Hoewel de vaccinatie allang was uitgerold, stierven in 2022 aan COVID-19 nog altijd 8200 mensen. De eerste maanden van 2022 zijn er nog veel mensen aan corona bezweken als gevolg van de deltavariant. De oversterfte bleef echter in stand, toen de deltavariant allang was verdrongen door de veel minder ziekmakende en minder dodelijke omikronvariant. Verder stierven er in 2022 ook mensen aan influenza. Maar dan nog blijven 6000 sterfgevallen onverklaard.

Onbevredigend

Ruben van Gaalen van het CBS en de UvA geeft toe: ‘Het is onbevredigend om te zeggen, maar we hebben hier gewoon meer onderzoek nodig.’ Als mogelijke verklaring voor de 6000 onverklaarde doden heeft van Gaalen twee hypothesen.

Ten eerste is er het na-ijleffect van corona: ‘Het is niet vreemd dat als heel veel mensen een infectie met een nieuw virus hebben doorgemaakt, dat leidt tot een soort algemene verzwakking van de populatie.’ Mensen die eerder corona hadden, blijken bijvoorbeeld een verhoogd risico op acute hart- en vaatproblemen te hebben. Corona dunt dus niet alleen het aantal kwetsbaren uit door sterfte, het creëert ook nieuwe kwetsbaren die vervolgens aan iets anders dan corona kunnen sterven.

Ten tweede noemt Van Gaalen dat de maatregelen rond corona hebben bijgedragen aan de oversterfte. Dan valt allereerst te denken aan het effect van uitgestelde behandelingen. Ook als die behandelingen niet spoedeisend waren, dan nog kan dat leiden tot verergering van de aandoening. Ook valt te denken aan een ongezondere levensstijl door het vele thuiszitten.

Wat ook kan hebben bijgedragen aan de oversterfte in 2022, is de slechte staat van de gezondheidszorg in Nederland. Zo is het aantal intensive care-plekken per 100.000 patiënten in Nederland lager dan in de omringende landen. Gijs van Loef meent dat de gezondheidszorg in Nederland er slechter aan toe is dan gemiddeld in West-Europa. Daarom ook dat de oversterfte in Nederland in 2022 hoger was dan gemiddeld in Europa.

Als de gezondheidszorg door een nadruk op marktwerking en kostenbesparing voorafgaand aan de epidemie al krap bemeten is, dan doet dat zich des te sterker voelen als er vanwege de epidemie een zwaar beroep op die gezondheidszorg wordt gedaan, en dan blijkt de gezondheidszorg daarna ook des te meer aangetast te zijn. Zorgeconoom Eline van den Broek bevestigt dit beeld als ze zegt: ‘We hadden een capaciteitsprobleem in de zorg, en dat hebben we nog steeds.’

Denkfout

Oversterfte door vaccinatie acht Van Gaalen minder waarschijnlijk. Als reden wijst hij erop dat er geen verhoogde sterfte onder gevaccineerden vergeleken met niet-gevaccineerden te traceren valt. Ook noemt hij dat er landen zijn met een hoge vaccinatiegraad, maar zonder oversterfte.

Beide redenen berusten echter op een denkfout. Het kan best zo zijn dat het aantal mensen dat niet sterft aan corona vanwege vaccinatie groter is dan het aantal mensen dat sterft als gevolg van vaccinatie. Dat vaccinatie levens redt, sluit dus niet uit dat vaccinatie ook levens kost. In beide gevallen kan het om aanzienlijke aantallen gaan, groot genoeg om de oversterfte merkbaar te beïnvloeden.

Oversterfte is een containerbegrip waarbij het kan gaan om meerdere tendensen, ook aan elkaar tegengestelde tendensen. Daarom ook is het uitblijven van oversterfte in sommige landen nog lang geen bewijs ervoor dat daar dan geen mensen sterven als gevolg van vaccinatie.

Je moet bij de feiten blijven

Van Gaalen zegt ook: ‘Je moet bij de feiten blijven. (…) En ik heb geen enkel serieus onderzoek gezien dat hardmaakt dat dit door vaccins kan komen.’ Maar, denk ik dan, als er weinig onderzoek is gedaan naar de bijdrage van vaccins aan oversterfte, dan bewijst het uitblijven van bevestigende resultaten uit onderzoek niet dat vaccins geen bijdrage aan oversterfte leveren.

Dat er nog nauwelijks onderzoek naar een verband tussen vaccinatie en oversterfte verricht is, komt omdat dit lange tijd niet mogelijk was: de data voor zulk onderzoek werden lange tijd niet vrijgegeven door RIVM en GGD om privacy-redenen. Inmiddels zijn data onder specifieke voorwaarden wel vrijgegeven en is een aantal onderzoeken naar oversterfte door ZonMw goedgekeurd. Het betreft echter alleen maar onderzoek naar oversterfte in 2021. 2022 wordt niet meegenomen. Bovendien is een onderzoek dat meer gericht wilde vaststellen of er een oorzakelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte bestaat juist afgekeurd.

De wel goedgekeurde onderzoeken kijken óf in het geheel niet naar een mogelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte, óf nemen dat verband als een van de mogelijke opties mee. De kans bestaat dus dat als de onderzoeken over een of twee jaar zijn afgerond dat dan nog steeds geen duidelijkheid bestaat over een mogelijk oorzakelijk verband tussen vaccinaties en oversterfte.

Oorzakelijkheid

Ik vraag me trouwens af hoe zulk een oorzakelijk verband is aan te tonen. Betekent dit dat men in staat is het mechanisme te achterhalen op basis waarvan vaccinatie met mRNA-vaccins als Pfizer en Moderna tot sterfte zou leiden? Dat lijkt me, eerlijk gezegd, een moeilijk haalbare eis. Het is bovendien een eis die alleen met zeer specifiek onderzoek vanuit verschillende invalshoeken te realiseren is. Een onderzoek waarin een mogelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte wordt meegenomen, is daartoe volstrekt onvoldoende.

Veel wetenschappen komen trouwens niet aan onderzoek naar het precieze mechanisme van beïnvloeding toe. Alle statistisch georiënteerde wetenschappen hebben het eigenlijk niet over oorzakelijkheid. En ook filosofisch is oorzakelijkheid een probleem.

Als empirist veronderstelde David Hume (1711-1776) dat causaliteit niets anders is dan dat het ene verschijnsel altijd wordt gevolgd door het andere. Causaliteit is zodoende niet meer dan een correlatie met de waarde 1 (of 100 procent) dat dan leidt tot een ervaring van noodzakelijkheid. Maar dat betekent dat oorzakelijkheid niet iets heel anders is dan correlatie. Tussen een correlatie van 1 en minder dan 1 bestaat alleen een kwantitatief verschil.

Schimmig

In de Tweede Kamer doet minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid bijzonder schimmig als hem wordt gevraagd of met de goedgekeurde onderzoeken ook wordt onderzocht of vaccinatie een mogelijke oorzaak is van oversterfte. Mijn vermoeden is dat Kuipers ervoor waakt dat alleen onderzocht wordt of vaccinatie per saldo tot oversterfte leidt. De tegengestelde tendensen worden in dat geval niet van elkaar gescheiden, waardoor de conclusie zal zijn dat vaccinatie per saldo niet tot oversterfte leidt. Dat zal men dan voor politiek gebruik opvatten als dat vaccinatie niet tot oversterfte leidt.

En als vaccinatie niet tot oversterfte leidt, dan kan vaccinatie ook niet oversterfte veroorzaken. De redenatie berust echter op de denkfout die Van Gaalen ook al maakte. Omdat het echter een denkfout is om te foppen, is het een drogreden, een poging tot misleiding.

Laten we de dingen bij hun naam noemen

Ik kom tot mijn vermoeden van misleiding op basis van een denkfout omdat de Duitse collega van Kuipers, Karl Lauterbach, dit al in het parlement geprobeerd heeft. Lauterbach zegt dat er voor de mogelijkheid van oversterfte door vaccinatie generlei aanwijzing bestaat en dat die mogelijkheid ook vanuit geneeskundig oogpunt niet plausibel is.

Hij acht het alleen al gevaarlijk om de mogelijkheid van een samenhang te opperen. Dat zijn stellige beweringen waarbij hij zwaar leunt op de autoriteit van wetenschap en geneeskunde. De aap komt echter uit de mouw als hij naar aanleiding van een vraag uit het parlement zegt:

‘Ik moet erop wijzen dat niet de indruk mag worden gewekt dat alleen maar sprake was van oversterfte. We weten natuurlijk ook dat er in het kader van de strijd tegen corona honderdduizenden levens zijn gered die zouden zijn omgekomen als we geen maatregelen hadden genomen. Je mag het niet zo voorstellen. alsof de bijwerkingen van de vaccinaties het belangrijkste zijn. Dat is waar u op uit bent. Laten we de dingen bij hun naam noemen. Met zo’n vraag veronderstelt u dat het in werkelijkheid zo zou zijn geweest dat meer mensen het hadden overleefd als we de coronapandemie niet consequent hadden bestreden. Dat is een onwaarheid, dat is niet correct, dat wordt niet ondersteund door enige wetenschappelijke kennis.’

Wat Lauterbach hier doet, is de bewering dat vaccinatie mede de oversterfte veroorzaakt, versimpelen naar de bewering dat vaccinatie per saldo oversterfte veroorzaakt. Wan die laatste bewering kan hij dan zeggen dat deze onjuist is. Hij verplaatst zich bij deze versimpeling in de bedoelingen van zijn opponent. Hij doet dan alsof deze onjuistheden de wereld in wil helpen.

Opvallend is dat ook Kuipers zich in de bedoelingen van zijn opponent verplaatst, en op basis daarvan tot een resolute afwijzing komt. Dat gebeurt als hij een interruptie van Thierry Baudet beantwoordt met:

‘Ik begrijp heel goed waar de heer Baudet heen wil, en ik blijf daar nadrukkelijk bij weg. Er wordt gekeken naar vaccinatiestatus en oversterfte, punt.’

Misbruik van wetenschappelijk inzicht

Kuipers laat zich echter, minder dan Lauterbach, in de kaarten kijken. Op navraag van Baudet zegt Kuipers dat er gekeken wordt naar alle mogelijke oorzaken van oversterfte. Na lang touwtrekken beaamt hij dan naar de Kamervoorzitster toe dat ook onderzoek wordt gedaan naar vaccinatie als oorzaak van oversterfte.

Dat lijkt op het eerste oog een bevredigend antwoord, maar is het volgens mij niet. Het sluit immers niet uit dat slechts gekeken wordt of vaccinatie per saldo tot oversterfte leidt. Als dan te zijner tijd blijkt dat meer mensen gered zijn door vaccinatie, dan er zijn gestorven door vaccinatie, dan zal de boodschap van Kuipers zijn dat vaccinatie ‘dus’ niet heeft geleid tot oversterfte.

Ondertussen kan het toch gewoon zo zijn dat vaccinatie een aanzienlijke bijdrage heeft geleverd aan de oversterfte. Met zijn schimmige uitspraken streeft Kuipers dus niet naar helderheid en duidelijkheid, maar schept hij bewust begripsverwarring. Wetenschappelijk liegen, noem ik dat: hij misbruikt zijn wetenschappelijk inzicht om zowel De Tweede Kamer als de Nederlandse bevolking om de tuin te leiden.

Paul Hekkens is auteur van ‘Stille Lente’, de kroniek van de maanden dat Corona Nederland binnenviel. ‘Stille Lente’ is overal te krijgen, zoals HIER Aanbevolen!

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Minister Kuipers van Volksgezondheid liegt wetenschappelijk over oversterfte verscheen eerst op Wynia's Week.

Alhoewel, nu omikron heerst blijken steeds vaker patiënten die om de een andere reden in het ziekenhuis zijn beland, toch met omikron besmet blijken te zijn. Dat kunnen dus ook jongeren zijn. Maar goed, ze zijn bedoeld om een breed publiek te verduidelijken hoe zinvol vaccineren en boosteren is, en niet om over details te minemutsen. Enige coulance is dus gerechtvaardigd.

Fraaie plaatjes

Ik heb van de fraaie plaatjes een eenvoudige tabel gemaakt. Op de toegevoegde data zou ik nog even niet letten. Het belang daarvan bespreek ik verderop pas.

Kuipers licht toe: ‘Als je gevaccineerd bent, dan ben je minder vatbaar voor het virus, en dat ziet u op dit plaatje. Links in beeld ziet u de vaccinatiegraad onder alle 18-plussers. Van hen is een groot deel gevaccineerd en heeft ook een boost gehad. (…) Het gaat om 56 procent van de 18-plussers. In de ziekenhuizen is het beeld totaal anders en dat ziet u op het rechter plaatje. Daar zijn de mensen met dat boost-vaccin sterk in de minderheid.’

Op zich maakt een vergelijking tussen beide plaatjes nog niet duidelijk welk risico je loopt om in het ziekenhuis terecht te komen, ook niet als je in het geheel niet gevaccineerd bent. In dat geval zou je toch moeten nagaan hoeveel mensen dat zijn: ‘14 procent van de Nederlandse bevolking van 18 jaar of ouder.’ Vervolgens moet je dat aantal dan vergelijken met het aantal mensen dat 55,5 procent van de coronapatiënten in ziekenhuizen uitmaakt. Een veilige schatting lijkt mij dat het meer dan 1 miljoen en het ander minder dan duizend mensen zijn. In dat geval is de kans om als ongevaccineerde in het ziekenhuis terecht te komen, kleiner dan 0,1 procent.

Mogen we de plaatjes geloven?

Hoe moeten we die plaatjes lezen? Als de verhoudingen in het ziekenhuis hetzelfde waren dan in Nederland, dan zou daarmee aangetoond zijn dat vaccineren en boosteren geen enkel verschil maakt. Het aandeel geboosterden zakt echter van 56,5 naar 1,5 procent, terwijl het aandeel van niet gevaccineerden stijgt van 14 procent naar 55,5 procent. Het aandeel van mensen met een basisvaccinatie stijgt van 29,5 naar 43 procent, wat er niet op duidt dat vaccinatie niet werkt, maar wel aangeeft dat boosteren toch wel aan te bevelen is. Als we de plaatjes mogen geloven, dan maken deze duidelijk dat boosteren de kans verkleint om in het ziekenhuis terecht te komen ten opzichte van basisvaccinatie, en dat basisvaccinatie nog altijd een veel betere optie is dan niet vaccineren.

Maar mogen we die plaatjes van minister Kuipers wel geloven? Eerst zag ik geen reden tot twijfel. Maar toen las ik woensdagochtend 26 januari, nog voorafgaand aan de Tweede Kamer-commissievergadering ‘Update coronavirus’, in de Volkskrant dat de plaatjes van Kuipers geen eerlijk beeld geven. De twee plaatjes betreft verschillende tijdsvakken op een onjuiste wijze gecombineerd. Als je ervan uit gaat dat mensen na besmetting pas twee weken later in het ziekenhuis terecht komen, dan zou het verantwoord zijn om de vaccinatiegraad in Nederland te vergelijken met die van coronapatiënten in het ziekenhuis op een later tijdstip.

Wat Kuipers doet is echter het omgekeerde. Het plaatje van de vaccinatiegraad in Nederland betreft de stand van zaken op zondag 23 januari terwijl het plaatje over het ziekenhuis gaat over de periode van 1 december tot 13 januari. Het artikel in de Volkskrant meldt hierover: ‘Dan is het logisch dat van alle opgenomen coronapatiënten een relatief laag deel (1,5 procent) een booster had gekregen. Het is aannemelijk dat er inmiddels een hoger percentage geboosterde personen in het ziekenhuis terechtkomt.’ Kuipers vergelijkt dus wat niet met elkaar te vergelijken is. In mijn ogen is dat liegen. Hij sprak in ieder geval niet de waarheid.

Een alternatief plaatje

Uitgaand van het plaatje over de vaccinatiegraad onder coronapatiënten in het ziekenhuis tussen 1 december en 13 januari, is het volgens de Volkskrant beter dit te vergelijken met de vaccinatiegraad onder volwassenen van begin december. Dat levert dan de volgende verhoudingen op: vaccinatie + booster 5 procent, basisvaccinatie 81 procent, niet (volledig) gevaccineerd 14 procent.

Vergelijken we dan Nederland en ziekenhuis met elkaar, dan krijgen we het volgende beeld:

Hieruit valt af te leiden dat boosteren weliswaar loont, maar toch niet zo heel veel voordeel oplevert ten aanzien van de basisvaccinatie. Omdat het percentage niet (volledig) gevaccineerden op 14 procent blijft staan, blijft onverkort van kracht dat deze groep oververtegenwoordigd is in de ziekenhuizen.

Waarom reageert de Tweede Kamer (nog) niet?

Toen ik dat artikel woensdagochtend las, dacht ik dat daar het debat wel over zou gaan: minister Kuipers manipuleert de cijfers en geeft geen eerlijk beeld naar de burger toe. Ik heb woensdagavond het debat nog doorgescand. Kan zijn dat ik iets over het hoofd heb gezien, maar volgens mij ging het in het geheel niet over het Volkskrantartikel. Ik vraag me af: waarom eigenlijk niet?

Een eerste mogelijkheid is dat de Kamerleden het artikel dat pas om 9 uur 53 op de website verschijnt nog niet hadden gelezen. Maar denk ik dan: er zijn er toch genoeg fractiemedewerkers die dat nieuws even kunnen door-appen?

Een tweede reden kan zijn dat het artikel zelf enigszins terughoudend is met conclusies. Het artikel lijkt de leugenachtigheid van Kuipers enigszins te vergoelijken als het eindigt met de volgende twee zinnen: ‘De kans dat gevaccineerden in het ziekenhuis zijn opgenomen, is in het plaatje van Kuipers correct weergegeven. Terwijl slechts 14 procent van de 18-plussers ongevaccineerd is, is 55 procent van de volwassenen in het ziekenhuis ongevaccineerd.’ Blijkbaar schrikt men van de eigen conclusies. ‘Correct’ lijkt me hier overigens een verkeerde kwalificatie. Het is eerder zo dat de leugen van Kuipers op dat punt toevallig overeenkomt met dat wat dichter bij de waarheid zit. Toevallig is in beide gevallen 14 procent niet (volledig) ongevaccineerd.

Een derde reden kan zijn dat de Kamer opgelucht is eindelijk verlost te zijn van Hugo de Jonge als het om corona gaat. Eindelijk is er een minister met een medische achtergrond: iemand met verstand van zaken. De Jonge is inmiddels verhuisd naar het volgende hoofdpijndossier: volkshuisvesting.

Wat, ten vierde, ook kan is dat het kwartje bij Kamerleden nog niet gevallen is, en dat de kritiek pas met enige vertraging losbarst.

Misschien was men, ten vijfde, ook te drukdoende om Kuipers op een andere verdraaiing te betrappen. Zijn voorstelling van zaken dat handhaving van de coronapas tot 15 procent minder besmettingen zou leiden, blijkt toch wat te rooskleurig.

Een zesde en laatste mogelijkheid die ik zie, is dat de minister weliswaar gelogen heeft, dan wel de feiten ernstig heeft verdraaid, maar dat niet in de Tweede Kamer, maar ‘slechts’ tijdens een persconferentie heeft gedaan. De Tweede Kamer voorliegen is doodzonde. Maar misschien denkt de Tweede Kamer milder over het voorliegen van de bevolking tijdens een persconferentie.

Paul Hekkens is auteur van ‘Stille Lente’, de kroniek van de maanden dat Corona Nederland binnenviel. ‘Stille Lente’ is overal te krijgen, zoals HIER Aanbevolen!

Het bericht Hoe de nieuwe Corona-minister onwaarheid sprak verscheen eerst op Wynia's Week.

In 10 weken de wereld rond

We zouden hier nu een streep kunnen zetten en zeggen dat bovengenoemde cijfers zo ongeveer de balans van covid-19 tot en met de deltavariant is. Wat daar komende tijd nog aan verandert, is vooral toe te schrijven aan de omikronvariant. Momenteel is er een snelle stijging van het aantal besmettingen. Wereldwijd waren er afgelopen week ruim 13 miljoen geregistreerde besmettingen, een stijging van bijna 80 procent ten opzichte van de week daarvoor. Als we deze trend doortrekken, is binnen 10 weken de hele wereldbevolking besmet. Of het precies zo gaat verlopen, valt niet te zeggen. Het kan sneller maar ook langzamer gaan. Dit is echter wel zo ongeveer de orde van grootte van wat er nu met omikron aan de hand is: in 10 weken zijn 25 keer zoveel besmettingen te verwachten dan de afgelopen 2 jaar bij elkaar.

Te nieuw om al bekend te zijn

Dan maakt het nogal uit wat voor beestje die omikronvariant nu precies is. Tot nog toe lijkt omikron nogal mee te vallen. Dat is natuurlijk goed nieuws. Ik wil de geruststellende geluiden daarover ook niet tegenspreken. Ik wil alleen waarschuwen voor een al te onbesuisd optimisme. We hebben pas anderhalve maand ervaring met omikron. Dat betekent dat het ziekteproces dat omikron met zich meebrengt nog niet doorgrond is.

Onbekend is bijvoorbeeld hoe omikron uitpakt bij ouderen en kwetsbaren. Onbekend is hoe omikron uitpakt tijdens het griepseizoen. Onbekend is hoe omikron uitpakt bij ongevaccineerden. Onbekend is hoe omikron uitpakt op de wat langere termijn.

Iedere virusvariant heeft zo zijn eigen ziekteverloop. Dat is bekend van influenza. Zo kan het gebeuren dat een griep in eerste instantie lijkt mee te vallen, maar in zijn nasleep toch hardnekkig is. Ook slaat niet iedere virusvariant even snel toe. De incubatietijd en de periode van besmettelijkheid zijn telkens verschillend. Verder is het mogelijk dat het ziekteverloop verschillende fases kent. Wellicht zijn verschillende genen van het virus verantwoordelijk voor die verschillende fasen. Van omikron kennen we het ziekteverloop nog allerminst van kop tot staart.

Nieuwe ronde, nieuwe kansen

Het zou best kunnen dat omikron meevalt en dat de hoogoplopende besmettingsgolf met omikron ervoor gaat zorgen dat we voorlopig uit de pandemieproblemen raken. Heel veel mensen worden dan een beetje ziek, maar knappen dan ook weer snel op. Een ziekmakende deltavariant wordt zo vervangen door de mildere omikronvariant. Juist omdat omikron zo besmettelijk is, wordt voorkomen dat een volgende variant daar nog overheen komt. De lat komt zogezegd steeds hoger te liggen.

Of dat dan ook geldt voor het volgende griepseizoen (herfst 2022) begint, waag ik te betwijfelen. Met influenza kent ieder seizoen zijn eigen varianten. Het is dan best mogelijk dat een zeer besmettelijke variant wordt opgevolgd door een veel minder besmettelijke variant in het volgende seizoen.

Omikron als vaccin?

Omikron overkomt ons nu. In feite is er weinig aan te doen dat de meeste mensen besmet raken. Ook al is het ziekteverloop van omikron mild, dan nog zal de druk op de gezondheidszorg groot zijn. Dit omdat zoveel mensen tegelijkertijd besmet raken. Dat is echter meer een logistiek probleem. Als de ziekte inderdaad mild uitpakt, dan beschermt omikron hoe dan ook tegen het ziekmakender delta. Omikron functioneert zo bezien als een natuurlijk vaccin.

Maar als omikron daadwerkelijk een vaccin was om ons te beschermen tegen de deltavariant, dan zou het waarschijnlijk nooit door het EMA worden goedgekeurd. Niet alleen omdat omikron daarvoor niet effectief genoeg is: te veel mensen worden ziek van omikron. Maar ook omdat de effecten van omikron nog onvoldoende in kaart zijn gebracht: omikron is nog onvoldoende onderzocht. Omikron is zogezegd een wereldwijd experiment dat wordt uitgevoerd omdat het toch niet te voorkomen valt.

Paul Hekkens is de auteur van ‘Stille Lente’, zijn persoonlijke verslag van de maanden dat Corona het land binnenkwam. Deze paperback kost 10 euro en is HIER te bestellen.

Het bericht Omikron zou als vaccin niet worden goedgekeurd verscheen eerst op Wynia's Week.

Omikron verdringt delta

Het RIVM zegt dat de omikronvariant de deltavariant waarschijnlijk gaat verdringen. Daarbij komt dat de huidige vaccins minder goed werken tegen omikron dan tegen delta. Volgens een eerste onderzoek van Pfizer geven drie prikken evenveel afweer tegen de omikronvariant als twee prikken tegen de deltavariant.

Het kabinet zag reden om eenieder boven 12 jaar in de gelegenheid te stellen een derde prik te nemen, omdat 2 prikken niet volstaan tegen delta. Waarschijnlijk is dus niet alleen dat de omikronvariant het stokje van de deltavariant overneemt, maar ook dat menigeen, ondanks drievoudige vaccinatie, met de omikronvariant besmet zal worden.

Dát omikron de deltavariant verdringt is op zichzelf goed nieuws. Denkbaar was ook dat een omikronbesmetting een deltabesmetting niet uitsluit, en dat beide varianten in vreedzame co-existentie naast elkaar blijven doorwoekeren.

Vaccinatie biedt enige bescherming

De kans is groot dat over 1 maand de omikronvariant de deltavariant verdrongen heeft. Dan heeft de nieuwe variant nog 2 à 3 maanden de tijd om toe te slaan alvorens het warmer gaat worden. Misschien krijgt het virus wel meer tijd. Als we bedenken dat het nu zomer is in Zuid-Afrika, en dat omikron zich daar verspreidt dan wijst dat erop dat de variant zich niet zo gemakkelijk laat verjagen door zomerweer. Dit kan betekenen dat de besmettelijkheid nu in de winter in Nederland nog een stuk hoger ligt dan in Zuid-Afrika.

In Zuid-Afrika vormde omikron in november 73 procent van alle besmettingen. Inmiddels ligt dat al boven de 90 procent. In twee weken is het aantal ziekhuisopnamen daar vervijfvoudigd. Het kan bijna niet anders dan dat de opkomst van omikron daar debet aan is. Daarbij dient wel gezegd te worden dat coronapatiënten in de ziekenhuizen in Zuid-Afrika in verreweg de meeste gevallen ongevaccineerden zijn. We hebben al gezien dat vaccinatie in ieder geval enige bescherming biedt tegen omikron.

Tijdwinst op korte en lange termijn

Een vergelijkbare ontwikkeling als in Zuid-Afrika staat ons ook in Nederland te wachten. Omikron zal het van delta overnemen, en veel mensen, ook tweevoudig en drievoudig gevaccineerden, zullen geïnfecteerd worden, en zodoende bijdragen aan een verdere verspreiding, zoals dat nu ook met de deltavariant het geval is.

Het is alleszins denkbaar dat deze winter een overgroot deel van de

Nederlandse bevolking besmet raakt met omikron. Dat proces is eigenlijk alleen te vertragen met rigoreuze quarantaine- en lockdown-achtige maatregelen. Op korte termijn is tijdwinst van belang, omdat we dan het virus beter kunnen leren kennen alvorens het over ons komt. Nú zou het bijvoorbeeld zaak zijn om te voorkomen dat besmettingen via vliegverkeer het land binnenkomen.

Minister De Jonge heeft er echter voor gekozen om met maatregelen nemen te wachten op coördinatie vanuit de EU. Op lange termijn vertragen, is eigenlijk alleen maar van belang om de toestroom richting zorg te reguleren. Het heeft weinig invloed op hoeveel mensen uiteindelijk geïnfecteerd raken.

Coronaverkoudheidsvirus

Maar als in maart, april of mei een groot deel van de Nederlandse bevolking besmet is geraakt met omikron, is dat dan erg? Omikron is mogelijkerwijs ontstaan doordat een patiënt tegelijkertijd was geïnfecteerd met twee soorten coronavirussen, waarbij het ene virus het andere heeft aangestoken. Een van die twee virussen was een coronaverkoudheidsvirus. Dat kan twee gevolgen hebben. Ten eerste dat het virus, net als verkoudheid, moeilijk met een vaccin te bestrijden is. Ten tweede dat het virus, net als verkoudheid, minder ziek maakt.

Er zijn inmiddels aanwijzingen dat omikron inderdaad minder ziek maakt. Veel coronapatiënten die nu in de Zuid-Afrikaanse ziekenhuizen belanden, schijnen toch niet zo heel erg ziek zijn. Veelal zijn het ook relatief jonge mensen. De ziekenhuispopulatie in Nederland ziet er heel anders uit, maar de leeftijdsopbouw van de bevolking is ook heel anders. Het gevaar bestaat dat je ongelijke gevallen gaat vergelijken.

Corona-aidsvirus

De mogelijkheid wordt overwogen dat de omikronvariant zich heeft kunnen ontwikkelen in een aidspatiënt met een aangetast immuunsysteem. Doordat het coronavirus overleefde in het lichaam, kreeg het de gelegenheid allerlei mutaties te ondergaan. Onder meer heeft het coronavirus toen dna uitgewisseld met het eerdergenoemde coronaverkoudheidsvirus. Maar als het een aidspatiënt betreft, waarom kan het coronavirus dan niet ook dna  uitwisselen met het aanwezige aidsvirus? Dan is het in principe mogelijk dat omikron  behalve van het verkoudheidsvirus ook genetische eigenschappen van aids heeft overgenomen. Dan is het inderdaad verstandig niet al te vroeg te juichen over het milde ziekteverloop bij een omikron-infectie. Het ziekteverloop van aids is immers relatief traag.

Uitweg uit de pandemie

Een virus dat zich ontwikkelt binnen een aidspatiënt, dat klinkt natuurlijk verschrikkelijk. Is misschien ook verschrikkelijk. Maar je kunt ook denken: als die coronamutanten niet in staat zijn de aidspatiënt doodziek te maken, dan zijn die blijkbaar ook niet zo heel erg ziekmakend. Een uitweg uit de pandemie zou kunnen zijn dat de omikronvariant veel besmettelijker, maar tegelijkertijd ook veel minder ziekmakend blijkt dan de deltavariant. Dan zou de uitkomst wel eens kunnen zijn dat omikron functioneert als natuurlijk vaccin tegen delta. Of die uitweg uit de pandemie dan ook definitief is valt nog te bezien. Er kan zich dan toch nog een variant ontwikkelen die besmettelijker is dan omikron en ziekmakender is dan delta.

Paul Hekkens is de auteur van ‘Stille Lente’, het allereerste boek over Corona in Nederland. ‘Stille Lente’ is HIER te koop als paperback en HIER als e-book.

Het bericht Biedt omikron een uitweg uit de pandemie? verscheen eerst op Wynia's Week.

Via een aangeleverd scanapparaat kon ik de QR-code scannen. Ik hoefde dus niet vanuit de store de Coronacheckscanner op mijn telefoon te installeren om vervolgens met mijn eigen telefoon QR-codes te contoleren. Maar niets weerhoudt mij ervan dat te doen. Ik kan bijvoorbeeld alleen mensen in huis toelaten die de coronacheck doorstaan.

Akkoord of niet akkoord

Nadat ik de CR-code hebt gescand verschijnen er een paar gegevens met betrekking tot de identiteit: de eerste letter van voor- en achternaam, en de maand van geboorte. Op basis van die gegevens kan ik controleren of het aan mij getoonde identiteitsbewijs of rijbewijs hoort bij de QR-code. Vervolgens kies ik: akkoord of niet akkoord.

Bij akkoord verschijnt er een groen scherm met een vinkje als aan de voorwaarden van 3G is voldaan. Geef ik geen akkoord of verschijnt er geen groens scherm met een vinkje, dan is het aan mij om vervolgens de toegang te weigeren. Tijdens mijn vrijwilligersdienst heeft die situatie zich niet voorgedaan, maar ik kan me voorstellen dat dan de situatie pas echt gecompliceerd wordt.

Eenmaal bezig bemerkte ik dat ik best zorgvuldig aan het controleren sloeg. Ik nam er bijvoorbeeld geen genoegen mee als mensen maar wat zwaaiden met hun identiteitsbewijs of als het identiteitsbewijs achter een folie zat dat niet meer transparant was: ik wilde de gegevens echt kunnen lezen. Ik controleerde ook daadwerkelijk of de gegevens op de identiteitskaart overeenkomen met de via de QR-code aangeleverde gegevens. De facto controleerde ik de eerste letter van voor- en achternaam.

Verklaring omtrent gedrag

Het is natuurlijk vreemd als ik op een zaterdagmiddag opeens identiteitsbewijzen sta te controleren. Dat identiteitsgegevens wordt gebruikt in het onderling verkeer tussen burgers, is echter niet nieuw. Wie een baan aanneemt dient zich ook bij zijn nieuwe werkgever met een identiteitsbewijs te legitimeren.

Ook het principe dat je als checker geen inzage krijgt op basis waarvan akkoord of niet akkoord wordt gegeven, bestaat al lang. Voor sommige banen is bijvoorbeeld een medische keuring nodig. Van oudsher is het dan zo, dat de werkgever geen inzage krijgt in de medische gegevens. De arts laat alleen weten of al dan niet voldaan is aan medische eisen voor de baan.

Zonder legitimatie

Net zo gaat het bij een Verklaring omtrent het gedrag. Ook daar krijgt de werkgever alleen te horen of daaraan al dan niet is voldaan. Belangrijk verschil met de QR-code is echter, dat bij een medische keuring en een Verklaring omtrent gedrag ook de werkgever zich dient te legitimeren. Die moet allerlei formuleren invullen op basis waarvan blijkt dat hij als werkgever die check mag vragen.

Bij de QR-code is dat niet het geval. Daar is de controleur anoniem, en zijn er ook geen gegevens over de omstandigheden van de controle. Juist die anonimiteit en die onduidelijkheid over de situatie maakt de controle rechtstatelijk bedenkelijk: Wie ben ik dat ik jou contoleer?

Maar afgezien daarvan is het best handig om dit type checkprocedures via een app te doen. Ook dan krijgt de checker immers geen inzage in de gegevens op basis waarvan het akkoord wordt gegeven. Het voordeel om dergelijke checks via een app te doen, is dat je dan steeds een check krijgt op basis van geactualiseerde gegevens.

Zo krijgt iemand die niet gevaccineerd is, geen akkoord als hij niet 24 uur voor de check negatief getest is. Zo is denkbaar, dat ook de vaccinatie na een aantal maanden vervalt. In principe kun je een ingewikkelde combinaties van geactualiseerde gegevens via zo’n app-check controleren zonder dat je inzage krijgt in die gegevens.

Dat maakt dat zo’n app-check juist heel verleidelijk om toe te passen in een geprofessionaliseerde omgeving. Maar dan dient ook het recht om te checken goed geregeld te zijn: wie checkt er en wat zijn de voorwaarden om te mogen checken.

Medisch of juridisch?

In Portugal is een hoge vaccinatiegraad behaald zonder verplichting. Dat schijnt vooral op basis van eerlijke en evenwichtige informatie te zijn gebeurd. Funest is, als de overheid de feiten gaat verdraaien om het draagvlak voor haar beleid te vergroten. Dan mobiliseert de overheid als het ware het wantrouwen jegens zichzelf.

Omdat Duitsland kampt met een relatief lage vaccinatiegraad heeft de nieuw aantredende bondskanselier Olaf Scholz laten weten toe te willen naar verplichte vaccinatie. Maar wat wil dat eigenlijk zeggen: verplichte vaccinatie?

Niet onder dwang

Voor alle duidelijkheid: dat hoeft niet te betekenen dat mensen onder dwang worden gevaccineerd. Het betekent in eerste instantie enkel dat niet-vaccineren een juridische status krijgt. Die juridische status biedt vervolgens aanknopingspunten om er consequenties aan te verbinden.

Je kunt het vergelijken met de strafbaarstelling van illegaliteit. Het gaat er daarbij ook allereerst om dat illegaliteit een juridische status krijgt, waarop vervolgens beleid kan worden gemaakt. Zonder juridische status wordt beleid lastig.

Nu worden bij een coronacheck mensen zomaar geweerd vanwege hun medische status. Vraag is of zo’n schifting in wettelijke zin niet discriminatoir is. Stel je daarentegen vaccinatie verplicht (behalve voor wie vaccinatie medisch gezien niet wenselijk is), dan is er ook een juridische status op basis waarvan onderscheid te maken, en dan geldt het onderscheid niet meer als wettelijk gezien discriminatoir.

Kijk je alleen al naar de te verwachten ziektekosten, dan is niet-vaccineren een veel duurdere optie dan wel vaccineren. Via verplichtstelling kun je regelen dat niet-gevaccineerden zelf bijdragen aan de te verwachten ziektekosten van hun keuze via een opslag op de ziektekostenpremie. Nu kan dat niet, omdat de premie niet afhankelijk mag zijn van louter medische zaken. Is vaccinatie echter verplicht, dan is vaccinatie ook geen louter medische kwestie meer.

Zoals in de kinderopvang

Kijk je naar wat er nu op korte termijn gedaan dient te worden, dan is dat vooral het boosteren van ouderen en kwetsbaren. Daarmee bescherm je hen die het meeste risico lopen. Daarbovenop is het ook dringend om de vaccinatiegraad juist onder ouderen en kwetsbaren verder te verhogen. Dat kan in eerste instantie het beste via gesprekken met mensen uit de zorg met wie ze contact staan.

Maar als dat niet lukt, dan kan dat ook door verpleeghuizen de mogelijkheid te bieden ouderen die niet gevaccineerd zijn te weigeren. Dat is dan niet anders dan wat nu al in de kinderopvang geldt. Daar mogen kinderen die niet zijn ingeënt worden geweigerd (behalve als daar medische redenen voor zijn).

Ook zonder algehele wettelijk verplichte vaccinatie, is dat blijkbaar mogelijk. Dan kan het natuurlijk niet zo zijn, dat mensen die zich niet willen laten vaccineren acuut uit het verpleeghuis ontslagen worden. Je zou de eis van vaccinatie alleen op nieuwe bewoners kunnen toepassen.

Dan sta je als verpleeghuis toch sterker als het om vaccinatie van de bewoners gaat. Wat daarbij zou helpen is het verpleeghuis het recht heeft om te weten of een bewoner beschermd is tegen corona of niet. Een simpele coronacheck op 2G zou daartoe volstaan. En zolang 2G niet ingevoerd is, zou het ook kunnen met 3G.

Paul Hekkens is de auteur van het eerste boek over het Coronatijdperk in Nederland: Stille Lente. Hekkens blijft voor Wynia’s Week de wonderlijke wegen van het virus volgen. Steunt u Wynia’s Week ook in het nieuwe jaar, 2022? Doneren kan op de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08 of HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Is de QR-code een blijvertje? verscheen eerst op Wynia's Week.

Mocht corona gemakkelijk te genezen zijn, dan is er eigenlijk geen probleem. In het begin van de epidemie was men op zoek naar bestaande geneesmiddelen die goed konden helpen tegen corona. Hydroxychloroquine en later Ivermectine zijn daar voorbeelden van. Aantrekkelijk aan deze middelen is dat ze spotgoedkoop en ruim beschikbaar zijn. Ook zijn eventuele bijwerkingen van die middelen al bekend.

Als die middelen dan toch geweerd worden, kan de gedachte ontstaan dat dit is omdat de farmacie er weinig mee kan verdienen. Daar dient echter tegenover gesteld worden dat eerst afdoende moet worden aangetoond dat een middel ook daadwerkelijk bijdraagt aan genezing, wil het in aanmerking komen als geneesmiddel. Het is niet louter een kwestie van: baat het niet schaadt het niet.

Nieuw medicijn

Inmiddels zijn er een tweetal nieuwe medicijnen tegen corona ontwikkeld. Het meest veelbelovende medicijn, dat inmiddels door de Europese autoriteiten is goedgekeurd, is toevallig van Pfizer, het bedrijf dat ook het meest toegepaste vaccin levert. Dan kun je weliswaar denken dat het geneesmiddel wordt goedgekeurd, juist omdat Pfizer er geld mee kan verdienen.

Tegelijkertijd is het ook zo dat het medicijn van Pfizer concurreert met het vaccin van Pfizer. De beschikbaarheid van een goed werkend medicijn, maakt de noodzaak van vaccin immers kleiner. Pfizer snijdt dus in eigen vlees.

Wellicht is het om het gepercipieerde belang van vaccinatie niet te ondermijnen dat er nu weinig ruchtbaarheid wordt gegeven over hoe het verloopt met de toepassing van het medicijn Pfizer.

Groepsimmuniteit

Het doel van vaccinatie is dat mensen niet ziek worden. Doel is echter ook om het aantal besmettingen en infecties te beperken. Doordat minder mensen doorgeefluik zijn van het virus, kan het virus zich minder gemakkelijk handhaven en uiteindelijk verdwijnen uit de populatie. Daarvoor dient het reproductiegetal in ieder geval lager dan 1 te zijn.

Omdat een populatie niet gesloten is, en ook omdat het virus voortdurend muteert is echter moeilijk precies te zeggen wanneer het virus als overwonnen geldt. Juist vanwege het exponentiële karakter van de verspreiding van het virus kan een kleine restbesmetting of een nieuw geïmporteerde besmetting toch weer tot een nieuwe opleving leiden.

Besmettelijk maar niet ziekmakend

Dat je de ene variant de baas bent, betekent niet dat je een volgende variant ook de baas bent. We zien dat nu met de deltavariant. In principe wint de meest besmettelijke variant het van de andere varianten. De meest besmettelijke variant gaat zodoende domineren.

De meest besmettelijke variant betekent echter niet de meest ziekmakende of dodelijke variant. Als zich in de toekomst een variant ontwikkelt die heel besmettelijk is, maar ook heel weinig ziek maakt, dan blijft het lastig tegen die variant groepsimmuniteit te ontwikkelen, maar dat is dan ook niet heel erg.

Verkoudheidsvirussen kennen vaak dit profiel van heel besmettelijk maar niet erg ziekmakend. Vaccins tegen verkoudheid worden niet ontwikkeld omdat de aandoening te weinig ernstig wordt geacht om via een vaccin te bestrijden. Voor griep (influenza) is dat weer anders. Griep is minder onschuldig dan vaak gedacht wordt.

In het begin van de epidemie heeft Mark Rutte in een televisietoespraak laten weten het virus zonder vaccin rond te laten gaan. Als ware het een verkoudheidsvirus. Toen de ziekenhuizen echter volliepen is de regering snel op haar schreden teruggekeerd, overigens zonder dat ruiterlijk toe te geven.

Quarantaine

Quarantaine wordt in Nederland bar slecht gecontroleerd. De reden daarvan is dat strenge controle een inbreuk zou zijn op de vrijheid. Quarantaine is toch een soort opsluiting.

Als afschrikkend voorbeeld wordt dan meestal verwezen naar China als autocratisch land. Maar feit is dat andere Aziatische landen met  een veel liberaler regime dan China, zoals Zuid-Korea en Taiwan, ook inzetten op strenge quarantaine. Quarantaine betekent daarbij tijdelijke isolatie van wie een vergrote kans heeft om het virus over te dragen. Bij corona heb je het over een isolatie van enkele weken.

Speciale coronaziekenhuizen ook vorm van quarantaine

Het quarantainebeleid in Nederland wordt uitgedrukt met de oneliner: blijf thuis bij klachten. In de praktijk blijkt echter minder dan 50 procent van de mensen met symptomen dit te doen. Vervolgens haalt de regering hierover haar schouders op onder het motto: daar kunnen we dan niks aan doen. Toch is het aan te rekenen als iemand met een verhoogd risico het virus over te dragen, niet de nodige voorzorgsmaatregelen neemt om dat te voorkomen. Eigenlijk is het onbegrijpelijk dat de regering daar zo lauw op reageert.

In Zuid-Korea worden zieke mensen bijvoorbeeld voor een aantal weken van hun huisgenoten geïsoleerd om verdere besmetting onder familieleden te beperken. Ook bestaan er in Zuid-Korea in corona gespecialiseerde ziekenhuizen om te voorkomen dat de reguliere zorg letterlijk geïnfecteerd raakt door de zorg voor corona. Ook dat is op te vatten als een vorm van quarantaine.

Contacten beperken

In plaats van sterk in te grijpen in gevallen van hoog risico, kiest men in Nederland liever voor generieke maatregelen die het risico overal een beetje indammen. Te denken valt aan anderhalve meter afstand houden, handen wassen en ventilatie van ruimten, maar ook aan thuiswerken, sluiten van horeca en avondklok, tot aan een lockdown aan toe.

Juist bij de lockdown-achtige maatregelen lijkt de regering te denken dat beperking van vrijheid niet zo erg is, zolang die beperking maar gelijkmatig over de bevolking verdeeld. Ik ben het daar eigenlijk niet mee eens. Ik ben ervoor om vrijheid te beperken als daar goede redenen voor zijn. Dat iemand besmettelijk is, vind ik een goede reden. Ik ben dus meer voor strenge quarantaine dan voor een strenge lockdown, ook al omdat je met quarantaine een kleiner aantal mensen treft.

Lockdown doe je in mijn ogen pas als quarantainemaatregelen zijn uitgeput. Eigenlijk is dat in anderhalf jaar tijd nooit het geval geweest. Men heeft quarantainemaatregelen goeddeels overgeslagen en als het vervolgens uit de hand loopt ineens voor een lockdown gekozen.

Kwetsbaren isoleren

De kwetsbaren zijn voor een niet onbelangrijk deel ouderen. Als je die weet te isoleren, dan voorkom je daarmee veel ziekenhuisopnamen en sterfgevallen. In 2020 isoleerde de regering de kwetsbaren pas toen het eigenlijk al te laat was. Het virus was toen reeds in de zorgcentra binnengedrongen. Vervolgens werden de deuren gesloten, waardoor veel van de ellende binnenshuis aan het oog van de burger onttrokken bleef. Gevolg was ook dat veel ouderen toen in eenzaamheid stierven.
De toenmalige isolatie bleek dus verkeerd uit te pakken.

Sindsdien is er ook niet meer echt naar een andere manier gezocht om kwetsbaren te beschermen. Nu blijkt dat vaccinatie juist aan kwetsbaren niet de benodigde bescherming biedt, is het opnieuw nodig om bescherming te bieden. Vraag is: hoe dan?

Testbarrière

Op dit moment zijn ongevaccineerde kinderen de belangrijkste bron van infecties. Die infectie komt vervolgens bij de ouders terecht, die daar als gevolg van vaccinatie meestal niet ziek van worden. Als zulk een infectie binnen het gezin blijkt uitgewoed, dan zou iedereen ook weer opa en oma kunnen bezoeken. Tot die tijd is het overzichtelijker als alleen de ouders op bezoek gaan.

Om te voorkomen dat zij de grootouders besmetten, is het evenwel nodig om hen te testen alvorens ze op bezoek gaan. Tussen ouders en grootouders stel je zodoende een testbarrière in. Resultaat is dat opa en oma minder bezoek krijgen. Maar het goede nieuws is dat ze tenminste nog bezoek krijgen. Bovendien worden ze er niet ziek van. Dat is dan toch een hele verbetering ten opzichte van de situatie in 2020.

Paul Hekkens is auteur van ‘Stille Lente’ – de kroniek van het eerste Coronavoorjaar. Meer informatie en bestellen kan HIER. Het boek is ook beschikbaar als e-book, kijk HIER

Het bericht Beter strenge quarantaine dan lockdown verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor een gevaccineerde hoeft dat niet erg te zijn, omdat de kans om als gevolg van de infectie ziek te worden klein is. In dat geval kun je de infectie na vaccinatie ook als een booster zien. Daarbij is het ook nog eens zo is dat een echte covid-infectie betere bescherming biedt dan een booster met een vaccin.

Iedereen boosteren?

De Duitse immunoloog Carsten Watzl ziet het daarom voor jonge, gezonde, gevaccineerde mensen als een reële optie om af te zien van een booster. Dat het kabinet in Nederland al heeft bepaald dat iedereen recht heeft op een booster, is dus misschien wel wat veel van het goede: de sterken onder de gevaccineerden zijn al afdoende beschermd.

Maar dan is vraag: waarom kiest het kabinet dan voor breed boosteren? Is dat omdat de flank naar de ouderen en kwetsbaren en ook de niet-gevaccineerden toe nog behoorlijk open ligt? Hoopt het kabinet met breed boosteren die flank te verdedigen? Een indicatie voor die intentie is dat het kabinet nu ook kinderen wil vaccineren. Bekend is dat kinderen volop bijdragen aan de verspreiding van de deltavariant, terwijl ze daar zelf toch niet vaak ernstig ziek van worden.

Weer terug bij af

Ondanks de aanzienlijke vaccinatiegraad neemt het aantal infecties snel toe. Dat komt omdat de deltavariant zich ook via gevaccineerden verspreidt. Het behalen van groepsimmuniteit door middel van een hoge vaccinatiegraad blijkt hierdoor onhaalbaar. Dat betekent ook dat niet teveel verwacht mag worden van het toepassen van een coronapas. Weliswaar wordt een gevaccineerde die geïnfecteerd raakt, meestal zelf niet ziek. Hij kan de deltavariant wel weer overbrengen op ongevaccineerden, die daar wél ziek van kunnen worden. Daarnaast zijn er ook ouderen en kwetsbaren die ondanks vaccinatie na infectie toch een aanzienlijke kans lopen ziek te worden.

Volgens Hugo de Jonge helpt daar ook geen voortijdige booster tegen. Een booster, zo zegt hij, helpt alleen als het vaccin uitgewerkt raakt. Een booster helpt dus niet om extra bescherming in barre tijden te bieden. Nu zijn de ouderen en kwetsbaren volgens De Jonge nog voldoende gevaccineerd. De booster kan wel even wachten. Vraag is hoe dit te rijmen is met het gegeven dat de ziekenhuizen nu vollopen juist met ouderen en kwetsbaren met corona.

 De eerste helft van 2021 was het verhaal van de minister dat aan het feit dat de coronaziekenhuisopnames onder ouderen sterk afnamen, af te lezen was dat het vaccin werkt. Nu juist onder deze groepen het aantal ziekenhuisopnames weer sterk toeneemt, is de uitleg van De Jonge dat dit deels ouderen betreft die zich niet hebben laten vaccineren, deels echter ook ouderen die ondanks vaccinatie toch ziek worden omdat de algehele afweer verzwakt is. Het lijkt er dus op dat we weer terug bij af zijn. Net als in voorjaar 2020 lukt het wederom niet ouderen en kwetsbaren tegen covid te beschermen.

Ondertussen is het in Israël gelukt om met een brede inzet van een derde prik de toevloed van ouderen naar de ziekenhuizen weer te terug te dringen. Wat ik me dan afvraag: klopt het verhaal van De Jonge wel? Of dient zijn uitleg enkel ter camouflage van de schade die het wachten op een derde prik momenteel juist bij ouderen en kwetsbaren teweegbrengt?

AstraZeneca problematisch

Om ouderen en kwetsbaren te beschermen, is het trouwens belangrijk dat ook verzorgend en medisch personeel al snel over een booster kan beschikken. Zij zijn vaak al in een vroeg stadium met AstraZeneca gevaccineerd. Waar in Nederland steeds verdoezeld wordt dat AstraZeneca minder bescherming biedt, is men daar in het buitenland veel opener over.

Zo toonde viroloog Johan Neyts woensdag 17 november op de Belgische televisie via een grafiek dat de effectiviteit tegen symptomatische infectie van AstraZeneca in een half jaar afneemt van 65 tot slechts 45 procent. Volgens Neyts is men nu eigenlijk al te laat met boosteren. De kans dat verzorgenden de ouderen en kwetsbaren infecteren is levensgroot aanwezig. Het goede nieuws is dat een derde prik met Pfizer ook bij met AstraZeneca gevaccineerden leidt tot een bescherming tot boven de 90 procent. Dat is een pak hoger dan de bescherming die AstraZeneca alleen ooit geboden heeft.

Liberalisme à la MacDonalds

Ondertussen neemt de druk om vaccineren toch maar algemeen verplicht te stellen toe. In Duitsland en België wordt deze optie nu druk bediscussieerd. De Belgische minister voor volksgezondheid heeft alvast laten weten voor zo’n algehele verplichting gewonnen te zijn. In Nederland doet Mark Rutte een verbod echter af als zijnde niet liberaal. Maar vraag ik me dan af: hoe liberaal is het om de een de vrijheid te misgunnen die je de ander well gunt?

Wat me vooral stoorde aan het kabinetsbeleid rond de invoer van de coronapas, is de aanvankelijke suggestie dat je als gevaccineerde met coronapas weer helemaal los kan gaan. Om die suggestie kracht bij te zeggen, werden voorafgaand aan de coronapas allerlei beperkende maatregelen, waaronder de anderhalve meter in de horeca, versneld afgeschaft.

Er werd zo doelbewust een situatie gecreëerd waarin de voorrechten die gevaccineerden genoten zichtbaar en voelbaar werden. Het kabinet creëerde dus een soort MacDonalds-menukaart bestaande uit slechts twee opties: één aantrekkelijke en één onaantrekkelijke optie. De door het kabinet voorgekookte keuzemogelijkheid wordt vervolgens liberaal genoemd. Je bent dus vrij, maar wordt toch gemanipuleerd: liberalisme à la MacDonalds; liberalisme à la Rutte.

Wat niet – of in ieder geval veel te weinig – is gebeurd, is dat niet-gevaccineerden met respect zijn aangesproken. Geregeerd is vooral vanachter de katheder. Maatregelen zijn vooral generiek. Het volk wordt als een homogene massa toegesproken. Waar er tijd en ruimte genoeg is om niet-gevaccineerden voor zich te winnen, laat men dat na, of gebeurt dat veel te weinig.

De kille aanpak in megagrote vaccinatiecentra op plekken waar je normaal niet komt, spreekt ook niet iedereen aan. De menselijke schaal ontbreekt. Je voelt je behandeld als een stuk vee. Ook schijnen er nu nog mensen te zijn die nog ongevaccineerd zijn omdat ze denken aan vaccinatie kosten verbonden zijn. Als zelfs over de prijs onduidelijkheid bestaat, dan wijst dat op een serieus communicatietekort. Blijkbaar kan zulk een tekort bestaan ondanks het feit dat het op televisie al anderhalf jaar over weinig anders dan corona gaat.

Brengt ernstige schade toe

Kwalijk is het negatieve stereotype beeld dat rond de ’anti-vaxxer’ of ‘wappie’ is ontstaan. Het kabinetsbeleid heeft daaraan bijgedragen. Gevolg is dat gevaccineerden steeds minder begrip kunnen opbrengen voor niet-gevaccineerden. Dat is gevaarlijk, want dat kan betekenen dat gevaccineerden geen rekening meer wensen te houden met niet-gevaccineerden.

Inmiddels is duidelijk dat ook gevaccineerden kunnen bijdragen aan de verspreiding van de deltavariant. Ze voelen zich daar zelfs toe gelegitimeerd: had je je maar moeten laten vaccineren, wordt dan gedacht. Als gevaccineerden zich, door het kabinet daartoe aangezet, ontremd gaan gedragen op plaatsen waar legitimatie met de coronapas geldt, dan kan dat leiden tot overbelasting van ziekenhuizen en ic’s en kan dat uiteindelijk ook levens kosten.

Liberale vaccineerkeuzes?

Dat daarmee ook de ouderen en kwetsbaren onder de gevaccineerden, en mensen die zich om medische redenen niet kunnen vaccineren getroffen worden, wordt daarbij gemakshalve over het hoofd gezien. Het zich veilig wanende deel van de bevolking brengt zodoende schade toe aan de rest van de bevolking. Om dat proces dat ze zelf in gang heeft gezet alsnog te stoppen, is de regering halsoverkop gekomen met een lockdown light.

Maar de verantwoordelijkheid om anderen niet te infecteren, ligt niet alleen bij de zich veilig wanende gevaccineerden. Die ligt net zo bij de mensen die zich niet laten vaccineren. Ook hún gedrag heeft consequenties, niet alleen voor henzelf, maar ook voor anderen.

En ook in dit geval zijn die anderen niet alleen zij die zich niet willen laten vaccineren, maar ook gevaccineerde ouderen en kwetsbaren, en ook zij die zich om medische redenen niet kunnen laten vaccineren. Dan vraag ik aan Rutte: hoe liberaal is eigenlijk de vrijheid om anderen ernstige schade toe te voegen?

Paul Hekkens is auteur van ‘Stille Lente’ – de kroniek van het eerste Coronavoorjaar. Meer informatie en bestellen kan HIER. Het boek is ook beschikbaar als e-book, kijk HIER

Het bericht Weer lukt het niet ouderen en kwetsbaren tegen Corona te beschermen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het antwoord van ziekenhuisdirecteur Ernst Kuipers luidt, dat als iedere Nederlander gevaccineerd was, dat dan het percentage 100 procent zou zijn geweest. Daarmee suggereert Kuipers dat het hogere percentage gevaccineerden, en dus een lagere percentage ongevaccineerden wijst op een hogere vaccinatiegraad in Nederland dan in België. Dat is echter niet het geval.

Kijken we naar de vaccinatiegraad van de totale bevolking dan noemt Jaap van Dissel een percentage voor Nederland van 70 procent. In België is echter meer dan 74 procent volledig gevaccineerd. De vaccinatiegraad in België ligt dus hoger en niet lager. Kuiper kan het verschil tussen Nederland en België dus niet verklaren. Maar is er wel een verschil?

Ontbrekende details

Van Dissel komt tijdens zijn spreekbeurt weer met andere cijfers dan Kuipers. Dat wil zeggen, percentages geeft Van Dissel niet. Op zijn sheets zijn slechts een tweetal taartdiagrammen te zien, de een voor ziekenhuisopnames, de andere voor ic’s. De cijfers moeten de Kamerleden er maar zelf bij bedenken. Ook wordt er weinig context gegeven waar die taartdiagrammen op gebaseerd zijn. Dit terwijl Van Dissel meestal bepaald wel scheutig is met details, vaak dermate scheutig dat je als toehoorders door de bomen het bos niet meer ziet.

Naar de verhouding gevaccineerden en ongevaccineerde covidpatiënten in het ziekenhuis en op de ic was vooraf aan de update door Kamerleden nog expliciet gevraagd. Daarom verbaast het des te meer dat Van Dissel juist op dit punt zo slordig geïnformeerd is.

Vlak onder die taartdiagrammen zonder cijfers staat wel een tabel met juist zeer hoge percentages voor vaccineffectiviteit voor ziekenhuis- en ic-opname. Ik denk dan: is dat soms om de aandacht van die taartdiagrammen af te leiden? Vraag is ook of die hoge percentages wel kloppen. Eerder heb ik al geconstateerd dat ook die vaccinatie-effectiviteit in België toch een stuk lager wordt ingeschat dan in Nederland. Vanwaar dan weer dié verschillen?

Altijd weer die Omtzigt

Het is wederom Omtzigt die opmerkt, dat de taartdiagrammen niet kloppen met de gegevens van Kuipers. Tegen Van Dissel zegt hij: ‘De heer Kuipers zei net dat de verhouding bij ziekenhuisbedden 80-20 was, en ik zie hier 60-40 staan.’ Dat zou betekenen dat er helemaal geen verschillen tussen Nederland en België zijn. Zoals ik de taartdiagrammen lees is geen 40 maar zelfs 45 procent van ziekenhuisopnames vanwege covid volledig gevaccineerd, en dus geen 60 maar 55 procent volledig ongevaccineerd.

Omtzigt wil nu wel eens de precieze gegevens op tafel: ‘Deze opmerking is buitengewoon serieus, want dit gaat tot de kern van wat we hier vragen. En daarom wil ik ook heel precies weten welke cijfers ik krijg. Vergeef me dat ik een beetje precies ben. Dat is omdat ik statisticus ben, en het echt wil weten.’ Van Dissel belooft hem die informatie nog voor het debat toe te sturen. Daarin lees ik met betrekking tot ziekenhuisopnames in oktober 2021 dat 44 procent volledig en 1 procent deels gevaccineerd. 55 procent is niet gevaccineerd.

Cijfers als marketingtool

Waarom Van Dissel juist met die taartdiagrammen zo vaag bleef, laat zich raden. Dat was om te verhullen dat de werkelijke cijfers niet overeenkomen met de cijfers die de laatste weken breed de media rondgebazuind zijn, waarop ook Kuipers zich baseerde.

Vergeet ook niet dat Kuipers eerder deze week met minister De Jonge een afspraak heeft gemaakt over 1350 ic-bedden voor de komende tijd. Die gegevens over de verhouding gevaccineerden en niet-gevaccineerden hadden minder met waarheid en meer met het verkopen van de gewenste boodschap van doen. Het was vooral van belang om aan te tonen dat vaccineren loont. De cijfers moesten zich maar aan die boodschap aanpassen. Cijfers als marketingtool, noemde ik dat vorige keer.

Nu eens Van der Staaij

In het plenaire debat herhaalt Omtzigt zijn vraag: ‘Ik zou heel graag willen weten waarom er 80-20 genoemd is, terwijl het 55-45 is. Dat maakt enorm veel uit. Er zijn nog steeds meer ongevaccineerden dan gevaccineerden in het ziekenhuis, maar de kans is wel veel lager.’

Uiteindelijk is het niet Omtzigt zelf, maar Kees van der Staaij van de SGP die deze vraag stelt. Het antwoord van Hugo de Jonge gaat over cijfers die over de maanden heen veranderen omdat steeds meer mensen gevaccineerd raken. Als er niet veel gevaccineerden zijn, dan belanden ook niet veel gevaccineerden met corona in het ziekenhuis.

Maar dat betekent dat men afgelopen maand de actuele gegevens heeft achtergehouden, en achterhaalde gegevens juist heeft rondgebazuind, omdat die beter uitkwamen. Van der Staaij noemt het ‘een ingewikkeld verhaal om te communiceren met de samenleving als je de ene week zegt: Het vaccin werkt, kijk maar, de meerderheid die nu in het ziekenhuis ligt is ongevaccineerd. Een tijdje later liggen er meer gevaccineerden in het ziekenhuis. (…) Moet je dan weer uitleggen dat dit niet betekent dat het vaccin niet werkt. (…) kun je niet beter eenduidig vanuit betrouwbare cijfers communiceren?’

Dat de cijfers in België anders zijn, heeft er dus alles mee te maken dat men daar tenminste nog probeert mensen tot vaccinatie over te halen op basis van betrouwbare cijfers, en niet op basis van cijfers die zo mooi bij de boodschap passen. Eerlijk duurt het langst, schijnt een Belgisch spreekwoord te zijn.

Het bericht Hoe Jaap van Dissel onwelgevallige feiten verhult verscheen eerst op Wynia's Week.

Allereerst beïnvloedt het feit dat een groot deel van de bevolking nu gevaccineerd is het verloop van de golf. De kans dat mensen (ernstig) ziek worden, is toch een stuk kleiner. Hoeveel kleiner precies is nog maar de vraag.

Cijferdans

De Belgische minister voor volksgezondheid Frank Vandenbroucke heb ik horen zeggen dat voor gevaccineerden beneden de 65 jaar de kans om in het ziekenhuis te belanden 10 keer zo klein, en voor mensen boven de 65 jaar 3 keer zo klein is. Volgens de minister nog altijd een goede reden om te vaccineren.

In Nederland doen cijfers de ronde dat de kans om in het ziekenhuis te belanden door vaccinatie 20 keer zo klein is. De kans om op de ic terecht te komen zou zelfs 33 keer zo klein zijn. Een vergelijkbaar verschil tussen Nederland en België zie je met het aantal gevaccineerden en ongevaccineerden met covid in het ziekenhuis. In Nederland hoor je dan dat het voor bijna 90 procent ongevaccineerden betreft, en voor minder dan 5 procent volledig gevaccineerden.

In België heeft Erica Vlieghe het over fiftyfifty. Daarbij benadrukt men dan wel dat een veel kleinere groep niet gevaccineerden zorgt voor minsten zoveel ziekenhuisopnamen dan een veel grotere groep gevaccineerden.

Ik vraag me af hoe het komt dat men in België tot heel andere cijfers komt dan in Nederland. Of is het zo dat de Nederlandse cijfers begrepen dienen te worden als marketingtool?

Waarom QR-code?

Een verschil met België is ook dat daar bepaalde vaccinaties – denk aan polio – verplicht zijn. In Nederland is dat niet het geval. Dat kan ook van invloed zijn op hoe er met covid-vaccinatie wordt omgegaan. Ook is in België vaccinatie tegen corona tot nog toe niet verplicht,  maar wordt er wel gepleit om die te verplichten. Juridisch schijnt dat heel goed mogelijk te zijn. Ook Europese wet- en regelgeving staat daarbij niet in de weg.

Anderzijds is het zo dat de QR-code in Wallonië en Brussel wel, maar in Vlaanderen tot op heden niet of nauwelijks wordt toegepast. Reden is dat de vaccinatiegraad in Vlaanderen veel hoger ligt dan in Wallonië en Brussel.

Volgens burgemeester van Antwerpen en NVA-voorzitter Bart de Wever is het doel van de QR-code niet zozeer om besmettingen te vermijden, maar vooral om mensen ertoe te bewegen zich alsnog te laten vaccineren. Omdat de vaccinatiegraad in Vlaanderen hoog ligt heeft invoer van de QR-code volgens hem daarom weinig zin. Hij vat het op als een straf voor het feit dat Vlaanderen het goed gedaan heeft.

Daarnaast biedt een QR-code volgens De Wever schijnzekerheid. Omdat mensen zich in een veilige omgeving wanen laten ze elke voorzichtigheid varen. Daardoor kan het virus zich via gevaccineerden die daar niet of nauwelijks ziek van worden toch verspreiden en zo  niet-gevaccineerden treffen. Hij pleit ervoor vooral voortgang te maken met verplichte vaccinatie van het zorgpersoneel en een derde prik voor kwetsbaren en risicoberoepen.

Is er wel een doelgroepenbeleid?

Waar ik eigenlijk niks meer van hoor is het doelgroepenbeleid ten aanzien van vaccinatie. Volgens mij zou de eerdere vaccinatiebaas Jaap van Delden dat doen. Kan zijn dat ik daar weinig van meekrijg omdat dit zich vooral afspeelt binnen allochtone gemeenschappen waar de vaccinatiebereidheid laag ligt. Dat de media er niet over reppen, komt wellicht omdat men vooral geen tweedracht wil zaaien tussen de autochtone en allochtone bevolking. De Wever meldt dat in de Antwerpse ziekenhuizen vooral allochtonen met corona zijn opgenomen.

Ik denk dat ook veel mensen uit het alternatieve circuit zich niet laten vaccineren. Bijvoorbeeld mensen die bij voorkeur naar de biowinkel gaan om onbespoten groente te kopen. Een vaccin wordt door hen al snel opgevat als lichaamsvreemde chemische troep. Bovendien hebben zij een bovengemiddeld vertrouwen in hun natuurlijke afweer. Je zou toch denken dat er ook beleid is om die groep tot vaccinatie te bewegen. Maar dat heb ik nooit kunnen ontdekken.

Lamlendig coronabeleid

Officieel is het advies van het kabinet om waar mogelijk anderhalve meter afstand te bewaren en anders een mondmasker te dragen. Het kabinet draagt die boodschap echter niet uit, ondanks het feit dat al vóór de zomer duidelijk was dat de Deltavariant een slag besmettelijker is.

Ook hoor je het kabinet niet meer over de noodzaak van goede ventilatie. Dat was toch het grote inzicht van het kabinet voorafgaand aan de zomer. Men had er nog een apart logootje voor bedacht. En nu dreigt de controle op basis van de QR-code in de horeca ook te verwateren. Men neemt het er niet meer zo nauw mee.

Lamlendig coronabeleid alom. Het lijkt alsof Hugo de Jonge zijn vakantieslippers nu pas heeft ingeruild voor zijn kekke ministerschoenen. Vanuit de ziekenhuizen wordt inmiddels alweer gewaarschuwd voor een toevloed aan coronapatiënten. Die zou wel eens zo groot kunnen zijn dat de reguliere zorg weer uitgesteld moet worden.

Andermans vrijheid

Blijkbaar is een vaccinatiegraad van bijna 82 procent van alle 12-plussers onvoldoende om groepsimmuniteit te bereiken. Was het toch niet beter geweest om vaccinatie al in een vroeg stadium verplicht te stellen? Hierbij is de principiële vraag in hoeverre verplichte vaccinatie in strijd is met het vrijheidsbeginsel.

Ook vanuit liberaal gedachtengoed wordt erkend dat de vrijheid van eenieder ophoudt waar deze de vrijheid van een ander aantast. In hoeverre ben je vrij het risico te lopen dat je iemand anders besmet? Voor die ander is besmetting een serieuze aantasting van zijn/haar vrijheid. Jouw vrijheid gaat dan ten koste van andermans vrijheid.

Betalen voor de onvrijheid van de ander

Hoe zou je een vaccinatieverplichting gestalte moeten geven? Moet je de vaccinatie met geweld toedienen? Welke vrijheid blijft er voor ongevaccineerden over als vaccinatie wordt verplicht?

Eigenlijk is het antwoord op die vraag verassend eenvoudig. Laten we even terugkeren naar de situatie in België. Vaccineren voor polio is daar verplicht op straffe van een geldboete of zelfs gevangenisstraf. Laten we het houden bij een geldboete. Natuurlijk is een geldboete vrijheidsbeperkend. Maar is die vrijheidsbeperking gerechtvaardigd? Om het nog preciezer te zeggen: is de vrijheidsbeperking van een geldboete te rechtvaardigen op basis van het vrijheidsprincipe zelf?

Laten we het te betalen bedrag even niet zien als een boete maar als een belasting op niet-vaccineren, Rechtvaardiging daarvoor zijn de kosten die niet-vaccineren met zich meebrengt. Dat je betaalt voor kosten die je gedrag met zich meebrengt heet het profijtbeginsel, de minst omstreden reden om belasting te heffen.

De kosten van niet-vaccineren zijn meer coronapatiënten in ziekenhuizen. Bovendien ontvangen veel coronapatiënten ziektegeld. Dan kijken we nog niet naar de kosten van de diverse coronamaatregelen. Niet-vaccineren leidt dus tot extra kosten. Het is niet strijdig met het vrijheidsprincipe om niet-gevaccineerden daarvoor te laten betalen.

Natuurlijk betalen ook niet-gevaccineerden maandelijks ziektekosten- en werknemersnemersverzekering. Dat systeem is echter niet ingesteld op de kosten van het extra risico dat niet-gevaccineerden nemen. Voor  extra risico moet extra betaald worden.

50 euro per maand

Nu denk ik niet aan een kostendekkende boete (of belasting) voor niet-vaccineren. Het gaat mij vooral om het signaal. Stel dat iedereen die zich nog niet heeft laten vaccineren daarvoor elke maand een aanslag van 50 euro krijgt. Overtuigde anti-vaxxers zal je daar wellicht niet mee overhalen. Zeker als ze goed in de slappe was zitten betalen ze dan gewoon elke maand 50 euro. Als we de boete opvatten als belasting, is dat ook nog hun goed recht.

Niet-vaccineren wordt zo tot een luxe die iemand zich al dan niet permitteert. Uiteindelijk betalen mensen die zich niet vaccineren dan gewoon voor de vrijheid die ze voor zichzelf nemen en die ze daarmee anderen afpakken. En die te betalen prijs is dan waarschijnlijk niet eens kostendekkend. Dan vraag ik me af, is het soms rechtvaardiger om anderen die prijs voor hen te laten betalen?

Maar veel mensen die zich nu nog niet hebben laten vaccineren zijn helemaal geen hardcore anti-vaxxers. Vaak speelt gemakzucht een rol. Sommigen zien alleen maar op tegen de prik. Dan is een niet eens kostendekkende boete of belasting op niet-vaccineren juist vanuit vrijheidsperspectief alleszins te rechtvaardigen.

Steunt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hef boete of belasting op niet-vaccineren verscheen eerst op Wynia's Week.

Iets soortgelijks heb ik als ik naar Heijne zelf luister. Zijn verhaal lijkt op een hele massa richtingaanwijzers die alle een andere kant op wijzen, waarbij het standpunt van Heijne de optelsom van al die pijlen is.

Voor de toehoorder is het echter ondoenlijk die optelsom te berekenen, en ik heb de indruk dat Heijne dat zelf ook niet kan. Dan hoeft het niet te verbazen dat de laatste vraag die aan Heijne na zijn lezing werd gesteld, is of niet de islam meer duidelijkheid kan  verschaffen. Het antwoord van Heijne op die toch wel knotsgekke vraag was wederom een batterij aan richtingaanwijzers, waaruit je als luisteraar dan maar weer de optelsom dient te berekenen. Alsof het voorstel een serieuze afweging verdient!

Gebrek aan gemeenschap

Volgens Heijne was men in 2006 nog optimistisch over de social media. Mark Zuckerberg was nog een held en Facebook werd als gemeenschapsvormend platform gezien. Facebook zou een gelijk speelveld bieden, waardoor de vrijheid van meningsuiting verder gedemocratiseerd zou raken.

Anno 2021 is het aanvankelijke optimisme omgeslagen in wantrouwen en teleurstelling. Juist via social media verbrokkelt de samenleving in bubbels van gelijkgestemden. Bovendien vertrouwt men steeds minder op overheid en mainstream media. De samenleving geraakt zodoende gefragmenteerd. Er is een gebrek aan gemeenschap.

De synthese van Denemarken

Volgens Heijne zijn links en (radicaal) rechts het daarover eens. Hun oplossing is echter verschillend. Waar rechts vooral heil zoekt in een afbakening van de gemeenschap, zoekt links dat vooral in een toename van de onderlinge solidariteit.

Heijne besteedt vervolgens geen aandacht aan een mogelijke synthese van beide oplossingen. Toch ligt die synthese voor de hand. Wat rechts beter begrijpt dan links is dat solidariteit binnen een gemeenschap een schaars goed is en als zodanig behandeld dient te worden. Je kunt niet de samenleving alsmaar oprekken en dan verwachten dat de onderlinge solidariteit even sterk blijft.

In Denemarken heeft men dat aardig begrepen. 10 jaar lang is daar geregeerd met gedoogsteun van de Deense volkspartij. Nadien hebben de sociaaldemocraten het roer overgenomen zonder de nationalistische agenda van de vorige regering te verlaten. Sindsdien geldt een overwogen afbakening van nationale belangen in Denemarken als vanzelfsprekend. 

Anti-antiliberaal

In hun zoektocht naar meer gemeenschap richt zowel links als rechts zijn pijlen op het midden, waartoe Heijne ook de VVD rekent. Het liberalisme wijst hij aan als hoofdschuldige. Al bij zijn opkomst in de 18^de eeuw heeft het liberalisme namelijk niks te melden over gemeenschappelijkheid. Alleen individualisme telt. Heijne spreekt in dit verband van een liberale leegte.

Nu afficheer ik mezelf niet als liberaal, maar toch ook niet als antiliberaal. Laat ik gemakshalve zeggen dat ik anti-antiliberaal ben. Excessen ontstaan niet zozeer doordat overheden markten hun gang maar laten gaan, maar juist door massief overheidsingrijpen in markten.

Overheid verstoort markten

Denk bijvoorbeeld aan de miljarden aan obligaties die maandelijks door de ECB worden opgekocht. Denk aan de miljarden aan coronasubsidies waar juist in coronatijd geen productie tegenover stond.

Denk ook aan de miljarden aan belastingkorting die expats in Nederland acht jaar lang ontvangen. Denk aan de manier waarop buitenlandse studenten naar Nederland gelokt worden door de Nederlandse belastingbetaler een belangrijk deel van de studie te laten betalen.

Denk aan de ruimte die wordt geboden aan louche uitzendbureaus waardoor de onderkant van de arbeidsmarkt op moderne slavernij gaat lijken. Denk tenslotte ook aan Nederland als belastingparadijs waardoor ook de drugscriminaliteit in Nederland wordt gefaciliteerd. Dat is allemaal niet vrije markt, maar juist overheidsingrijpen dat bijdraagt aan scheve verhoudingen op diverse markten.

Permanente volksverhuizing

Mijn indruk is dat Heijne ook niet goed het verschil tussen liberalisme en neoliberalisme op het netvlies heeft. Liberalisme gaat over de ruimte die je als overheid aan de markt biedt. Neoliberalisme betreft een doelbewuste ondermijning van de staat door de vrije markt te internationaliseren.

Met name de EU gebruikt de principes van het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal en arbeid om het functioneren van nationale staten te ondermijnen. Daaraan hebben we ook de Brexit te danken. Met name vrij verkeer van arbeid leidt niet tot aanhoudende arbeidsmobiliteit maar tot een permanente volksverhuizing. Met tijdelijke arbeidscontracten als schoenlepel ontstaat een trek van arme naar rijke landen, waarbij de kans groot is dat die migranten op basis van een uitkering in die rijke landen blijven, ook al is er geen werk meer voor hen.

Dan kan Heijne wel zeggen dat de vrije markt niet deugt, maar wat niet deugt is dat een ongelijk speelveld wordt ingezet om migratie te bewerkstelligen.

NRC-lezer in moeilijk parket

Het is Heijne kennelijk niet ontgaan dat er heel wat mensen zijn die als gevolg van de coronacrisis een stuk rijker zijn geworden. Dat zijn ook lezers van de NRC waar hij voor schrijft. Hun huis is zomaar een stuk meer waard geworden, en misschien hebben ze ook geprofiteerd van een beurs die fors is gestegen als gevolg van een teveel aan geld. Dan komt de gewetensvolle NRC-lezer in een moeilijk parket. Enerzijds blijft hij pleiten voor gelijkheid en solidariteit en anderzijds geeft hij toe aan de mogelijkheden tot zelfverrijking. Je kunt het omschrijven als de eigentijdse vorm van links lullen en rechts vullen.

Heijne omschrijft die houding als hypocriet. Heijne beschuldigt ook Apple en Shell ervan vooral de schone schijn op te houden dat ze het goed voor hebben met mensheid, wereld en klimaat, maar die voornemens toch maar even op het tweede plan zetten, als daarmee voordeel te behalen valt.

De overheid organiseert de hypocrisie

Wat mij dan opvalt, is dat Heijne vooral burgers en bedrijven van hypocrisie beschuldigt. Het blijft buiten zijn blikveld dat de overheid een dergelijke hypocrisie doelbewust organiseert. Denk maar eens aan de roemruchte klimaattafels. De bedrijven die daar aan tafel zitten weten precies hoe ze moeten lullen, om vervolgens op basis van door de overheid gecreëerde marktcondities hun zakken te vullen. Inmiddels staat Nederland vol met biomassacentrales die alleen op papier aan vermindering van CO₂ bijdragen.

Burgers doen zich inmiddels tegoed aan ruimschoots gesubsidieerde Tesla’s die wellicht gedurende hun hele economische levensduur rijden op stroom opgewekt op basis van fossiele brandstof en die voorzien zijn van batterijen die zeer milieubelastend zijn en die waarschijnlijk ook nog eens voortijdig vervangen dienen te worden.

Dat mensen een rekensommetje maken en dan kiezen voor een Tesla, is hen niet te verwijten. Het probleem is daarom niet de hypocrisie van burgers en bedrijven, maar vooral de door de overheid georganiseerde ofwel systemische hypocrisie.

Dwaallicht

Ondanks al die wegwijzers die allerlei kanten uitwijzen, is de denkwereld van Heijne op de keper beschouwd verbluffend overzichtelijk: De overheid is goed, de markt is slecht. Omdat het liberalisme weinig overheid en veel markt wil, deugt dus het liberalisme niet.

Als ik daar op een vergelijkbaar overzichtelijke wijze mijn eigen standpunt tegenover plaats, dan luidt dat als volgt. De markt is geen uitvinding maar een natuurlijk fenomeen en daarom niet goed of slecht. De overheid is van menselijke makelij en daarom wel goed of slecht. Goed is als de overheid de markt weet in te zetten om voor de samenleving wenselijke resultaten te bereiken. Over wat wenselijk is gaat in een democratie de kiezer en niet de overheid.

Heijne eindigt met de oproep uit de Bergrede om vooral je vijanden lief te hebben. Ik begrijp dat dan maar als een oproep aan NRC-lezers om eindelijk eens wat meer respect voor Henk en Ingrid op te brengen, en niet met dedain op hen neer te kijken. Maar de optelsom van Heijnes uitspraken over de Bergrede zal wel uitwijzen dat hij het zo toch ook weer niet bedoeld heeft. En dat maakt hem tot een dwaallicht.

Het bericht Bas Heijne zegt dat de vrije markt niet deugt, maar wat niet deugt is de manier waarop de overheid ingrijpt in de markt verscheen eerst op Wynia's Week.