Afgelopen mei pleitte Dick Dees, Kamerlid en staatssecretaris in de jaren zeventig en tachtig, in een lezing voor de JOVD-afdeling Breda voor het schrijven van een nieuw Liberaal Manifest. Hij maakte zich zorgen om de ‘enorme verrechtsing van de Nederlandse politiek’ en wilde opkomen voor ‘de kernwaarden van de liberalen, vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid.’ Volgens NRC werd die oproep gesteund door een aantal VVD-prominenten: Ed Nijpels, Johan Remkes, Loek Hermans, Han ten Broeke en Jan Franssen.

Twee keer eerder een Liberaal Manifest

De afgelopen jaren werd vaker voorgesteld om opnieuw te bezinnen over waar de VVD voor staat. Tijdens de kabinetten-Rutte 3 en 4 kwamen die oproepen vooral van de rechterflank van de VVD. Die meende dat VVD-premier Mark Rutte te veel concessies deed aan linksere coalitiepartners als PvdA en D66. Maar welke VVD-standpunten werden omgezet in beleid, vroegen ze zich af? En waarmee kon de VVD naar de kiezer gaan als Rutte op een dag geen lijsttrekker meer was?

De afgelopen veertig jaar werd al twee keer eerder een Liberaal Manifest geschreven, in 1981 en in 2005. Onlangs, bij de aftrap van het nieuwe parlementaire jaar in september kondigde het partijbestuur aan dat een commissie gaat werken aan een nieuwe editie. De vorige dateert alweer van bijna twintig jaar geleden en ‘de oplossingen van toen zijn wellicht niet de oplossingen van morgen’, aldus het bestuur op de eigen website.

Veel VVD-leden vragen zich af waarom het partijbestuur er nu mee komt. De VVD heeft immers al 5 kernwaarden. Veel leden beschouwen die als tijdloos, dus waarvoor is een (nieuw) Liberaal Manifest nodig? Ook leden die meer aandacht voor inhoud willen, menen dat de partij nu dringender kwesties heeft om aan te pakken. Drie worden het vaakst genoemd: de interne verdeeldheid over regeringssamenwerking met de PVV, de gebrekkige ledeninspraak en het dalende ledenaantal.

Wie bekend is met de partijgeschiedenis, weet dat met de vorige twee manifesten niks werd gedaan. Dat had wel gekund, want in 1982 en in 2006 traden nieuwe partijleiders aan. Maar Ed Nijpels (1982-1986) noch Mark Rutte (2006-2023) beriep zich erop. Waarom zou het Manifest herschrijven nu meer zijn dan bezigheidstherapie?  

Vrees voor beïnvloeding partijkoers

Dees kreeg voor zijn oproep opvallend veel steun van partijgenoten die tegen samenwerken met de PVV zijn, zoals Nijpels, Frans Weisglas en de appgroep De Nieuwe VVD, waar ook Tweede Kamerleden Eric van der Burg en Christianne van der Wal bij aangesloten zijn. Dees en Weisglas waren Kamerlid onder Nijpels, zij moeten weten hoe weinig praktische betekenis het eerste Liberale Manifest had. Waarom denken zij er nu anders over?

Er bestaat vrees dat PVV-kritische leden de herschrijving van het Manifest willen gebruiken om de partijkoers te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door erin te laten opnemen dat de VVD voortaan samenwerking met ‘ondemocratische partijen die de rechtsstaat bedreigen’ uitsluit. Zolang rechtse coalities zonder de PVV getalsmatig niet mogelijk zijn, wordt het steven dan automatisch gewend richting het politieke midden.

De vleugels

De tijd dat de VVD interne meningsverschillen kon wegwuiven met ‘de VVD heeft geen vleugels, hooguit een enkele vlerk’ is voorbij. Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) stelde de ‘Thematische Netwerken’ in. Een gedachte was dat leden met kennis van beleidsterreinen zo makkelijker informatie met Kamerleden konden delen dan via de eerdere partijcommissies, waarvoor experts gevraagd werden. Maar in een partij die steeds strakker en centraler geleid werd, bleken die netwerken het enige overgebleven verband waarin leden onafhankelijk van de partijtop konden opereren.

De linkervleugel is begaan met milieu en klimaat. De rechtervleugel miste onder premier Rutte een aantal ‘rechtse’ thema’s, waaronder standpunten van Frits Bolkestein (1990-1998) over asiel en de multiculturele samenleving. Netwerken als ‘Liberaal Groen’ en ‘Migratie en integratie’ werden zo verzamelpunten van gelijkgestemden.

Liever verenigen dan strijd

Eind 2019 verenigden rechtse VVD’ers zich in Klassiek Liberaal. Nadat op het partijcongres van juni 2022 een nipte meerderheid tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Van der Wal stemde, organiseerden sociaalliberale partijgenoten zich in De Nieuwe VVD. De eerste groep herkent zich meer in de huidige coalitie dan in de kabinetten-Rutte vanaf 2012, bij de laatste is het omgekeerd.

De partij heeft ook leden die zich in geen van beide vleugels herkennen. Die maken zich zorgen om de interne polarisatie. Flanken zouden het herschrijven van het Liberaal Manifest kunnen aangrijpen om via moties de eigen voorkeuren erin te schrijven.

Daarom pleitten sommigen (onder wie oud-voorzitter Ivo Opstelten en JOVD-voorzitter Mauk Bresser) afgelopen zomer voor een ‘herijking van de liberale kernwaarden’. Zij erkennen dat er onder VVD-leider Rutte weinig ruimte was voor discussie, maar willen liever linker- en rechtervleugel verenigen dan een stammenstrijd aangaan.

Een partijbestuur wil per definitie een partij bij elkaar houden. Aankondigen dat een commissie onder leiding van Nanning Mol (burgemeester van Laren, Noord-Holland en voorzitter van de bestuurdersvereniging) aan de slag gaat met het Liberaal Manifest lijkt een vlucht naar voren. Een poging de ideologische discussies op een ordelijke manier te laten verlopen.

De commissie wordt formeel gepresenteerd op het najaarscongres van 30 november. Daarvoor werden al twee bijeenkomsten ingepland, in Dordrecht en in Zwolle. De eerste trok 40-50 bezoekers.

Een klein aantal leden heeft het liefst een partijbrede discussie, met bijeenkomsten in het hele land en moties. Die zijn teleurgesteld in de huidige opzet, waarbij het partijbestuur de agenda bepaalt.

Afleidingsmanoeuvre

Toch vinden ook veel voorstanders van inhoudelijke reflectie dit niet het juiste moment. Er zijn dringender kwesties. Opvallend: linker- en rechtervleugel zijn het oneens over de PVV, maar eensgezind over het belang van meer ledeninspraak.

Het huidige project lijkt bedoeld als afleidingsmanoeuvre, om te voorkomen dat een verdeelde achterban de toch al ingewikkelde regeringssamenwerking bemoeilijkt. Actieve VVD-leden zien alleen het verschil tussen een oprechte discussie met open einde en een kluitje in het riet. En kunnen eind november meer belang hechten aan een statutenwijziging die leden weer zeggenschap geeft over kandidatenlijst en partijprogramma.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil de VVD na Rutte? Verdeelde liberalen gaan debatteren over de eigen ‘kernwaarden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlaams Belang is de opvolger van het in 1979 opgerichte Vlaams Blok. Vlaams Blok begon als afscheiding van de Vlaams-nationalistische Volksunie (een voorloper van N-VA, de partij van Bart De Wever). Vlaams Blok vond dat het de Volksunie niet ernstig genoeg was met het streven naar Vlaamse onafhankelijkheid.

Vanaf 1987 sprak de partij zich uit tegen migratie, op een toon die het moeilijk maakte de partij niet als extreemrechts te beschouwen. Des te pijnlijker: tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde een deel van de Vlaamse beweging met de Duitsers.

Zwarte Zondag

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 behaalde Vlaams Blok in Antwerpen 17,2 procent van de stemmen. De echte doorbraak kwam op 4 november 1991, toen de ‘Blokkers’ hun zeteltal zagen stijgen van twee naar twaalf. Belgische media noemden het ‘Zwarte Zondag’.

In 1989 spraken andere partijen af geen akkoorden te sluiten met het Vlaams Blok, het cordon sanitaire. Dat eerste akkoord hield niet lang stand, maar na november 1991 werd het nieuw leven ingeblazen. Een half jaar voor de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2000 tekenden de voorzitters (in België ook partijleiders, tenzij een partij de Belgische premier levert) van de andere Nederlandstalige partijen het ‘Charter voor de Democratie’. Punt 7 luidde: ‘Dat onze partij onverkort het cordon sanitaire rond Vlaams Blok behoudt, wat betekent dat wij op geen enkel bestuursniveau politieke samenwerking zullen aangaan, akkoorden of coalities sluiten’.

Voorstanders van het cordon sanitaire voeren aan dat democratie uitgaat van het gelijkheidsbeginsel. Extreemrechts gaat uit van verschillen tussen mensen, waarbij sommigen meer waard zijn dan anderen. Een extreemrechtse partij is dan per definitie ondemocratisch.

Vlaams Blok werd nooit uitgesloten van verkiezingen. Vrijheid van vereniging en meningsuiting golden ook voor hen. Maar zolang de partij racistische trekken heeft, zijn democratische partijen moreel verplicht samenwerking te weigeren, zo was de gedachte.

Tegenstanders van het cordon vinden het ondemocratisch om verkiezingsuitslagen te negeren. Zij wijzen op het praktische gegeven dat het cordon verdere electorale groei van uiterst rechts niet voorkwam. Zelfs niet na invoering van een kiesdrempel van 5 procent tijdens het kabinet-Verhofstadt I (1999-2003). Zij volgen liever Oostenrijk en Nederland na, waar uiterst rechtse partijen op het regeringspluche belandden. Die partijen matigden hun standpunten of bleken bestuurlijk onbekwaam. In beide gevallen werd het probleem opgelost.

In 2004 werd Vlaams Blok veroordeeld wegens racisme. De partij werd heropgericht als Vlaams Belang.

Kapitale fout

Franstalige Belgen stemmen overwegend links. Ze volgen uiteraard ook het nieuws uit Frankrijk, waar een ‘republikeins front’ bestaat: geen samenwerking met het extreemrechtse Front National, dat sinds 2018 Rassemblement National heet. Veel Franstalige Belgische media, waaronder publieke omroep RTBF, hanteren een cordon médiathique: extreemrechtse politici krijgen geen podium. Volgens hen met succes: in Wallonië kwam extreemrechts nooit van de grond. In Vlaamse media, inclusief de publieke omroep VRT, verschenen wel politici van Vlaams Belang. Volgens Franstaligen een kapitale fout.

Belgische regeringen zijn grondwettelijk verplicht zowel uit Vlaamse als Waalse partijen te bestaan. Op het moment dat in Vlaanderen een partij in een meerderheidscoalitie stapt met Vlaams Belang, al was het in één gemeente, kan die partij landelijke samenwerking vergeten.

N-VA is de enige partij waarvan sommige leden afwillen van het cordon. Afgelopen juni kregen N-VA en Vlaams Belang samen 62 van de 124 zetels in het Vlaamse Parlement. Zelfs met een zetel méér had een coalitie van de twee partijen betekend dat N-VA uitgesloten zou worden van federale regeringsvorming. De zaken die De Wever wil regelen, vereisen deelname aan de landelijke regering. Dus sloot hij samenwerking met het Vlaams Belang voor de verkiezingen al uit.

Maar het is niet enkel vanwege de Franstaligen dat het cordon blijft bestaan. De Vlaamse politicus Jos Geysels van de partij Groen, sinds 2002 minister van Staat, nam in 1989 het initiatief tot het cordon. De dag na het akkoord in Ranst noemde Geysels dit op tv een ‘ranzig besluit’. Volgens hem is het cordon nog steeds van kracht – het waren immers geen landelijke partijen die met het Vlaams Belang in zee gingen.

Strenge liberalen

Sommige kandidaten van de twee plaatselijke partijen in Ranst waren ook lid van de christendemocratische CD&V en de liberale Open Vld. Nog diezelfde zaterdag werden ze geroyeerd. Voor de partijleiders van Vlaamse partijen is het simpel: plaatselijke politici die met het Belang in een gemeentebestuur stappen, worden uit de partij gezet. Zelfs als het een complete plaatselijke afdeling betreft.

Vooral de Open Vld is streng. In september 2023 koos de partij een nieuwe partijvoorzitter. De avond daarvoor zaten de drie kandidaten in een actualiteitenprogramma. Toen een daarvan opperde dat samenwerking met Vlaams Belang plaatselijk moest kunnen, wezen de andere twee hem meteen terecht. Zelfs de rechtervleugel van Open Vld begrijpt niet waarom in Nederland zusterpartij VVD regeert met de PVV. Die principiële volharding staat overigens in schril contrast met de vele standpunten die de Vlaamse liberalen overboord zetten om van 1999 tot 2024 toch maar vooral in de regering te blijven. Tegen discriminatie zijn gaat kennelijk boven alles.

Nog tot 2029

In de gemeente Ninove haalde Vlaams Belang een absolute meerderheid. Maar het is vooral vanwege Ranst dat Vlaams Belang vindt dat het cordon nu doorbroken is. Veel commentatoren zien het eerder als een eerste barst, ook omdat de lokale Vlaams Belang-afdeling zich voortaan ‘Ons Ranst’ zal noemen.

Lastig blijft dat Vlaams Belang wel degelijk politici telt met extreemrechtse sympathieën. Zoals oud-partijleider Filip Dewinter, die nog steeds zitting heeft in het Vlaamse Parlement. Bij de gemeenteraadsverkiezingen was hij Antwerps lijsttrekker.

Een week na de gemeenteraadsverkiezingen zijn al veel gemeentebesturen van N-VA en het socialistische Vooruit gevormd, partijen die ook samenwerken in de Vlaamse en Belgische regering. Gemeenteraadsverkiezingen worden bij onze zuiderburen eens in de zes jaar gehouden. Tot de volgende landelijk en regionale verkiezingen in 2029 blijft het cordon dus bestaan, ondanks een lokaal barstje.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Een lokaal barstje in het cordon sanitaire tegen het Vlaams Belang is nog geen breuk verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Wij zijn leden van een partij die werd opgericht om een vuist te maken tegen dogmatische stromingen,’ zo heet het. ‘Een partij met duidelijke ideologische wortels: het liberalisme. Een thuishaven voor iedereen die de vrijheid, respect en fatsoen omarmt. Een partij die de veiligheid en het welzijn van alle Nederlanders wil bevorderen. En liberalen zwijgen niet als extremen opkomen. Liberalen spreken. Bewaken de vrijheid, respect en fatsoen. Niet enkel op papier, maar in woord en daad. Maar dat is nu niet het geval. Nu doen we mee. We maken gedrag en zaken mogelijk, die vorig jaar nog ondenkbaar waren in het bestuur van ons land.’

De dissidenten roeren zich ook met een appgroep die ‘De Nieuwe VVD’ heet. Het idee ontstond rond het partijcongres van juni 2022, toen een motie tegen het stikstofbeleid van VVD-minister Christianne van der Wal een nipte meerderheid kreeg. Het optreden van VVD’ers die opereren onder de vlag ‘Klassiek Liberaal’ was daar niet vreemd aan. Tegenacties leken geboden.

Wie zijn de ‘echte’ liberalen die de VVD naar links proberen te trekken?

Een van de belangrijkste initiatiefnemers van De Nieuwe VVD is Mark Thiessen. Tussen 2010 en 2017 stond hij op de loonlijst van de VVD, eerst als beleidsmedewerker, daarna als campagnestrateeg. Hij gold als een steunpilaar van de partijtop. Tegenwoordig heeft hij een eigen campagnebureau genaamd Meute en is hij columnist van EW.

Prominent onder de initiatiefnemers van de petitie is Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam. In een podcast van WNL liet hij in 2022 zijn licht schijnen over de in 1997 door de rechter verboden Centrumpartij ’86 (CP’86). ‘Als je de maatstaven van het partijverbod in 1997 zou toepassen op de huidige tijd, dan zou je kunnen zeggen dat één van de grootste partijen nu dezelfde uitingen doet. Ik kan niet uitleggen waarom je dan nu niet overgaat tot een verbod’. Die kon Geert Wilders in zijn zak steken. In het dagelijks leven is Verweij advocaat, gespecialiseerd in procedures op het gebied van vrijheid van meningsuiting en de vraag hoe sociale mediabedrijven hun platforms moeten reguleren.

Lobbyisten en voorlichters

Andere initiatiefnemers zijn Tom Cobbenhagen en Maarten van Rossum, respectievelijk consultant en Head of Strategy van het Haagse lobbybureau Nfluence. Daar werkt ook voormalig D66-Kamerlid Kees Verhoeven. Zou het toeval zijn dat de petitie niet enkel door VVD-leden getekend mag worden, maar ook door ‘sympathisanten’?

Verweij, Cobbenhagen en Van Rossum zijn samen met Pim van Strien en Maarten Bakker beheerders van de website liberalevvd.nl. Van Strien was van 2021 tot 2023 VVD-Kamerlid. Daarvoor was hij persvoorlichter van de partij en op het ministerie van Economische zaken en Klimaat afdelingshoofd Communicatiestrategie en Externe betrekkingen. Van 2006 tot 2009 – de beginjaren van Mark Rutte als partijleider – was hij politiek adviseur van de VVD-fractie.

Bij een aantal initiatiefnemers van de petitie is evident dat ze weinig belang hebben bij het nieuwe, minder ambitieuze milieu- en klimaatbeleid van het kabinet-Schoof.

De zojuist genoemde Bakker, VVD-fractievoorzitter in Nijmegen, werkt bij Natuurmonumenten. Hanne van Aart, vertrekkend VVD-burgemeester van Loon op Zand, zit in de raad van toezicht van Stichting Sportservice Noord-Brabant (SSNB), een ‘sociale onderneming’ met als doelstellingen ‘inclusief sporten’ en ‘het verduurzamen van sportaccommodaties’. Alies ter Kuile is mede-oprichter van B2B platform Fashion Cloud, dat streeft naar een duurzame modesector. Sinds 2019 zit ze in de raad van toezicht van Greenpeace.

Centralisatie en kaderdiscipline

Hoe was het ook alweer in het tijdperk-Rutte? Veel VVD’ers waren er ongelukkig mee dat de premier vanaf 2012 nog maar weinig liberaal profiel toonde en zijn oren liet hangen naar de wensen van zijn belangrijkste coalitiepartners – eerst de PvdA van Diederik Samsom, daarna het D66 van Alexander Pechtold en Sigrid Kaag.

Die onvrede bleef voor de betrokkenen niet altijd zonder gevolgen. Liberalen die Rutte niet volledig trouw waren, werden geweerd van kandidatenlijsten of op een onverkiesbare plek gezet. Er heerste in toenemende mate kadaverdiscipline bij de VVD. De macht in de partij werd sterk gecentraliseerd, de zeggenschap van de leden werd teruggeschroefd en discussies kregen steeds vaker een vrijblijvend karakter.

Juist bij díe VVD stond de nu dissidente liberaal Thiessen jarenlang op de loonlijst en ook voor de meeste initiatiefnemers van de petitie was de Rutte-VVD hun politieke leerschool en carrièreladder. Vrezen ze verwatering van liberale principes of misschien toch vooral vermindering van hun eigen invloed?

Ergernis en onbegrip

Het is een rare situatie. Wie herinnert zich nog Joost Taverne? Hij stemde in 2015 als enige in de VVD-Tweede Kamerfractie tegen nieuwe financiële steun aan Griekenland (en hield zich zo aan een VVD-verkiezingsbelofte). Taverne kwam in 2017 niet opnieuw op de kandidatenlijst. Daar hoefden de progressieve buitenbeetjes Eric van der Burg en Christianne van der Wal vorig jaar niet voor te vrezen: ze kwamen zelfs op nummer vier en vijf van de VVD-lijst. Beide ex-bewindslieden hebben zich inmiddels aangesloten bij De Nieuwe VVD en lijken nu dus oppositie te voeren tegen het ‘eigen’ kabinet. In het tijdperk-Rutte zou dergelijk gedrag niet zijn geduld. 

De petitie heeft in de VVD tot ergernis en onbegrip geleid. Waarom kozen de critici meteen voor de openbaarheid in plaats van hun onvrede eerst intern aan te kaarten? Vrezen de initiatiefnemers wellicht dat hen in de Yeşilgöz-VVD gaat overkomen wat Taverne en zijn geestverwanten overkwam in de Rutte-VVD? Waarom verdeeldheid zaaien in een partij die het bij verkiezingen al decennialang moet hebben van kiezers rechts van het politieke midden? En waarom het voortdurende gescherm met het woord ‘liberaal’, waardoor de suggestie wordt gewekt dat andersdenkende partijgenoten ideologisch niet zouden deugen?

Vanwege het zomerreces ontvingen de VVD-leden op 12 juli een mail van partijvoorzitter Eric Wetzels. In bedekte, maar niet mis te verstane termen werd naar de kwestie verwezen: ‘Niet-liberale VVD’ers bestaan niet.’

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De ‘echte’ liberalen die de VVD naar links proberen te trekken, wie zijn dat eigenlijk? verscheen eerst op Wynia's Week.

Een deel van de VVD-achterban was de afgelopen jaren ontevreden. Vanaf 2021 was dat ook te merken op de partijcongressen. De kritiek bestond uit vier hoofdpunten. Eén: de eenzijdige afhankelijkheid van premier Rutte. Twee: het euvel dat de standpunten van de rechtervleugel van de partij, voorheen belichaamd door Hans Wiegel en Frits Bolkestein, alleen werden verkondigd in verkiezingstijd. Drie: de omstandigheid dat de belangen van ‘Den Haag’ boven alles leken te gaan. Vier: de trend dat de invloed van de leden steeds verder werd ingeperkt.

Rutte is weg en de rechtervleugel van de VVD is tevreden met deelname aan een rechts kabinet. Maar de laatste twee punten zijn nog steeds van kracht.

Politiek Den Haag wordt bevolkt door beroeps-VVD’ers: bewindspersonen, Kamerleden en hun medewerkers (beleidsmedewerkers van de fractie, persoonlijke assistenten van Kamerleden en bewindspersonen, communicatiemedewerkers). In provincies en gemeenten zijn wethouders en gedeputeerden voltijdsbestuurders, terwijl raadsleden en Statenleden hun taak vervullen naast hun baan. Net als afdelingsbestuurders en partijvrijwilligers.

Beroepskrachten en vrijwilligers hebben verschillende belangen. Bestuurders moeten in coalitieverband water bij de wijn doen, vrijwilligers zijn geneigd aan te dringen op het vasthouden aan idealen en verkiezingsprogramma’s, ook als dat leidt tot een oppositierol. Wie niet werkzaam is in de politiek, kan zich een principiële opstelling beter veroorloven.

De nieuwkomers op de VVD-kandidatenlijst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 en 2021 waren overwegend direct na hun afstuderen beleidsmedewerker of assistent geworden. Goed ingevoerd in de Haagse mores, weinig bekend met de wereld daarbuiten. Drie van de vier nieuwe VVD-ministers – Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei), Ruben Brekelmans (Defensie) en Eelco Heinen (Financiën) – werden zo Kamerlid. Brekelmans en Heinen waren kort rijksambtenaar, maar werkten vooral voor de VVD. David van Weel (Justitie en Veiligheid) was tussen 2016 en 2020 raadsadviseur van premier Rutte op het ministerie van Algemene Zaken en daarna topambtenaar bij de NAVO.

Vakvereniging of maatschappelijk verband?

VVD-kiezers zijn in meerderheid vóór deelname aan het kabinet-Schoof, onder de leden is dat fiftyfifty. Had de VVD deze regering niet mogelijk gemaakt, dan was de rechtervleugel na dertien jaar middenkabinetten definitief vertrokken. De linkervleugel kreeg van 2012 tot 2023 haar zin, nu moet de rechtervleugel wat krijgen. Eerder een zakelijke dan een ideologische afweging.

De beroepskrachten beschouwen de VVD als een vakvereniging, de vrijwilligers als een maatschappelijk verband. Organisatorisch komt het neer op een centraal geleid bedrijf of een vrijwilligersorganisatie met tweerichtingsverkeer. Onder Rutte koos het hoofdbestuur consequent voor het eerste.

Dit had gevolgen voor de ledeninspraak. Partijleden hebben twee voorrechten: invloed op kandidatenlijsten en op verkiezingsprogramma’s. Vanaf partijvoorzitter Benk Korthals (2011-2014) werden delen van het verkiezingsprogramma in afzonderlijke deelsessies vastgesteld, in plaats van met alle leden in een plenaire vergadering. Sinds een jaar of tien kunnen kandidatenlijsten, van plaatselijk tot Europees, enkel gewijzigd worden als minimaal de helft plus één van alle leden meedoet aan het digitale referendum.

Een netwerkpartij met nieuwspraak

Partijvoorzitter Henry Keizer (2014-2017) vormde de VVD om tot ‘netwerkpartij’. Het argument was dat mensen niet langer partijlid wilden worden en dat een andere, meer eigentijdse organisatievorm nodig was. De reorganisatie ging gepaard met nieuwspraak: afdelingen gingen ‘lokale netwerken’ heten.

Schaalvergroting – ook op afdelingsniveau – was het devies. De betrokkenheid van gewone leden nam af. Partijcommissies veranderden in ‘thematische netwerken’. Voor commissies werden leden gevraagd op basis van aantoonbare inhoudelijke kennis. Deze adviseerden Kamerleden en bewindspersonen over het betreffende beleidsterrein. Een top-downbenadering dus.

Sommige thematische netwerken bleken levendig en succesvol. Leden leerden elkaar kennen. Op ledenvergaderingen en voor verkiezingsprogramma’s werden moties en amendementen ingediend. Na verloop van tijd wilden ze ook kandidaten kunnen voordragen. Thematische netwerken boden wat in de rest van de partij nauwelijks meer mogelijk was: de kans om zich buiten het hoofdbestuur om te organiseren.

Nu lijkt het hoofdbestuur in te willen grijpen. Formeel moeten inactieve netwerken opgeheven worden of samengevoegd met andere, zodat een kleiner aantal actieve overblijft. Kritische leden vrezen dat nu ook de thematische netwerken monddood worden gemaakt.

Binnen de VVD geldt ‘Liberaal Groen’ als een verband voor de linkervleugel en het netwerk ‘Migratie en integratie’ als een verzamelpunt voor rechts-liberalen. Veelzeggend is dat ze allebei, samen met drie andere netwerken, op het partijcongres van 25 mei in Nieuwegein een motie indienden tegen het voornemen van het hoofdbestuur.

In oktober 2022 werd niet de kandidaat van de partijtop, maar uitdager Eric Wetzels verkozen tot partijvoorzitter. Negen maanden later viel RutteVier. Praktisch gevolg: de voor najaar 2023 geplande statutenwijziging werd uitgesteld tot na de verkiezingen.

Het is de bedoeling dat de ’50 procent + 1’-regel om kandidatenlijsten te wijzigen verdwijnt. Het nieuwe voorstel: hoofdbestuur en leden hebben evenveel zeggenschap. Critici vinden dit geen verbetering. De kans dat de leden unaniem iets anders willen is net zo onwaarschijnlijk als de eerdere opkomst van meer dan 50 procent.

Tevergeefs bezwaar tegen regeren met de PVV

Deze wijziging stond afgelopen mei op de agenda. Eerdere agendapunten waren uitgelopen. Terwijl aan het einde van de middag leden naar de bar liepen of al vertrokken, wilde het hoofdbestuur dit alsnog afhandelen, ook als de vergadering dan tot in de avond duurde. Dit stuitte op protest van de leden, waarop de vergadering formeel werd geschorst, om in het najaar verder te gaan.

Wie tevreden is, hoeft niet te klagen. VVD’ers die zich herkenden in Ruttes middenkoers beseften misschien niet hoe weinig leden nog te vertellen hebben, tot zij het afgelopen halve jaar vergeefs bezwaar maakten tegen regeren met de PVV.

Opgespaarde onvrede

Ongenoegen over de interne gang van zaken is niet langer beperkt tot de rechtervleugel. Leden die verschillend denken over de gewenste coalitiepartner kunnen het eens zijn over het belang lokale afdelingen en de wenselijkheid van meer ledeninspraak.

Bij sommige partijen is het voor leden sport om het de landelijke top zo moeilijk mogelijk te maken. VVD’ers zien zichzelf eerder als zakelijk. Met twee verkiezingen en een formatie was het een jaar lang niet het moment om meningsverschillen uit te vechten. Nu is de formatie afgerond en gemeenteraadsverkiezingen staan op de agenda in 2026. Dit najaar kan alle onvrede naar boven komen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Te veel ‘Den Haag’, te weinig zeggenschap voor leden: het broeit bij de VVD verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlaanderen en Wallonië

In de twintigste eeuw stemden de Nederlandstalige en traditionele Vlamingen op de christendemocraten en de Franstalige en seculiere Walen op de socialisten. De omvorming, via inmiddels zes staatshervormingen, van eenheidsstaat naar federale staat kwam ook politici uit. De christendemocraten regeerden Vlaanderen, de socialisten Wallonië. Sinds 2010 is de liberaal-conservatieve N-VA de grootste partij in Vlaanderen. Aangezien 60% van de Belgen Nederlandstalig is, is de grootste Vlaamse partij meestal ook de grootste van België.

N-VA is ook een Vlaams-nationalistische partij. In hun hart zien ze Vlaanderen het liefst als onafhankelijke republiek. Omdat dit politiek niet haalbaar lijkt, zetten ze tegenwoordig in op ‘confederalisme’: Vlaanderen en Wallonië volledig autonoom, met alleen samenwerking op enkele dossiers als defensie en diplomatie.

N-VA vulde het electorale gat dat ontstond op rechts toen de Vlaamse christendemocraten (CD&V) en liberalen (Open Vld) naar het midden opschoven. Degenen die omwille van vrije markt en gezonde overheidsfinanciën N-VA stemden, zijn niet altijd ook voor confederalisme.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde een Vlaams-nationalistische partij met de Duitsers. N-VA ontstond in 2001 als rechts-conservatieve voortzetting van de Volksunie (1954-2001). De Volksunie nam afstand van het collaboratieverleden. Het eveneens Vlaams-nationalistische Vlaams Blok (1978-2004) was in de jaren tachtig en negentig wel degelijke extreemrechts. Groot was de schok toen die partij in november 1991 electoraal doorbrak (‘Zwarte Zondag’). Andere partijen spraken af nooit met het Vlaams Blok samen te werken: cordon sanitaire.

Volksunie/N-VA heeft zich altijd afgegrensd van het Vlaams Blok, dat in 2004 werd omgedoopt tot Vlaams Belang. In 2014 was de vreugde groot toen het Vlaams Belang nagenoeg verdween. Maar in 2019 herstelde het Vlaams Belang zich. Binnen de N-VA wil een grote stroming af van het cordon sanitaire. Pas vlak voor de verkiezingen sloot N-VA samenwerking uit.

Geen derde partij wil aanschuiven

Hoewel de N-VA in de peilingen licht groeide, voorzag niemand dat zij groter dan het Vlaams Belang zou blijven. In het Vlaamse Parlement en het Europese Parlement hebben zij evenveel zetels – al heeft N-VA percentueel meer Vlaamse stemmen en Belang meer Europese. In de Belgische Kamer (waarvoor ook Nederlandstalige Brusselaars stemmen) heeft N-VA 4 zetels meer dan Vlaams Belang.

Belang groeide, maar bereikte niet het doel de grootste te worden – ‘overwinningsnederlaag’. Samen hebben N-VA en Belang precies de helft in het Vlaamse Parlement. Zelfs al wilde N-VA, dan nog wil geen derde partij aanschuiven.

Waalse aardverschuiving

De werkelijke verandering vond plaats in Wallonië. De Parti socialiste (PS) bestuurde dit praktisch als eenpartijstaat. De Waalse christendemocraten stapten in 2002 zelfs over op ‘humanisme’, om aanvaardbaar te zijn als kleinere regeringspartner. PS stapte als enige socialistische partij nooit over op de ‘derde weg’. Wallonië is ook uitzonderlijk, omdat rechts-populisten niet verkozen raakten. In plaats daarvan ondervindt de PS sinds een jaar of tien concurrentie van de uiterst linkse PTB (in Vlaanderen: PVDA). Deze marxistische partij ziet de NAVO als agressor in plaats van Poetin en zwijgt over de onderdrukking van de Oeigoeren in China. Veel partijen willen net zomin samenwerken met PTB-PVDA als met Vlaams belang.

De liberale MR was de enige rechtse partij. Eind 2019 werd Georges-Louis Bouchez partijleider. Hoewel MR deel uitmaakte van de Waalse en Belgische regeringen, bleef hij hameren op een meer rechtse economische koers. Met electoraal succes: afgelopen zondag werd MR voor het eerst groter dan PS (MR groeide 8,2%). MR werd ook de grootste Franstalige partij in Brussel.

De voormalige christendemocraten, sinds 2022 Les Engagés geheten, deden het ook goed. Zij werden derde (+ 9,7%). MR en Les Engagés hebben samen een meerderheid in Wallonië. PS heeft aangekondigd in alle regeringen in de oppositie te gaan (mogelijk met uitzondering van Brussel). Voor het eerst in de geschiedenis krijgt Wallonië een centrumrechtse regering. Vergelijk het met 1994, toen in Nederland de christendemocraten voor het eerst in zeventig jaar in de oppositie belanden.

Regeringsvorming

De Vlaamse sociaaldemocraten, Vooruit, wonnen ook. In Vlaanderen is getalsmatig een centrumregering van N-VA, Vooruit en CD&V mogelijk. Deze coalitie bestond al in 2009-2014. N-VA leider Bart De Wever is ook burgemeester van Antwerpen. Daar vormt hij sinds 2019 een coalitie met Vooruit (in 2012 had hij de sociaaldemocraten nog na 70 jaar naar de oppositie verdreven).

Getalsmatig is een Belgische regering mogelijk van N-VA, MR, Les Engagés, Vooruit en CD&V. Vooruit is de enige linkse partij, dus die regering zal rechtser zijn dan de demissionaire centrumregering.

De Wever is niet zo goed in formeren

In Nederland was Mark Rutte net zo bedreven in formeren als in verkiezingen winnen. De Wever wint sinds 2010 verkiezingen, maar verloor twee formaties. In Vlaanderen regeert N-VA ononderbroken sinds 2004 (de grootste vanaf 2014), landelijk alleen van 2014-2018. Rutte koesterde goede persoonlijke verhoudingen met andere partijleiders (‘koffiedrinken’), De Wever is eerder misantroop. Rutte wilde ook het CDA in de regering, om niet de enige rechtse partij te zijn. De Wever gunt ook andere rechtse partijen niks.

De partijleiders van de andere vier beoogde Belgische partijen zijn zeer assertief. Zij kunnen over vijf jaar nog steeds leider zijn, terwijl De Wever (partijleider sinds 2004) mogelijk voor het laatst onderhandelt. Deze formatie is bepalend voor de politieke nagedachtenis van De Wever. De tijd is in het voordeel van de andere partijleiders, die zijn opvattingen over confederalisme niet delen. De formatie kan snel gaan als geconcentreerd wordt op economisch beleid en lang duren als De Wever vasthoudt aan confederalisme.

De Vlaamse liberalen, Open Vld, zaten vanaf 1999 ononderbroken in de Belgische regering. Afgelopen zondag werden ze kleiner dan ooit: onder de psychologische grens van 10%. Ze gaan in alle regeringen in de oppositie. MR zat altijd samen met Open Vld in de regering, toch werd ze groter dan ooit.

De Vlaamse liberalen moesten lang opboksen tegen de dominante christendemocraten. Hun Waalse geestverwanten streden tegen socialisten. Open Vld werd steeds meer D66, terwijl MR eerder rechts-liberaal/VVD werd.

Groen werd weggevaagd

In 2019 kozen de Waalse liberalen (ex-christendemocraten) bewust voor de oppositie. Nu zijn ze groter dan ooit. De uitgesproken rechtse koers van MR gaf hen ruimte om een centrumpartij te worden. Dit kan het CDA hoop geven. CD&V zal geen voorbeeld meer zijn, zolang CD&V-leider Sammy Mahdi openlijk dweept met Pieter Omtzigt.

De Vlaamse socialisten zijn iets naar rechts opgeschoven. Zo werden ze strenger op migratie en integratie. Zij werden electoraal beloond, hun Waalse zusterpartij belandt in de oppositie. De groene partijen werden praktisch weggevaagd (uitzondering vormt Brussel, waar ze de grootste Nederlandstalige partij bleven). Wat zegt dit over de samenwerking GroenLinks-PvdA?

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Voor het eerst in de geschiedenis krijgt Wallonië een centrumrechtse regering verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie bekend is met het Europese Parlement, weet dat die soep waarschijnlijk minder heet wordt gegeten dan opgediend. Daags na verkiezingen voor het Europees Parlement – in juni is het weer zover – telt altijd de macht van het getal. Het parlement telt zeven fracties. Iedere fractie wil uiteraard zo groot mogelijk worden of blijven. Aangezien zetelwinst wordt voorspeld voor de Europese Conservatieven en Hervormers (ECH, met SGP en JA21 als Nederlandse leden) en het uiterst rechtse Identiteit en Democratie (ID, waarbij de PVV is aangesloten), is het denkbaar dat de liberalen hun podiumplaats als derde fractie verliezen.  

Voor binnenlands gebruik

De ferme woorden van de Europese liberale fractievoorzitter Valérie Hayer, waren waarschijnlijk vooral bedoeld voor de Franse binnenlandse politiek. Hayer is Europees lijsttrekker voor Renaissance, de partij van president Emmanuel Macron. Zonder succes, zo lijkt het, want volgens peilingen wordt de partij van Marine Le Pen, Rassemblement National (RN), in juni de grootste. Bij het tv-debat met RN-lijsttrekker Jordan Bardella werd Hayer vervangen door Macrons ‘kroonprins’, premier Gabriel Attal. Een riskante strategie, want bij succes voor Bardella riskeert Renaissance als derde te eindigen. De Franse sociaaldemocraten hebben in Raphaël Glucksmann wel een aansprekende lijsttrekker.

De kansen van de VVD verschillen per peiling, maar de partij behoudt waarschijnlijk haar vijf zetels. D66 haalde bij de vorige Europese verkiezingen twee zetels en lijkt dat nu opnieuw te gaan doen. Dat is relevant, want hoe verschillend beide partijen ook zijn, in het Europees parlement zijn ze allebei lid van Renew.

De VVD was in de jaren zeventig een van de oprichters van het Europese liberale verband, waarvan de totstandkoming werd bespoedigd toen in 1979 voor het eerst directe verkiezingen voor het Europees Parlement op de agenda stonden. D66 profileerde zich toen nog als een partij die wilde breken met ‘ouderwetse’ negentiende-eeuwse ideologieën – het liberalisme incluis – maar koos eind jaren negentig, niet toevallig toen oprichter Hans van Mierlo de politiek verliet, alsnog voor het etiket ‘sociaal-liberaal’. Al in 1989 had het enige D66-lid van het Europees Parlement zich op persoonlijke titel aangesloten bij de liberale fractie. Pas na de Europese verkiezingen van 1994 trad D66 als partij toe. Dat was tevens het laatste jaar dat de VVD campagne voerde met het gezamenlijke Europese liberale verkiezingsprogramma. Vanaf 1999 kon dat niet meer, omdat er twee Nederlandse liberale partijen waren.

Stoten onder de gordel

D66 lijkt Hayer opgestookt te hebben om de VVD te veroordelen. Dit past in een patroon. Tijdens de lange kabinetsformatie van Rutte IV verspreidde D66-Tweede Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma op het Binnenhof drankroddels over VVD-informateur Johan Remkes. Het weekend na de val van Rutte-IV, in juli 2023, bereidde D66 een motie van wantrouwen voor, om demissionair premier Rutte weg te sturen. Stoten onder de gordel zijn D66 allerminst vreemd.

De VVD werd in 1948 opgericht als liberale partij en behoort tot de founding fathers van de Europese liberale fractie. D66 werd in 1966 opgericht als een pragmatische partij die het liberalisme achterhaald vond en werd pas in 1994 lid van de Europese liberale fractie. Nu suggereert D66 dat de VVD daar vanwege een gebrekkige liberale gezindheid niet langer thuis zou horen. Is dat principieel of is dat opportunistisch? Het lijkt een retorische vraag.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Liberalen onder elkaar: ook in het Europees Parlement probeert D66 nu de VVD een loer te draaien verscheen eerst op Wynia's Week.

In de Eerste Kamer heeft de coalitie echter maar 30 zetels. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid. De huidige Eerste Kamer trad afgelopen juni aan. NSC was nog niet opgericht, de wederopleving van de PVV kwam pas in november.

Afhankelijk van steeds grilliger Baudet

In beide Kamers hebben SGP, JA21 en Forum samen 7 zetels. De verhoudingen zijn iets anders. Zo heeft JA21 3 zetels in de Eerste en maar 1 zetel in de Tweede Kamer. Maar waar de drie kleine rechtse partijen in de Tweede Kamer rechts en centrumrechts aan een bijna tweederde meerderheid helpen, hebben deze zeven partijen in de Eerste Kamer slechts 37 zetels. Geen meerderheid.

De afgelopen maanden werd veel geschreven en gespeculeerd over de verhoudingen tussen de vier formerende partijen, vooral die tussen Wilders en Omtzigt. Daarbij ontstond de paradox dat de omstreden Wilders water bij de wijn deed, terwijl de om zijn dossierkennis en werklust gerespecteerde Omtzigt onberekenbaar bleek. Beide partijleiders liepen een keer weg van de onderhandelingstafel.

Nu is er een regeerakkoord tussen de vier partijen. Maar in de Eerste Kamer lijkt ook steun van Forum voor Democratie nodig. Dan wordt de coalitie deels afhankelijk van de steeds grilliger Thierry Baudet.

Zelfs met steun van Forum in de Eerste Kamer, zijn 37 stemmen niet gegarandeerd. NSC en VVD zijn intern verdeeld. NSC zit niet in de Senaat, de VVD wel. De Tweede Kamerfractie van de VVD stemde tegen de Spreidingswet, de Eerste Kamerfractie voor. Een wet die volgens het huidige Regeerakkoord weer verdwijnt.

In zijn Telegraaf-column van 7 mei schreef Wouter de Winther over de interne verdeeldheid van de VVD. In de Tweede Kamer is de meerderheid van de VVD-fractie bereid samen te werken met de PVV, maar hoe zit het met de Eerste Kamer? Daar is Edith Schippers fractievoorzitter. Zij werd Kamerlid in 2003 en zag hoe Wilders zich steeds meer afzette tegen de partijlijn en zich afscheidde. Zij maakte als minister mee hoe Wilders de stekker uit Rutte1 trok. Zij werd omschreven als Rutte-vertrouweling. Deelde zij zijn opvatting dat niet opnieuw met Wilders samengewerkt moest worden?

CDA in spilpositie

Als de zeven rechtse partijen wel eensgezind zijn, welke partij helpt hen in de Senaat aan een meerderheid? Het CDA zag zichzelf lang als de partij die kon bepalen of Nederland naar links of naar rechts ging. In theorie zitten zij nu weer in hun aloude spilpositie.

Huidig partijleider Henri Bontenbal ziet het CDA niet als centrumrechts, maar als centrumpartij. Daarnaast is het CDA sinds 2012 afkerig van samenwerking met Wilders. Omtzigt was dat ook, maar de NSC-kiezers zijn dat niet. Bij het CDA zijn partij en kiezers eensgezind in hun verwerping van de PVV.

Geen sympathie voor overlopers

Het CDA kan ook om andere redenen niet bereid zijn de regering tegemoet te komen. Pieter Omtzigt was achttien jaar CDA-Kamerlid tot hij in 2021 uit de partij stapte. Mona Keijzer was voor het CDA wethouder, Kamerlid en staatssecretaris, maar zegde zomer 2023 haar lidmaatschap op. In september bleek zij overgestapt naar BBB, die in haar een minister en zelfs een premier zag. De rechtervleugel van het CDA kan zich misschien op punten herkennen in de aankomende coalitie. Dan nog zal het steken dat CDA-politici overliepen naar BBB en NSC. En dat CDA-ideoloog Richard van Zwol deze regering mogelijk maakte.

Meer van hetzelfde?

De verkiezingsuitslag van afgelopen november kan uitgelegd worden als signaal van de kiezer dat het afgelopen moet zijn met de middenkabinetten die Nederland had van 2012 tot 2023. Maar de huidige Eerste Kamer was al aangetreden. Valt de regering voortijdig, dan worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven, maar de Eerste Kamer blijft hetzelfde tot 2027.

Wat betekent dat een situatie blijft voortbestaan die al is ontstaan sinds het aantreden van het allereerste kabinet-Rutte: een regering zonder meerderheid in beide Kamers. Oktober 2010 werd nog verwacht dat na de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 de coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer zou krijgen, maar dit gebeurde niet. Tijdens Rutte2 steunden VVD en PvdA in de Senaat op D66, vanaf Rutte3 steunden regeringspartijen VVD en D66 in de Eerste Kamer op PvdA en GroenLinks.

In zijn onlangs verschenen boek Waardenloze Politiek stelt politicoloog Tom van der Meer dat sinds het Lenteakkoord van 2012, toen vijf partijen na de val van Rutte1 samen extra bezuinigingen afspraken, dezelfde zes partijen samen geregeerd hebben. VVD zat altijd in de regering, GroenLinks nooit, de andere vier – CDA, PvdA, D66, ChristenUnie – afwisselend. De partijen die niet in de regering zaten zorgden in de Eerste Kamer alsnog voor een meerderheid. Feitelijk bestond er geen verschil tussen regering en oppositie.

Als de huidige regering haar voorstellen moet afzwakken om ze door de Eerste Kamer te krijgen, verandert er nog weinig aan het beleid sinds 2012.

De werkelijke beslismacht kan het komende jaar bij het vaak afgeschreven CDA komen te liggen. Handhaaft Bontenbal zijn middenkoers of helt de partij alsnog naar rechts? Houdt Bontenbal zijn poot stijf, dan delen CDA en PvdA een afkeer van de PVV en frustratie over overgelopen partijgenoten. Een mogelijke kiem voor toekomstige samenwerking.

Alles bij elkaar kan de Eerste Kamer belangrijker worden dan de Tweede.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders-coalitie heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer, waardoor CDA in sleutelpositie komt verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze meer kritische benadering van de EU kwam uit de koker van Frits Bolkestein, partijleider van de VVD tussen 1990 en 1998. Aanvankelijk nam de VVD met haar positieve kijk op de Europese eenwording geen standpunt in dat afweek van de andere grote partijen. Vanaf de eerste directe verkiezing van het Europese Parlement in 1979 tot en met de verkiezingen van 1994 stelde de VVD niet eens een eigen Europees verkiezingsprogramma op. Er werd campagne gevoerd met het algemene programma van de Europese liberalen, hoewel die programma’s in 1989 en 1994 wel werden opgesteld door een commissie met een VVD-Europarlementariër als voorzitter. Begin 1992 pleitte een partijcommissie van de VVD zelfs nog voor federalisering van Europa. Maar Bolkestein zag het anders en hij kreeg zijn partij mee.

Een Europa op hoofdlijnen

Binnen de VVD krijgen leiders doorgaans pas werkelijk gezag na gewonnen verkiezingen. Voor Bolkestein gold dit vanaf de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. In augustus 1998 droeg hij het partijleiderschap over aan Hans Dijkstal, maar de Europese verkiezingen van 1999 verliepen nog in Bolkesteins geest. Behalve het program van de ELD(R), de Europese federatie waarvan de VVD deel uitmaakte, was er een eigen tienpuntenplan, waarin werd gesteld dat Europa zich diende te beperken tot hoofdlijnen.

Dijkstal sloeg echter al snel een andere toon aan dan zijn voorganger. In tegenstelling tot Bolkestein – een rechts-liberaal met een conservatieve uitstraling – was Dijkstal eerder een links-liberaal. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 leed de VVD onder zijn aanvoering een dramatische nederlaag: min 14 zetels. Vooral de Lijst Pim Fortuyn (LPF) profiteerde; Dijkstal ruimde onmiddellijk het veld.

Het was het begin van een moeilijke tijd voor de VVD. De nieuwe lijsttrekker Gerrit Zalm zorgde in 2003 nauwelijks voor electoraal herstel (plus 4 zetels); zijn opvolger Mark Rutte deed het bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 nog slechter (min 6) en raakte ook nog eens verstrikt in een machtsstrijd met voorkeurstemmenkanon Rita Verdonk.

In 2009 werd Tweede Kamerlid Hans van Baalen lijsttrekker bij de Europese verkiezingen. Het was de eerste keer dat een prominente VVD’er het Binnenhof verruilde voor het Europees Parlement. Sommigen zagen het als het wegpromoveren van iemand die populairder kon worden dan partijleider Rutte. Van Baalen was een vertrouweling van Bolkestein, ook wiens leiding ook het Europese verkiezingsprogramma van de VVD was opgesteld.

De VVD verloor niettemin één van haar vier Europese zetels en werd bovendien voor het eerst voorbijgestreefd door de PVV. Rutte kreeg het op een liberale partijbestuursvergadering dan ook zwaar te verduren, maar mocht toch blijven. Wel veranderde zijn imago. Rutte, die in 2008 nog had gepleit voor een ‘groenrechtse’ VVD, werd omgevormd tot een liberale voorman die de nadruk legde op oude vertrouwde VVD-issues als belastingverlaging, veiligheid en automobiliteit.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd de VVD voor het eerst ’s lands grootste partij; Rutte werd premier. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 2012 gebeurde vervolgens iets merkwaardigs: tijdens de campagne bestreed Rutte op felle wijze oppositiepartij PvdA, maar al op de verkiezingsavond besloot hij dat de sociaaldemocraten zijn nieuwe coalitiepartner moesten worden. Daar begon het beeld dat Rutte zich in campagnetijd rechts voordeed, om vervolgens met links te gaan regeren.

De noodzaak van een ‘sterke EU’

In 2019 waren er opnieuw verkiezingen voor het Europees Parlement. Volgens Rutte waren die ‘niet zo relevant’, nationale verkiezingen waren belangrijker. Deze nonchalance was zichtbaar bij de samenstelling van de commissie die dat jaar het Europese verkiezingsprogramma van de VVD mocht opstellen. Na voormalig Eurocommissaris Bolkestein (2009) en vicepresident Pim van Ballekom van de Europese Investeringsbank (2014) kwam die commissie nu onder leiding te staan van Ruben Brekelmans, die slechts kon bogen op zijn voorzitterschap van het buitenlandsnetwerk van de VVD. Pas in 2021 werd hij Tweede Kamerlid.  

Volgens het VVD-programma voor de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar was Nederland een ‘soeverein land binnen de Europese Unie’ en was een sterke EU ‘noodzakelijk om de manier van leven van Nederlandse burgers te beschermen’. Ook was er oog voor ‘Europese strategische soevereiniteit’. Het verkiezingsprogramma van de VVD voor de Europese verkiezingen van 6 juni aanstaande begint met de Russische invasie van Oekraïne in 2022.

Terugkijkend valt op dat Bolkestein een meer kritische benadering van de EU introduceerde op het moment dat hij nog geen verkiezingen had gewonnen en zijn partijleiderschap nog niet onomstreden was. Hij onderhandelde zijn partij zowel in 1994 als in 1998 kabinetten in met de PvdA en D66, zónder zijn kritiek op de EU terug te nemen. Een groot verschil met Rutte. Onder zijn leiding regeerde de VVD vanaf 2012 met de PvdA en vanaf 2017 met D66, maar nu werd de liberale koers wél in pro-Europese zin bijgesteld.  

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe Mark Rutte de liberale euroscepsis van Frits Bolkestein overboord gooide  verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de campagne was NSC-leider Pieter Omtzigt stellig: geen samenwerking met de PVV. Voor Omtzigt is de rechtsstaat het belangrijkste thema, het verkiezingsprogramma van de PVV zou daarmee in strijd zijn.  

De rol van gedoogpartner is vergeven

Uit peilingen blijkt echter telkens weer dat het overgrote deel van de NSC-kiezers niet tegen samenwerking met de PVV is. Zo kreeg Omtzigt een probleem. Bij CDA waren partij en kiezers voor uitsluiting van de partij van Geert Wilders; bij BBB zijn partij en kiezers tegen. Op de verkiezingsavond leek Omtzigt te verkiezingsuitslag te respecteren en bereid over zijn schaduw heen te springen. Van harte lijkt het niet te gaan.

Omtzigt heeft eerder gepleit voor versterking van de rol van de Tweede Kamer ten opzichte van de regering. Zo opperde hij de mogelijkheid van een minderheidskabinet. Op dit punt werd hij echter door de VVD geklopt: aanvoerder Dilan Yeşilgöz verklaarde direct na de liberale verkiezingsnederlaag dat haar partij niet opnieuw wil regeren, maar een centrumrechts kabinet wel mogelijk wil maken. De rol van gedoogpartner van een minderheidskabinet – die de PVV had tijdens het eerste kabinet-Rutte (2010-2012) – is daarmee vergeven.

Omtzigt was CDA-Kamerlid, BBB-leider Caroline van der Plas wilde in 2018 nog voor die partij in de gemeenteraad van Deventer. NSC en BBB zijn feitelijk afsplitsingen van het CDA. Na de Europese verkiezingen van 6 juni worden ze waarschijnlijk alle drie lid van de centrumrechtse fractie van de Europese Volkspartij (EVP). Het CDA was in de jaren zeventig een van de oprichters van de EVP, bij de BBB is de lidmaatschapsaanvraag al de deur uit en wat NSC betreft: hoe waarschijnlijk is het dat een partij met zoveel oud-CDA’ers in de gelederen elders in het Europees Parlement onderdak gaat zoeken?

NSC concentreert zich op de rechtsstaat, BBB op regio’s. BBB speelt in op de kloof tussen elite en volk, of in ieder geval tussen Randstad en provincie. NSC wil herwaardering van expertise. Waar BBB rechts overkomt, lijkt NSC centrumpartij te willen worden.

BBB slaagde erin ook oud-politici van VVD en JA21 aan zich te binden, zelfs een Tweede Kamerlid van de PVV. Op één oud-VVD-parlementariër na komen NSC-Kamerleden met eerdere politieke ervaring allemaal van het CDA. De christendemocraten bleken in 2010 verdeeld over samenwerking met Wilders: de dissidente CDA-Kamerleden Kathleen Ferrier en Ad Koppejan waren tegen. Ze verlieten het Binnenhof in 2012.

In datzelfde jaar werd Omtzigt in eerste instantie niet op de CDA-lijst geplaatst, ook omdat hij moeite had met de PVV. Plaatselijke CDA-afdelingen brachten hem alsnog op de lijst; dankzij voorkeursstemmen werd hij herkozen.

De loyalisten van Willem Aantjes

In 1977 namen de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU voor het eerst met één gezamenlijke CDA-lijst deel aan de Tweede Kamerverkiezingen. Partijfusie volgde in 1980. Sinds eind 1977 hebben CDA en VVD ongeveer 22 jaar samen geregeerd, CDA en PvdA iets meer dan acht. CDA en VVD lijken elkaars voorkeurspartners.

In 1977 bestonden binnen het CDA nog ernstige bezwaren tegen samenwerking met de VVD van Hans Wiegel. In de linkse jaren zeventig koos Wiegel nadrukkelijk voor een rechtse koers. Dit was tegen het zere been van de linkervleugel van het CDA, die liever doorregeerde met de PvdA van Joop den Uyl. Bij het aantreden van het kabinet-Van Agt/Wiegel verklaarden zeven, overwegend antirevolutionaire CDA-Kamerleden de regering slechts voorwaardelijk te willen steunen. Deze ‘loyalisten’ behielden zich het recht voor om op bepaalde dossiers tegen het kabinetsbeleid te stemmen.

Fractievoorzitters worden geacht de eenheid te bewaren, maar CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes was fractievoorzitter én aanvoerder van de loyalisten. Hij legde echter in 1978 het Kamerlidmaatschap neer, nadat hij was beschuldigd van een ‘fout’ oorlogsverleden.

De geschiedenis gaat zich wellicht herhalen

De huidige Kamerleden zullen zich eerder de CDA-dissidenten tijdens Rutte-I herinneren dan de loyalisten van meer dan 45 jaar geleden. Toch is herhaling mogelijk. NSC heeft meerdere Kamerleden met ernstige bezwaren tegen de PVV. Omtzigt pleit voor een meer onafhankelijke Tweede Kamer. Hij wordt ongeloofwaardig als hij zijn partijgenoten niet toestaat vrij van last en ruggenspraak te stemmen.

PVV, VVD, NSC en BBB hebben samen 88 zetels. Op ‘rechtse’ dossiers als migratie kan ook gerekend worden op de zeven stemmen van SGP, Forum voor Democratie en JA21. Als van de twintig NSC-Kamerleden ook maar één zo’n coalitievoorstel steunt, is de wet aangenomen. NSC kan het zich dus veroorloven om gewetensbezwaarde fractiegenoten afwijkend te laten stemmen, de coalitie komt niet snel in gevaar. Omgekeerd leggen eventuele NSC-loyalisten te weinig gewicht in de schaal om eisen te stellen. En hoe vaker NSC verdeeld stemt, hoe meer ze aan betekenis in de Kamer verliest, want hoeveel stemmen zijn verzekerd?

Zónder fractiediscipline verliest Omtzigt gezag bij andere partijen, mét fractiediscipline kunnen kiezers en partijgenoten hem verwijten anderen niet de vrijheid te gunnen die hij zelf miste binnen het CDA. Als aanvoerder en oprichter van een nieuwe partij kan hij zich niet verschuilen achter anderen. Die knoop moet hij zelf doorhakken.

De christendemocraten van weleer mogen dan in brokstukken in de huidige Tweede Kamer zitten, sommige erfenissen van het oude CDA – zoals dwarsliggende Kamerleden – kunnen opnieuw gaan opspelen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hereniging: straks zitten NSC en BBB waarschijnlijk samen met het CDA in dezelfde Europese fractie verscheen eerst op Wynia's Week.