse president Macron.

Nieuwe coalitie bepaalt toekomstkoers Europa

Welke coalitie ook precies uit de bus zal rollen, de opgaven voor de nieuwe bondskanselier zijn enorm, en voor Nederland van groot belang. Duitsland zal de komende jaren de testing ground zijn, de proeftuin, voor een aantal belangrijke maatschappelijke vraagstukken en transities.  

Om te beginnen, en zoals eerder al in Wynia’s Week opgeschreven, bepaalt de nieuwe coalitie de toekomstkoers van Europa. Meer of minder solidair of solide, meer of minder Zuid-Europees of Noord-Europees. Meer of minder Europese strategische autonomie, ook op defensievlak. Meer of minder harde houding ten opzichte van China en Rusland. 

Is klimaatneutraal ook sociaalneutraal?

Van cruciaal belang is vooral ook hoe de klimaattransitie zich in Duitsland zal voltrekken. Duitsland is Industrieland nummer 1 van Europa en heeft tegelijk de sterkste en slimste Groene partij in huis. Met hoeveel politieke belangenstrijd gaat die transitie zich afspelen? En hoe houdt men de verdelingskosten van het klimaatbeleid in een toch al steeds ongelijker land sociaal beheersbaar en binnen de perken? Betekent klimaatneutraal ook sociaalneutraal? Duitsland zal daar de proeftuin voor zijn. Zij hebben niet 1 Tata Steel, maar 100 maal Tata Steel.

Jongeren tegenover ouderen, stad tegenover platteland

En hoe gaat Duitsland, niet alleen bij het klimaatbeleid, om met de Clash der Generaties. Demografische scheidslijnen worden steeds meer politieke en sociale scheidingen. Zo werden in deze verkiezing SPD en CDU/CSU louter door 60-plussers aan de meerderheid geholpen. Als het aan de jongeren had gelegen had Duitsland nu een Groene Bondskanselier: Annalena Baerbock.

Dit generatieverschil gaat ook over de tegenstelling tussen grote steden en platteland. De nieuwe kanselier zal, net als Merkel, Duitsland bij elkaar moeten zien te houden of sterker: opnieuw bij elkaar moeten brengen. Ossis en Wessis; jonge urban professionals in de grote steden en de in hun levensstijl aangevallen boeren en lager opgeleiden. Die Duitse formatie zou ook wel eens een nieuw record in maanden kunnen gaan worden. Want gefragmenteerde politiek regeert een verdeeld land.

Het bericht Shakespeareaans drama in Duitsland verscheen eerst op Wynia's Week.

Die verkiezingen zijn voor Nederland minstens zo relevant als de Amerikaanse verkiezingen. Het blijft dan ook onverklaarbaar en onverdedigbaar dat aandacht voor deze beide verkiezingen zo ver uit elkaar loopt. Talkshow na talkshow gaan over de Amerikaanse verkiezingen. De NPO vloog er zelfs eigen studio’s voor over naar New York.

Wat een schril contrast met de aandacht voor de Duitse verkiezingen. Die komt niet veel verder dan correspondenten-stukken in de kranten of expertgesprekken op de radio. Schijnbaar alleen omdat in de ene campagne miljoenen dollars worden geïnvesteerd, waardoor deze op sensationeel Hollywood-entertainment lijkt, en de andere zich saai afspeelt op schilderachtige marktpleinen tussen currywurst en Weizenbier.

Macron nodigt kandidaten uit

Voor Europa én Nederland staat er veel op het spel bij de Duitse verkiezingen. Dat kun je aflezen aan de politieke schijnbewegingen en schoten voor de boeg vanuit diverse Europese landen.

Neem de Franse president Macron. Die nodigde onlangs twee Duitse kanselierskandidaten uit voor een bezoek aan Parijs, de geplaagde Armin Laschet van CDU/CSU en ‘Merkel-kopie’ Olaf Scholz van de SPD.

Ook de derde kandidaat Annalena Baerbock van de Groenen had een uitnodiging van het Élysée ontvangen, maar daarvoor vriendelijk bedankt. Ze gaf de voorrang aan een binnenlands campagne-bezoek, daarmee zich, wat mij betreft, direct ongeschikt verklarend voor het kanselierschap.

Buitenland afwezig in Duitse campagne

Zo’n internationale afzegging is wel symbolisch voor de Duitse verkiezingscampagne overigens. De Duitse bondskanselier is door het gewicht van functie en land als vanzelf een van de wereldleiders, en speelt een belangrijke rol bij de betrekkingen tussen China, Amerika en Europa. Maar tot mijn verbijstering speelt het buitenland een totaal ondergeschikte rol in de Duitse campagne.

Zo werd er in het laatste driedebat, das Triell op ARD en ZDF, twee uur lang met geen woord over Europese en internationale politiek gesproken. China of Rusland: ze werden niet genoemd. Zelfs over de toekomst van de Europese Unie werd in dat debat niet gesproken. Wat een totale ontkenning van de rol van Duitsland in Europa en van de verwachtingen van Duitsland in Europa!

Eigenbelang

Als er nu iemand verwachtingen van Duitsland heeft, dan is dat wel Macron. De Franse president heeft direct eigenbelang bij de Duitse verkiezingsuitslag, want per 1 januari 2022 bekleedt Frankrijk het voorzitterschap van de EU (tot 30 juni). Frankrijk staat in de startblokken om daar een ambitieus succes van te maken en dat kan alleen in tandem met een nieuwe Duitse regering.

Daarom hoopt Macron op een vlotte regeringsvorming in Duitsland, zodat hij vaart kan maken. Hij heeft dat EU-voorzitterschap namelijk vooral ook nodig voor zijn mogelijke herverkiezing als President. De eerste ronde van de Franse presidentiële verkiezingen start al in april 2022. Macron zou graag het Europees leiderschap en de internationale uitstraling die gepaard gaan met het EU-voorzitterschap gebruiken voor zijn herverkiezing.

Macron gaat voor SPD en Groenen

Het gerucht gaat dat hij voor deze etappes het liefst Olaf Scholz als kanselier zou hebben, want die past het beste bij de Franse en Zuid-Europese EU-plannen. Macron zou twee dagen met Scholz in Parijs geconfereerd hebben, tegen één dag voor Laschet.

Macron weet dat met de SPD van Scholz, en eventueel de Verkeerslicht-coalitie van Rood, Groen en Geel (SPD, Groenen, FDP), beter zaken te doen valt over de Muntunie en het NextGenerationEU-Herstelfonds, dan met een coalitie waarin CDU/CSU en FDP elkaar versterken in hun kritiek op de (door Zuid-Europa gewenste) Schulden- en TransferUnie.   

Een mediterrane wind

De grote vraag is wie in Europa het vacuüm van Angela Merkel zal opvullen. Sommigen experts hopen of vrezen, al naar gelang hun positie, dat president Macron en Mario Draghi (de Italiaanse premier met grote Europese ervaring) na Merkel het sterke leiderskoppel van Europa zullen zijn.

Dan zou er een mediterrane wind door de Muntunie gaan waaien en wordt afgekoerst op de EU als permanente schulden- en transfer-Unie en wordt het NextGenerationEU coronaherstelfonds geen eenmalige crisisoperatie, maar een precedent voor Europese investeringen en belastingen.

Spaarzame Acht waarschuwen

De Noord-Europese landen voelen deze bui al hangen, en hebben daarom op hun beurt een schot voor de boeg gegeven bij de Duitse verkiezingen. Politico (9 september) bericht over een position paper van 1A4 van de ministers van Financiën van maar liefst acht meest Noordelijke landen: Oostenrijk, Denemarken, Letland, Slowakije, de Tsjechische republiek, Finland, Nederland en Zweden.

Deze landen – men zou ze de ‘Spaarzame Acht’ kunnen noemen – verzetten zich, volgens Politico, tegen ‘Southern dreams of a debt-friendly Europe’. Zij waarschuwen ervoor dat in de coronacrisis en de klimaatcrisis geen makkelijk alibi gevonden mag worden voor een blijvende verslapping van de EMU-spelregels. De keus is die tussen een ‘schulden-vriendelijk’ Europa of een ‘schulden-onvriendelijk’ Europa. 

Zuinig of vrijgevig

Deze scheidslijn loopt dwars door de Duitse politiek en dus dwars door de Duitse verkiezingen. Met aan de ene kant de ’Club Med’ van SPD en Groenen en aan de andere kant de liberale FDP en delen van CDU/CSU.

Het ene kamp waarschuwt terecht dat de austerity politics (hardvochtige bezuinigingspolitiek) tijdens de eurocrisis meer economische schade dan herstel heeft opgeleverd, maar het andere kamp is terecht beducht voor de onverantwoordelijke ‘gratis geld en kapitaal’-stemming die de wereld nu in zijn greep heeft.

Die zou later – bij andere rentestanden, stagflatie en kapitaalmarktinterventies – evengoed tot grote financieel-economische rampspoed kunnen leiden. Dit debat speelt zich in alle hevigheid in Duitsland af, van politieke partijen tot Bundesbank en Bundesverfassungsgericht.

De uitkomst van dat Duitse krachtenveld zal voor een belangrijk deel bepalen welke koers de EU gaat varen: meer zuidelijk of meer noordelijk. Meer ‘solidair’ of meer ‘solide’. Ook voor een land als Nederland. Daarom is het zo naïef en onverdedigbaar dat er zo’n oppervlakkige interesse in de Duitse verkiezingen is.

Het bericht Uitkomst Duitse verkiezingen bepaalt koers EU: solidair of solide verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit debat is beroemd geworden omdat het voor het eerst het doorslaggevende effect van media-beeldvorming en TV-imago heeft aangetoond. Wat bleek namelijk: degenen die het debat op de radio gevolgd hadden, zagen Richard Nixon als winnaar. Maar zij die de kandidaten op TV de degens hadden zien kruisen, wezen massaal Kennedy als beste presidentskandidaat aan.

Kennedy kwam op beeld veel energieker en dynamischer over dan de wat oudere Nixon die de wetten van de TV nog niet ontdekt had, en ongeschoren en zonder make-up op het beeldscherm was verschenen. De jonge, onervaren Kennedy had met dit TV-debat een niet meer in te halen voorsprong genomen, en zou de jongste Amerikaanse president uit de geschiedenis worden. Sindsdien is duidelijker dan ooit: (media)beeldvorming doet ertoe in de politiek, en niet slechts argumenten en inhoud.  

‘Das Triell der Kanzlerkandidaten’

Waarom moest ik aan deze evergreen uit de communicatiewetenschap denken? Omdat bij het eerste grote TV-debat tussen de Duitse kanselierskandidaten, afgelopen weekend bij RTL Deutschland, iets dergelijks aan de hand was. Ik zat dat zogenaamde Triell der Kanzlerkandidaten te bekijken, en betrapte me erop dat ik Armin Laschet – de al zowat afgeschreven kandidaat van CDU/CSU, de loser van de campagne -, tot mijn verbazing eigenlijk de beste in het debat vond. Ondanks de enorme druk waaronder hij staat – door zijn beroerde  imago en geblunder dreigt de partij van Angela Merkel in de oppositie te belanden -, wist hij energiek en offensief zijn punten te maken.

Zo simuleerde Laschet sterk een regeringschef, toen hij in reactie op het Drama Afghanistan, verklaarde dat zijn eerste daad als Bondskanselier zou zijn een Nationale Veiligheidsraad in te stellen. Die raad zou alle veiligheidsvraagstukken moeten coördineren vanuit het Bundeskanzleramt om bureaucratische ruis tussen ministeries te bestrijden.

Ik vond hem ook sterk in zijn aanval op Annalena Baerbock, de Groene kandidaat, door haar als vertegenwoordiger van een ‘verbodspartij’ weg te zetten, die te weinig oog zou hebben voor Industrieland Deutschland en voor de gevolgen van de klimaattransitie voor gewone werknemers. Laschet presenteerde zijn partij als de Ökologische Mitte. Baerbock raakte in het defensief op haar eigen klimaat-thema, en kwam niet echt overtuigend meer terug. Ik vond Laschet ook doeltreffend toen hij Olaf Scholz, de kandidaat van de SPD, verweet dat de SPD weifelachtig is waar het om defensie gaat, en bijvoorbeeld moeite heeft met de aanschaf van drone-bewapening voor de Duitse Bundeswehr.

Op het eind van het debat zette Laschet de flegmatieke Scholz schaak door hem te dwingen afstand te nemen van de ‘extreem-linkse’ partij die Linke, en daarmee van de Rood-Rood-Groene coalitie van SPD, Groenen en die Linke. Hij bracht Scholz hiermee in de problemen, omdat Scholz zelf als SPD-realo weinig of niets moet hebben van die Linke, maar de linkervleugel van de SPD, inclusief het linkse partijvoorzittersduo, juist voorstander is van zo’n ’maatschappijhervormende’ coalitie over links. Scholz zag zijn coalitieplan B onder vuur liggen en pareerde de aanval van Laschet door harde eisen te stellen aan eventuele samenwerking met die Linke. Die partij zou dan onvoorwaardelijk de NAVO moeten erkennen, daar waar die partij, met wortels in de DDR, het opheffen van de NAVO als overjarig relict uit de Koude Oorlog nastreeft en in plaats daarvan een nieuw Europees veiligheidssysteem voorstaat, met inbegrip van Rusland .  

Getergd en belerend

Voor de neutrale toeschouwer deed Armin Laschet dus trefzekere aanvallen op de pijnpunten van zijn tegenstanders. Hij oogde tot op het bot voorbereid voor het debat dat wel eens zijn laatste kans had kunnen zijn op een omkering van de voor hem fatale opinietrends. Ik ben geen fan van Laschet, vind zelfs dat CDU/CSU een groot risico heeft genomen met deze omstreden, weinig overtuigende kandidaat, maar vond hem in dit debat duidelijk de meest actieve punten-bokser.  

En dan komen we bij het Nixon/Kennedy moment. Want wat wil nu het geval? Uit de peilingen die direct na het debat werden gehouden, komt Laschet als de grote verliezer naar voren.  Scholz is de winnaar met 36%; Baerbock een goede tweede met 30%, en Laschet zou kansloos geëindigd zijn als derde, met 25%. En daar was ik verbaasd over. Want deze uitslag van het debat komt bijna naadloos overeen met de rangschikking in de opiniepeilingen voorafgaand aan het debat, met Scholz boven Baerbock en Laschet. De uitslag suggereert alsof mensen het debat bekeken hebben door het prisma van de vooraf gegeven krachtsverhoudingen, populariteit en beeldvorming.

En ook moet gezegd: argumentatief en debat-technisch mag Armin Laschet dan vermoedelijk de beste zijn geweest, het zag er niet heel prettig uit. Laschet kwam nogal getergd over en vooral belerend ten opzichte van Annalena Baerbock, op het zwaar vrouwonvriendelijke af. Daarmee jaag je veel kijkers en kiezers in de gordijnen. Laschet kwam ook nogal dwingend en priemend over tegenover een rustige Olaf Scholz, die in een glanzend zwart domineespak de erfgenaam van Angela Merkel stond te spelen. Hij probeerde rust, ontspanning en stabiliteit uit te stralen, tegen een voor zijn politieke leven vechtende Laschet.

De grootste zorgen van Duitsers

Opnieuw: beeldvorming versus debatinhoud. De grote Nixon/Kennedy-vraag is: wat zou er gebeurd zijn als dit Triell op de radio was uitgezonden, en niet op TV? En zonder de voorkennis van een ingestorte Laschet-campagne? Ik zou mijn geld dan gezet hebben op Laschet als debat-winnaar. Ik denk dat elk studenten-debatgenootschap Laschet dan ook op punten als de winnaar zou hebben uitgeroepen. Maar op TV, met een campagne die al een tragisch verhaal van opkomst en ondergang bevat, lag dat een slag anders. Nu heeft dit debat vooral de bestaande trends verder versterkt, en het beeld van de onsympathieke loser Laschet bevestigd.

Het goede van dit debat was wel dat nu duidelijker is geworden wat er inhoudelijk op het spel staat bij deze verkiezingen en wat de inhoudelijke verschillen tussen de middenpartijen én potentiële coalitiegenoten zijn. En dat eindelijk ingegaan wordt op de grootste zorgen van de Duitsers. Die betreffen, volgens Deutschlandtrend-onderzoek door Infratest Dimap: het klimaat (33 %), migratie (22%), Corona (18%) en sociaal onrecht (16%).  

René Cuperus schrijft voor Wynia’s Week wekelijks over de ontwikkelingen rond de Duitse Bondsdagverkiezingen en de regeringsvorming in Nederlands grootste buurland. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Doneren voor Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Als je als loser te boek staat kun je geen debat meer winnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Nieuw is ook dat er volgens de huidige peilingen voor het eerst geen twee-partijen-coalitie mogelijk is in Duitsland. Na de oorlog werd Duitsland onafgebroken geregeerd door twee partijen, meestal een combinatie van CDU/CSU met of de liberale FDP, of de sociaal-democratische SPD. Heel soms afgewisseld door een SPD/FDP coalitie of SPD/Groenen. Maar nu lijken er dus alleen nog drie-partijen coalities mogelijk. Duitsland begint steeds meer op Nederland te lijken.

Peilingen zijn rollercoaster

Voor het eerst lijkt de strijd ook geheel open te liggen. Elke partij kan nog de grootste worden. Dat wil zeggen: een van de middenpartijen, want, zoals ik hier eerder wel eens heb gesteld: in Germany the center still holds. De zogenaamde politieke flankpartijen, Alternative für Deutschland en die Linke, spelen een marginale rol in de peilingen, in de campagne, en hoogstwaarschijnlijk ook bij de coalitievorming.

Alle strijd mag zich dan in het politieke midden afspelen, dat betekent niet dat het saai is. De Duitse verkiezingscampagne is een foutencircus en een blunderparcours. De peilingen zijn meer dan ooit een rollercoaster.

Olaf Scholz maakt minste fouten

De ooit (door de media) gedoodverfde frisse wind in de Duitse politiek, Groenen-kanselierskandidaat Annalena Baerbock, raakte in een vrije val na tal van fouten en foutjes. De kandidaat van eeuwige regeringspartij CDU/CSU, Armin Laschet, heeft tot nog toe vrijwel alles verkeerd gedaan, en overtuigt vooral als degene die maar geen opvolger van Merkel zou moeten worden.

Van de weeromstuit drijft de derde kandidaat naar boven, degene die het parcours het meest foutenvrij aflegt. Dat is Olaf Scholz, de huidige minister van Financiën, de leider van de SPD. Die steekt bij zijn blunderende concurrenten opeens af als de man van ervaring, rust en stabiliteit, terwijl die lange tijd, ook in eigen partij, nooit als groot politiek leider is waargenomen.

Alsnog Markus Söder?

Maar in de zogeheten K-Frage ligt hij momenteel enorm voor op zijn tegenstanders, en die voorsprong in kanseliersgeschiktheid, begint zich nu ook te vertalen in steun voor zijn partij. Voor het eerst sinds vele jaren, peilt de SPD – een maand voor de verkiezingen van 26 september, mind you – boven CDU/CSU. Er kunnen nog gekke dingen gebeuren, maar de trend in de huidige peilingen lijkt te wijzen op een totaal onverwachte overwinning van de SPD. En dan volgt Olaf Scholz Angela Merkel op als de nieuwe Duitse bondskanselier.  

Wat zal de Union van CDU en CSU dan spijt hebben dat men niet Markus Söder, het stemmenkanon uit Beieren, naar voren heeft geschoven in plaats van Armin Laschet. Tot op de dag vandaag gaan er nog stemmen op om die move te maken. Om in het zicht van de finish van kanselierskandidaat te wisselen, en de – gewogen, maar veel te licht bevonden – Laschet, aan de kant te schuiven voor CSU-partijleider Söder.

Parlementsleden in de eigen CDU-fractie zouden dat in de politieke achterkamertjes geopperd hebben, en ook bij een debat van de CDU-vriendelijke krant Bild is dit serieus voorgesteld. Het zal veel te laat zijn, en nu eerder op politieke zelfmoord uitdraaien dan op een laatste noodredding.

Blunderende frisse wind

Achteraf had men dit scenario eigenlijk wel kunnen zien aankomen. Het was een enorme gok van de Groenen om een totaal onervaren kanselierskandidaat naar voren te schuiven. Annalena Baerbock is gepokt en gemazeld binnen de eigen Groenen-partij, maar had nul regeringservaring. Zero. Niet als minister in een Bundesland, noch als bestuurder in de nationale politiek.

Ze voelde haar ongeschiktheid om een van de belangrijkste politieke wereldleiders te worden op basis van zo’n staat van dienst zelf goed aan, want ze werd betrapt toen ze haar eigen cv begon op te pimpen met meer internationaal-politieke uitstraling.

Daarna hebben de kiezers haarfijn aangevoeld dat je het land niet moet toevertrouwen aan een blunderende frisse wind zonder enige regeringservaring.

Berekeningsfout

Iets soortgelijks geldt voor Armin Laschet. Die is er nooit in geslaagd om in zijn eigen partij gezag en overtuigingskracht op te bouwen. Permanent werd aan hem getwijfeld of hij wel over de gravitas voor het ambt van bondskanselier zou beschikken. Steeds opnieuw werd hij uitgedaagd en bestreden in eigen kring. Een noodlottig teken. Als je je eigen partij al niet kunt overtuigen, hoe dan in godsnaam het electoraat als geheel.

Er is een enorme berekeningsfout gemaakt bij CDU/CSU. Men dacht – terecht – dat de Duitse kiezers uiteindelijk voor stabiliteit, continuïteit en ervaring zouden gaan, en de Groenen-nieuwlichterij naast zich neer zouden leggen. Alleen dacht men dat het merk CDU/CSU sterk genoeg was als stabiliteitsanker om ook een hele matige kandidaat, Armin Laschet, naar het kanselierschap te dragen.

Een aangekondigde nederlaag

De Union heeft met Armin Laschet een ongelooflijk risico genomen. Allang was duidelijk dat hij niet als de ideale opvolger van Merkel werd gezien. Steeds is hij betwist en omstreden geweest in eigen partij en daarbuiten. Steeds opnieuw werd hij als ‘zwakke kandidaat’ uitgedaagd en aangevallen in eigen partij.

Eerst door Friedrich Merz en Norbert Röttgen. Daarna nog eens door Markus Söder. Steeds haalde hij lage scores in de opiniepeilingen. Armin Laschet was eigenlijk de ramp waarvan je wist dat die zou komen, de nederlaag die van tevoren was aangekondigd.

Duitser kiest voor stabiele kandidaat van instabiele partij

De deep state-mannen in CDU/CSU, zoals parlementsvoorzitter Wolfgang Schäuble, hebben gegokt en verloren. Zij dachten dat de merknaam CDU/CSU sterk genoeg zou zijn om Laschet te parachuteren. Dat de geweldige erfenis van het Tijdperk Merkel Laschet er wel doorheen zou trekken. Dat de Wechselstimmung in Duitsland bevredigd zou worden met de Groenen als junior-partner in een Zwart-Groene Coalitie onder leiding van Laschet.

Duitsers stemmen graag op stabiliteit, structuur en houvast. Dat lieten de regionale verkiezingen dit jaar ook weer zien. Vrijwel alle zittende premiers van de Länder werden gekozen. Ook nu kiest men weer voor Stabiliteit. Maar dit keer niet de stabiele partij (CDU/CSU), met wankele, blunderende kandidaat, maar de degelijk-saaie stabiele partijleider, Scholz, van een instabiele, wankele partij (SDP).

Het heeft er nu alle schijn van dat de Duitse kiezer als altijd voor Keine Experimente gaat, maar juist in Olaf Scholz, de vice-bondskanselier, de stabiliteit zoekt, en de onpopulaire SPD daarbij op de koop toeneemt. In plaats van in zee te gaan met het Experiment Laschet. Achteraf is het dus een fatale misrekening om niet voor Markus Söder te kiezen, weliswaar de leider van de kleine zusterpartij uit het ongeliefde Beieren, maar wel het type Macher waar de huidige Duitse politiek na Merkel om vraagt.

Welke coalitie wordt het?

Stel: Scholz wordt daadwerkelijk de opvolger van Merkel, welke coalities zijn dan electoraal en politiek waarschijnlijk? Er zijn in dat geval eigenlijk maar twee serieuze opties: de Ampel Koalition, de Stoplicht-coalitie van SPD, FDP en Groenen, zo genoemd naar de verkeerslichtkleuren rood, geel en groen. Of plan B: Rood-Rood-Groen, een combinatie van SPD, die Linke en Groenen.

Veel minder voor de hand liggen een voortzetting van de huidige uitgebluste Grote Coalitie van CDU/CSU en SPD of de zogeheten Deutschland Koalition, een coalitie van Zwart, Rood, Geel, zo genoemd naar de kleuren van de Duitse vlag.

Persoon even belangrijk als partij

Al is er in Duitsland geen echt ‘Paars sentiment’ – de behoefte die er in Nederland was om ‘eeuwige machtspartij CDA’ eens in de oppositie te zien -, dat betekent niet dat de SPD dat geen prettig vooruitzicht zal vinden. Het zal zichzelf als continuïteit van regeren willen presenteren – de troefkaart van Scholz in deze campagne – en opteren voor vernieuwende impulsen van de Groenen en de uit de dood herrezen Vrije Liberalen van de FDP.

Het zou wel een spectaculair debacle zijn: de aflossing van Angela Merkel die na 16 jaar eindigt in een onverwachte oppositierol voor haar partij. Het laat zien dat partijen, ook eeuwigdurende regeerpartijen zoals CDU/CSU niet meer op basisvertrouwen van de kiezers kunnen rekenen, maar dat de persoon aan wie je het land toevertrouwt, er minstens zozeer toe doet.

Duitsland even inhoudsloos als Nederland

En de inhoud dan? Daarover gaat het ook in de Duitse verkiezingscampagne maar in beperkte mate. Het lijkt Nederland wel met zijn totaal inhoudsloze formatie, die alleen maar gaat over wie met wie en waarom.

Ook in Duitse media wordt geklaagd over het Klein-Klein van de Duitse politiek. Dat het alleen maar gaat over personen, de fouten, de blunders. Niet helemaal onbelangrijk, omdat in campagnes zeker nieuwe politici getest worden, en gekeken wordt hoe zij op crisissituaties regeren. Verkiezingscampagnes zijn in die zin een Groot Assessment van politici, met de kiezers als beoordelaars.  

Maar voor de democratie is het een slechte zaak als verkiezingscampagnes geheel in het teken staan van risicobeheersing en mediakramp. Als dat niet het moment is waarop politieke idealen, plannen en beleidsvoorstellen op elkaar botsen, en substantiële verschillen zichtbaar worden. Ook qua inhoudsloze verkiezingscampagnes begint Duitsland helaas meer op Nederland te lijken.

Het bericht In Duitsland gebeuren rare dingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het maakt voluit deel uit van de Europese Unie en van de NAVO, en is daarmee een onmisbare steunpilaar geworden van de Trans-Atlantische Alliantie, alias ‘het Westen’. Met Angela Merkel als langjarig bondskanselier die rust, reinheid en regelmaat heeft toegevoegd aan zowel Duitsland als Europa.

Rust met Merkel

Misschien zelfs iets te veel rust en regelmaat. Want wie is er nog bang voor Duitsland? Je had mogen hopen dat Poetin’s Rusland iets meer angst zou hebben voor Duitsland. Dat had Poetin misschien af kunnen houden van de annexatie van De Krim en dan was de MH 17 nooit neergehaald.

Of stel: China was iets banger geweest voor Duitsland. Dan zou het minder brutaal zijn opgetreden in Oost-Europa en op de Balkan, en zou de belangrijke China-denktank van Duitsland, MERICS, nooit de mond zijn gesnoerd.

Wie is er bang voor Duitsland?

Toch is het niet deze angst voor Duitsland, waar het hier over gaat. Ik refereer aan de titel van een boek van de bekende Duitse historicus Andreas Rödder: Wer hat Angst vor Deutschand. Geschichte eines europaisches Problems (2018).

In dat boek laat Rödder zien hoe vrijwel de hele Europese geschiedenis in het teken heeft gestaan van ‘het Duitse vraagstuk’ of ‘het Duitse probleem’. Wat houdt dat in? Dat Duitsland als ‘Zentralmacht Europas’ te klein is om Europa te beheersen, maar te groot en te sterk om een van de vele kleine landen van Europa te zijn. Het is veroordeeld tot wat men een ‘half-hegemoniale positie’ in Europa noemt.

Pruisische macht

Lang in de Europese geschiedenis is het Duitse vraagstuk, met name door Frankrijk en Engeland, opgelost door een zwak en verdeeld Midden-Europa af te dwingen. Het toenmalige Duitsland was verdeeld in vorstendommetjes, en werd speelbal van Napoleon. Het ging pas mis bij de Duitse eenwording onder Otto von Bismarck, toen deze in 1871 het Pruisisch-Duitse Keizerrijk wist te stichten.

Opeens was centraal in Europa een nieuwe grootmacht ontstaan, wat tot een totale destabilisering van de Europese balance of power zou leiden. Met de Eerste en Tweede Wereldoorlog tot gevolg, de rampen van de twintigste eeuw.

Eerst: Duitsland temmen

De centrale kwestie bleef: hoe de Duitse macht te temmen en te verzoenen met Europa als geheel. Bij de Vrede van Versailles (1919) was er alles aan gedaan om de Duitse kracht te breken, door herstelbetalingen te eisen en delen van Duitsland onder Franse bezetting te plaatsen. Deze ‘vernederende’ vrede leidde tot revanchisme en revisionisme en mondde uit in de catastrofe van Nazi-Duitsland.

Na de Tweede Wereldoorlog werd er een nieuwe poging gedaan de Duitse macht te beteugelen. Het land werd verdeeld in bezettingszones, wat aanleiding zou zijn voor de Duitse deling tussen Bondsrepubliek en DDR. Onder invloed van de Koude Oorlog werd de Bondsrepubliek geheel geïntegreerd in het Westerse bondgenootschap van NAVO en Europese Gemeenschap (Westbindung).

Toen: Duitsland verzoenen

Het Pruisisch militarisme werd onschadelijk gemaakt door het militair-strategische Ruhrgebied onder te brengen in de Europese Kolen en Staal Gemeenschap, waarmee een verzoening tussen de erfvijanden Frankrijk en Duitsland tot stand kwam. De Bondsrepubliek zou zich onder deze condities ontwikkelen tot een goed functionerende liberale democratie.

Niet langer was Duitsland een tegen de Westerse civilisatie gerichte Pruisisch-romantische ‘Kulturnation’, het was nu definitief in het Westen aangekomen. De naoorlogse Bondsrepubliek kenmerkte zich door buitenlandpolitieke en militaire ‘terughoudendheid’. Het zag zichzelf bij voorkeur als Zivilmacht en Friedensmacht, en streefde ‘soft power’ na boven ‘hard power’.        

Pas met de tweede Duitse eenwording (niet die van Bismarck, maar die van Helmut Kohl) zou de vraag ‘wie heeft er angst voor Duitsland’ weer worden opgerakeld. Zou een herenigd Duitsland niet opnieuw disproportioneel groot en machtig worden op het Europees continent? Zou de verzoening met Frankrijk niet onder druk komen door een nieuw krachtsverschil?

Het was een knap staaltje diplomatie van bondskanselier Helmut Kohl om vooral met behulp van de supermachten Amerika en de Sovjet-Unie de Duitse eenwording te forceren. Daarmee denderde hij wel over bedenkingen van zijn toenmalige Europese partners heen.

In het boek van Rödder passeren de destijds Franse president Mitterrand, Britse premier Margaret Thatcher en de Nederlandse premier Ruud Lubbers de revue. Alle drie hadden zo hun reserves bij de Duitse eenwording. Om begrijpelijk-historische redenen.

Duitsland verzwakken

Zou de Duitse eenwording de Europese machtsbalans niet opnieuw destabiliseren? Met name in Frankrijk bestond er grote zorg of Duitsland en Frankrijk nog wel ‘op ooghoogte’ met elkaar zouden kunnen verkeren. Het antwoord op al deze zorgen en bedenkingen was uiteindelijk de euro, de Muntunie.

De Franse president Mitterrand noemde de Duitse Mark de ‘Duitse atoombom’. En net zoals de Kolen en Staal-gemeenschap de Duitse macht moest verzwakken door deze te Europeaniseren, zou nu de Duitse economisch-monetaire dominantie onschadelijk gemaakt moeten worden in een gemeenschappelijke Europese Muntunie. Dat was de prijs voor de Duitse eenwording, de oplossing om Duitse dominantie in Europa te voorkomen en bezweren.

Duitsland ‘inbindinden’

Dat is niet wat elke Europeaan zich realiseert: dat Europese eenwording de (geopolitieke) prijs is voor de Duitse eenwording. De kanselier van de Duitse eenwording, Helmut Kohl, is daar zelf heel duidelijk over geweest: ‘Die Frage des Baus des europäischen Hauses unter irreversibler Einbindung des mit Abstand stärksten Landes, Deutschland, ist die Frage von Krieg und Frieden im 21. Jahrhundert‘. Met andere woorden: de Europese integratie moet en kan niet anders dan onomkeerbaar zijn. Dat is de enige manier om de Duitse macht structureel ‘in te binden’, te beteugelen. Dat is niet minder dan een kwestie van oorlog en vrede. 

Zo gezien, heeft de Duitse eenwording een enorme hypotheek gezet op de lotgevallen van de Europese samenwerking. Men zou kunnen zeggen dat de generatie van Kohl, Mitterrand en Lubbers/Kok een enorme gok met de geschiedenis heeft gedaan. Misschien wel een onverantwoordelijke gok. Om voor de toekomstige generaties, om voor de verdere loop van de geschiedenis, iets ‘onomkeerbaar/irreversibel’ te verklaren, dat is weinig anders dan historische hoogmoed.’

Nu: meer Europa?

Wie kan precies zeggen hoe de Europese eenwording zich zal ontwikkelen? Zie de Brexit. Zie de spanningen tussen Oost en West, Noord en Zuid of hoe de Europese Waardengemeenschap en Muntunie eerder een splijtzwam dan een bindmiddel kunnen vormen.

Dit hele probleemcomplex wordt nu extra onder druk gezet door de nieuwe geopolitieke situatie waarin de wereld is beland: de opmars van Azië en het verval van het Westen. Alom is de roep in Brussel en omstreken nu om ‘Europese soevereiniteit’, om ‘Europese strategische autonomie’.

Amerika zou sinds Trump onbetrouwbaar zijn geworden; autoritaire machten als China, Rusland en Turkije zouden meer tegenstand moeten krijgen. Zie daar de roep om meer geopolitieke eenheid, power en handelingsvermogen van Europa.

Meer Europa = meer Duitse macht

Wat daar niet echt bij gezegd wordt, is dat dat om een heel ander Duitsland vraagt. Een Duitsland dat zijn naoorlogse buitenlandpolitieke en militaire terughoudendheid laat vallen, en in plaats daarvan een nieuw leiderschap in Europa ontwikkelt.

We stuiten dan op, zoals Rödder dat noemt, een nieuw Duits dilemma. Aan de ene kant wordt in Europa gevraagd om meer Duits leiderschap, maar mocht het dat uitoefenen (zoals bij de eurocrisis of in de vluchtelingencrisis), dan wordt het al snel beschuldigd van Duitse dominantie of solistische heerszucht. En is men in Griekenland of Polen opnieuw bang voor Duitsland. 

En Nederland? Moet dat ook weer bang zijn voor Duitsland? Niet om de aloude historische spoken, maar wel uit angst voor marginalisering. Want wat enigszins angstig maakt, is dat Nederland er zeer bekaaid vanaf komt in zo’n Duits overzichtswerk van de beroemde historicus Rödder. Als een klein land dat het vermelden nauwelijks waard is.

Zelf denken we in Nederland redelijk mee te kunnen stampen op de brug naast de Grote Buur. Sommigen denken zelfs dat er een special relationship tussen Duitsland en Nederland zou bestaan binnen de EU, maar voor Duitsers die geopolitieke en Realpolitik analyses maken, valt Nederland schijnbaar goed te negeren.

Zo wordt in onze buitenlandpolitieke kringen gedacht dat Nederland een belangrijke en zielsverwante partner is van Duitsland bij de strijd tussen Noord en Zuid in de Muntunie (solidariteit versus soliditeit), maar in het boek van Rödder wordt niet Nederland, maar nota bene Finland genoemd als dé Muntunie-bondgenoot van Duitsland. Ook beroemen wij er ons in Nederland op dat wij, samen met bondskanselier Merkel, de Turkije-deal hebben gesloten in de vluchtelingencrisis, maar ook hier wordt Nederland niet genoemd.

Het is nog erger. Iedereen die modieus mee roept dat Europa een sterkere geopolitieke eenheid moet worden, meer met één stem moet gaan spreken in de rauwe buitenwereld, realiseert zich niet dat je daarmee een keiharde scheiding tussen grote en kleine landen binnen de EU forceert en daarmee een van de taboes binnen de EU doorbreekt: het de facto machtsverschil tussen grote en kleine landen.

Meer Europa is minder macht voor de kleinen

Kijk naar wat de aan de CDU-gelieerde historicus Rödder adviseert. Voor een krachtiger Europees leiderschap, stelt hij voor een geopolitiek partnerschap tussen Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk in het leven te roepen. Wat hij noemt: Elysée à trois, naar het naoorlogs Elysée-verdrag tussen Frankrijk en Duitsland. Dit directoraat van de drie grote landen zou niet alleen militair en buitenlandpolitiek de lijnen in Europa moeten uitzetten, maar ook wetenschappelijk en technologisch.

De Duitse historicus ziet het gevaar dat kleinere Europese landen zich buitengesloten en gemarginaliseerd zouden kunnen voelen, en oppert daarom ook nog een overleg à six mogelijk te maken: met Spanje, Italië en Polen. Geen Nederland dus. Dat bevindt zich ergens in de rang van België, Oostenrijk en Denemarken. Er is dus toch wel enige reden om bang te zijn voor een zich geopolitiek ontplooiend Duitsland. Dat is misschien goed voor Europa, maar slecht voor het zelfgevoel van Nederland.

René Cuperus schrijft in aanloop naar de Duitse Bondsdagverkiezingen een serie actuele artikelen over Duitsland, Nederland en de Europese Unie voor WYNIA’s WEEK. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moet Nederland bang zijn voor een machtiger Duitsland? verscheen eerst op Wynia's Week.