Een jaar later, in de nacht van 9 op 10 november 1989, viel de Berlijnse Muur. Dat maakte destijds veel meer indruk. Maar als historici over een paar eeuwen terugkijken, dan zouden ze de introductie van de betaalpas wel eens belangrijker kunnen vinden dan de val van de Muur.

Technologische vernieuwingen hebben immers een grotere invloed op de ontwikkeling van de mensheid dan veranderingen van politiek regime. Heersers komen en gaan, maar kennis en techniek blijven bestaan.

Onvermoede effecten

Geldverkeer is heel belangrijk. Belangrijker dan het uitstervende postverkeer, waar PostNL het monopolie op heeft, of het treinverkeer dat NS zo moeizaam in stand weet te houden. In het betalingsverkeer worden steeds nieuwe technieken ingevoerd. Die hebben onvermoede maatschappelijke effecten.

Vroeger kon iedereen die geld had deelnemen aan het betalingsverkeer. In 1988 is de weg ingeslagen dat u daartoe klant moet zijn van een bank. Maar onlangs lekte via Follow the Money een interne video uit waarin Rabobank-directeur Philippe Vollot trots vertelde dat hij elke maand tienduizend klanten wegstuurt. Twee jaar geleden, voordat hij in dienst kwam, stuurde de bank slechts duizend klanten per maand weg. Maar dankzij Vollot raken dit jaar 120.000 mensen hun toegang tot betalen via de Rabobank kwijt. Even veel mensen als alle inwoners van Leeuwarden.

Weet u wat de functie van de heer Vollot is bij de Rabo? Chief Financial Economic Crime Officer (CFECO). Je zou zo’n titel eerder verwachten bij de FBI dan bij de Rabobank, in 1972 ontstaan uit een fusie tussen de Raiffeissenbank en de Boerenleenbank, trots op zijn wortels in de Nederlandse samenleving, zijn coöperatieve aanpak en zijn banden met het verenigingsleven. Das war einmal. Nu is de bank zo trots op zijn Chief Financial Economic Crime Officer dat ze hem 1,9 miljoen euro per jaar betaalt. Dat is meer dan de baas van kwijnend PostNL verdient (1,3 miljoen) en drie keer zoveel als de baas van de Nederlandse Spoorwegen krijgt. Dat zie ik de FBI niet betalen aan een chief crime officer.

Dat de Rabo dat wel doet, komt door de wetgever. Die heeft alle banken opgedragen om alle boeven uit het betalingsverkeer te weren en het Openbaar Ministerie legt gigantische boetes op aan wie dat niet enthousiast genoeg doet (775 miljoen euro voor ING; 480 miljoen euro voor ABN Amro). Het OM kijkt samen met De Nederlandsche Bank op dit moment of de Rabo ook zo’n boete verdient. De bank hoopt zijn antiwitwasbeleid eind dit jaar op orde te hebben en met justitie hijgend in de nek, mag dat wat kosten. In de eerste helft van het jaar waren 8.500 medewerkers klanten aan het ziften. Dat kostte de bank 500 miljoen euro (en 60.000 klanten).

Zulk wild smijten met geld krijg je wanneer de wetgever een sector van het private bedrijfsleven een publieke taak oplegt. Dat is hele slechte wetgeving.

Overheid knijpt contant betalen af

Door de komst van elektronisch betalen, in 1988 gemarkeerd aan het Osdorpplein, hebben de banken volledig inzicht in uw betalingsverkeer en ze moeten de overheid alles vertellen wat ze zien en wat misschien niet deugt. De legioenen van Vollot en zijn collega’s bij andere banken pluizen daarom iedere dag precies na aan wie u wat betaalt en van wie u wat ontvangt.

Zei iemand privacy? Een uitweg is er niet. U moet een bankrekening gebruiken. Want een treinkaartje kunt u alleen elektronisch betalen. En zonder betaalrekening kunt u vrijwel nergens tanken of parkeren. De wetgever vernauwt de fuik constant. Allemaal zogenaamd om witwassen, belastingontduiking en – wel ja – financiering van terrorisme te voorkomen. De grens voor contant mogen betalen staat nu op 3.000 euro, dus een nieuwe auto kopen of de aannemer betalen, kan ook niet meer gewoon met geld.

Het mag niet verwonderen dat de Consumentenbond ontdekte dat de prijs van betaalrekeningen in vijf jaar nog sneller is gestegen dan die van een postzegel of een treinkaartje. U kunt niet weg. U kunt alleen weggestuurd worden. Door de heer Vollot en zijn duizenden nijvere speurders.

Als al die tienduizend klanten die de Rabo per maand wegstuurt zich echt allemaal schuldig zouden hebben gemaakt aan witwassen, belastingontduiking en/of terrorismefinanciering, dan hebben we een groot probleem met criminaliteit. Misschien valt van een immigratiecrisis niet te spreken bij 1.000 asielzoekers per week, maar als één bank iedere maand 10.000 misdadigers onder zijn klanten vindt, dan moeten we toch wel spreken van een criminele crisis in Nederland? En de gevangenissen zitten al vol.

We weten dat de heer Vollot niemand onterecht de deur wijst. Want iedere bankier heeft gezworen altijd het belang van zijn cliënt voorop te stellen. Als de mensen van Vollot die eed massaal zouden overtreden, zou de toezichthouder ingrijpen en zware straffen uitdelen. Dat is niet gebeurd.

Aan de bestrijding van die criminaliteit crisis doet de private sector meer dan de overheid. De gezamenlijke banken hebben nu 13.000 medewerkers fulltime ingezet om de bankrekeningen van iedere Nederlander door te spitten. Terwijl de overheid in het hele land slechts 10.000 politierechercheurs inzet om boeven te zoeken.

De regering doet niks

De banken geven hier jaarlijks minstens 1,4 miljard euro aan uit en wat doet de overheid? Die had twee jaar geleden de Nationale Samewerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) opgericht. Bij die NSOC werkten de ministeries van Justitie (politie, Openbaar Ministerie), Financiën (douane, Belastingdienst, FIOD) en Defensie (Koninklijke Marechaussee) multidisciplinair samen als een soort FBI. Weet U hoeveel mensen die drie ministeries daartoe inzetten? Honderd! Inmiddels is de NSOC maar weer opgeheven. De Tweede Kamer vond dit de ‘zoveelste nieuwe organisatie waarvan de meerwaarde onduidelijk is’.  

De meerwaarde van alles wat de banken wel (moeten!) doen is ook zeer beperkt. Slechts 5 procent van de door de crime officers van de bancaire FBI bij justitie gemelde witwassignalen zijn daadwerkelijk verdachte transacties. En de banken wijzen er fijntjes op dat 90 procent van die 5 procent aan verdachte transacties reeds bekend was bij politie en justitie. De wetgever heeft de banken verplicht een gigantische bureaucratische machine op te zetten met bijna nul rendement.

Nieuwe machtsmiddelen

Niemand had dit in 1988 kunnen bedenken. Maar achteraf is deze ontwikkeling wel te verklaren. De betaalpas waar Ruding zijn speculaaspop mee kocht, perfectioneerde een machtsmiddel. Geld was dat altijd al. Niet voor niets stempelden koningen en keizers sinds mensenheugenis hun portret op klassieke betaalmiddelen. Door betalen elektronisch te maken, kan die macht indirect (via de heirscharen van Vollot) en onzichtbaar worden uitgeoefend. Digitale controle is het ideaal van de machthebber en inmiddels een groot succes. Elke (financiële) actie van elke Nederlander wordt nu ‘gemonitord’ en u betaalt daar zelf ook nog voor. Het is alsof er bij burgers een chip is ingebracht. Zo zien heersers het graag.

Al in de negentiende eeuw schreef Alexis de Tocqueville dat autocraten opzichtig hun macht uitoefenen, maar dat tirannie binnen een democratie juist onzichtbaar zal zijn. Daar ‘bedekt de politieke macht het individu met een netwerk van kleine, ingewikkelde, minutieuze en eenvormige regels waar de meest originele geesten en de sterkste zielen niet doorheen kunnen komen (…) Hij tiranniseert niet, hij hindert, hij onderdrukt, hij verstoort, hij dooft uit, hij stompt af en hij reduceert uiteindelijk elke natie tot een kudde schuchtere en vaardige dieren waarvan de staat de herder is.’

Dat een betaalpas hiertoe beter geschikt is dan een stenen muur met mitrailleurs erop, is misschien het overdenken waard wanneer u straks weer in een speculaaspop bijt.

PS Op woensdag 27 november organiseren De Nederlandsche Bank en de Nederlandse Vereniging van Banken de DNB Inhouse Day Financial Economic Crime Supervision. Alleen toegankelijk voor bankmedewerkers.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Het echte gevaar voor de democratie is uw betaalpas verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kunnen uitvoeren van de ultieme lijfstraf – de doodstraf – wordt ook in sommige hoogbeschaafde landen nog noodzakelijk geacht, maar zelden toegepast. De laatste executie in Europa vond in 1977 plaats in Frankrijk. Destijds was de zoon van Frankrijks hoofdbeul, Marcel Chevalier, nog bij die terechtstelling aanwezig om hem voor te bereiden op de opvolging, maar dat bleek niet nodig. In 1981 werd de doodstraf ook in Frankrijk afgeschaft.

Alleen gevangenisstraf, financiële boete en taakstraf resteren de beschaafde rechter nog. Daarbij mag worden aangetekend dat de overheid in Nederland er steeds minder in slaagt opgelegde gevangenisstraffen ten uitvoer te brengen, maar wel heel goed is in het innen van boetes. Zelfs onterechte boetes. En dat de heersende mening luidt dat langer opsluiten niet afschrikwekkend werkt, maar boetes verhogen wél.

Een vergeten straf

Een vergeten straf is verbanning. Oorspronkelijk was verbanning een kerkelijke straf. Wie bepaalde misdrijven had begaan werd uit de gemeenschap (van gelovigen) gestoten: geëxcommuniceerd. In Coena Domini (‘Aan het Avondmaal des Heren’) was de titel van de pauselijke bul, waarmee de banvloek in 1363 werd geïntroduceerd.

Oorspronkelijk waren er slechts een paar misdrijven die zo werden bestraft, waaronder ketterij, het in beroep gaan tegen een beslissing van de paus bij een kerkvergadering, nieuwe belastingen instellen zonder goedkeuring van de paus en het leveren van wapens aan vijanden van de kerk, zoals de Saracenen en de Turken.

In de loop der eeuwen werden steeds meer ‘misdrijven’ aan de lijst toegevoegd. Na de Reformatie vonden ook protestanten al snel redenen om personen uit hun gemeenschap te verbannen. En een halve eeuw nadat ze toestemming kreeg om een synagoge in Amsterdam te openen, verbande de Sefardische gemeenschap in 1656 de tolerante wijsgeer Spinoza.

In de Middeleeuwen hanteerden ook tal van steden verbanning als straf. Her en der zijn in Nederland nog steeds de ‘banpalen’ te vinden die de grens van de ‘banne’ (het rechtsgebied) van een stad aangaven. De veroordeelde werd geacht de stad verlaten te hebben als hij de banpaal was gepasseerd. Hij was dan banneling.

De seculiere overheid stuurt allang geen onderdanen meer weg, al krijgt de douane van Australië op de vraag of iemand een strafblad heeft van grapjassen het antwoord: ‘Is dat nog steeds verplicht?’

Nieuwe ketters

Maar het tij keert. Een paradox in de Nederlandse geschiedenis is dat de ontkerkelijkte bevolking religieuze gebruiken in nieuwe vorm voortzet. Het is inmiddels weer staand gebruik om mensen te ‘verketteren’. De anders denkende wordt dan in nieuwe termen uitgemaakt voor duivelsaanhanger. Hij is ‘fascist’, ‘racist’ of ‘extreem-rechts’.

Daar is weinig tegen te doen. In 2020 zei Volkskrant-columnist Max Pam aangifte te hebben gedaan tegen GroenLinks-prominent Sybren Kooistra, omdat die hem op Twitter voor racist had uitgemaakt. ‘Ik wil graag uitgezocht hebben of de racismebeschuldiging inmiddels zo gemeengoed is geworden dat het niets meer voorstelt,’ aldus Pam destijds.

Hoe die strijd is afgelopen hebben we nooit gehoord. Begin 2023 stond op de agenda van het partijcongres van GroenLinks wel een ‘antifascisme-motie’ die was ingediend door dezelfde Sybren Kooistra. Hij riep de Kamerfracties van zijn partij op om slechts bij hoge uitzondering interrupties te plaatsen tijdens de spreektijd van PVV en FvD en geen wetsvoorstellen en moties van die partij mede te ondertekenen. Kortom, hen dood te zwijgen. De motie werd door het partijbestuur omarmd en met overweldigende meerderheid van stemmen aangenomen.

Op verkettering volgt uitsluiting

Dat zou mij niet zijn opgevallen, ware het niet dat de Eerste Kamer toen net een sessie voor fractievoorzitters had georganiseerd over integriteit en omgangsvormen. De toenmalige fractievoorzitter van de PVV, Marjolein Faber, zei daar niet aan mee te zullen doen, mede vanwege die motie. Waarom praten over omgangsvormen met een partij die niet met je om wil gaan?

Ik ging wel naar die bijeenkomst en vond het – naïef als ik ben – wel zo netjes om tevoren tegen Paul Rosenmöller, de fractievoorzitter van GroenLinks, te zeggen dat ik daar aan de orde zou stellen hoe zijn fractie die motie zou uitvoeren. Bij de opening van de vergadering vroeg Rosenmöller meteen het woord. Hij stelde voor om geen verslag te maken van het besprokene. Een overgrote meerderheid stemde daar mee in. Niemand zal dus ooit iets leren van wat de leidende senatoren vonden van hun onderlinge omgangsvormen en hun handelen zonder last of ruggenspraak, waartoe ze zich bij eed hebben verplicht.

Op verkettering volgt uitsluiting. Zo heeft het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in juni van dit jaar de uitnodiging aan de Tweede Kamer om de eerste ‘Nationale Herdenking Slavernijverleden’ bij te wonen ingetrokken, omdat de voorzitter van de Tweede Kamer lid is van de PVV.

We zien dat ook bij andere mantelorganisaties. De Nederlandse tak van UNWomen, een aan de Verenigde Naties gelieerde club, had enkele ministers uitgenodigd aanwezig te zijn bij de aftrap van een campagne rond het thema ‘geweld tegen vrouwen’. De ministers waren te druk en hun staatssecretarissen zouden komen. Die zijn van de PVV. Dat was niet de bedoeling, zei de directeur van UNWomen, voormalig GroenLinks-Europarlementariër Marije Cornelissen. Ze wilde een andere bewindspersoon.

En dan hebben we natuurlijk nog de Amsterdamse GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink, die meteen na de verkiezingen liet weten dat hij de telefoon niet op zou nemen als een PVV-minister zou bellen.

In haar zucht naar regeringsdeelname noemt GroenLinks zichzelf de laatste jaren ‘lid van het constructieve politieke midden’, maar wie anderen uitsluit zit per definitie niet in het midden. Net zomin als de paus in het religieuze midden zat, toen hij In Coena Domini uitbracht.

Een flinke stap terug

Na verkettering en uitsluiting volgt net als vroeger weer verbanning. Iedereen die zegt dat er geen platform moet worden geboden aan bepaalde ideeën en daarom sprekers weigert, verbant mensen virtueel en wil eigenlijk ook nog de ultieme virtuele lijfstraf uitdelen: de ander monddood maken. Deze nieuwe vorm van een oude straf is een flinke stap terug op het pad van de vooruitgang.

Zo’n stap is niet zonder risico, want de nieuwe virtuele straf staat niet los van de oude fysieke straf. Op 2 november is het twintig jaar geleden dat Mohammed Bouyeri Theo van Gogh vermoordde. Van Gogh nam alles en iedereen de maat, op al dan niet fraaie wijze. Maar hij is om slechts één reden vermoord: omdat hij kritiek uitte op de islam.

Mag het verwonderen dat GroenLinks, met zijn hang naar verbanning, twintig jaar na die moord, islamofiel blijkt te zijn? En dat beschaafde PvdA-leden huiveren voor een fusie met die partij?   

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: ‘Geen platform bieden’ is de moderne vorm van het middeleeuwse ‘verbannen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De feestdag staat geheel los van de terroristische actie vanuit Gaza op 7 oktober vorig jaar, die zoveel onschuldige levens kostte. We vieren islamofobie dit jaar al voor de 453^ste keer.

De feestdag voor islamofoben is ingesteld door paus Pius V als dank voor de overwinning van de Heilige Christelijke Alliantie op de Ottomanen in de zeeslag bij Lepanto in 1571. Was die slag anders verlopen dan hadden we hier nu waarschijnlijk allemaal – net zoals de vorige burgemeester van Rotterdam – wel honderd keer per dag ‘Allahoe akbar’ (God is de grootste) gezegd. Want dan waren de Turken die de Balkan al hadden veroverd niet alleen over land doorgestoten naar Wenen, maar ook over zee naar Rome.

Feiten nog steeds onduidelijk

Een nadeel van de Islam is dat deze godsdienst lastig is te verwijderen, zodra die zich eenmaal ergens heeft gevestigd. Dat is alleen in Europa gelukt en steeds met veel moeite: in Spanje, in Hongarije en in het grootste deel van de Balkan. In dat licht bezien is islamofobie geen ziekelijke smetvrees maar een soort sociaal-religieuze hygiëne. Het is immers makkelijker om Islam op te doen dan af te doen.

Het islamofoben-feest heette oorspronkelijk Onze-Lieve-Vrouw van de Overwinning, omdat Maria bij de zeeslag zou hebben geholpen. Paus Pius meende dat die hulp van de Heilige Maagd was verkregen door het bidden van de rozenkrans en veranderde daarom na twee jaar de naam van het feest in Onze-Lieve-Vrouw van de Heilige Rozenkrans. Of de overwinning inderdaad aan Maria en vooral aan de rozenkrans was te danken, weten we echter niet zeker want de naamgeving vond plaats drie eeuwen voordat de paus onfeilbaar werd verklaard. Dat gebeurde pas op 18 juli 1870 tijdens het Eerste Vaticaans Concilie.

Er hebben zich vele gelegenheden voorgedaan om achter de waarheid te komen. Bij de achttien keer dat de maagd Maria in 1858 in het dorpje Lourdes verscheen aan de molenaarsdochter Bernadette Soubirous, kwam het onderwerp echter niet ter sprake. Toen Maria in 1917 zes keer verscheen aan drie herderskinderen bij het Portugese dorpje Fatima, verklapte ze tal van geheimen, maar liet ze zich wederom niet uit over wat er destijds bij Lepanto echt is gebeurd.

We weten alleen dat de Spaanse schrijver Miguel de Cervantes in de slag heeft meegevochten zodat we – als hij daar was gesneuveld – nooit hadden gehoord van Don Quichot de la Mancha, de hoofdpersoon in een van de eerste Europese romans. Gezeten op zijn uitgemergelde ros Rocinant trok hij ten strijde tegen alle onrecht en probeerde hij in de gunst te komen van zijn grote liefde, de wonderschone Dulcinea.

Cultureel staat Rocinant tegenover Burak, een wit vliegend paard dat eeuwen eerder in de koran opdook. Dat boek beschrijft hoe de aartsengel Djibriel (Gabriël) Mohammed op een avond uitnodigde Burak te bestijgen en met hem naar Jeruzalem te vliegen. Daar ontmoette Mohammed op de Tempelberg eerdere profeten zoals Ibrahim (Abraham), Musa (Mozes) en Isa (Jezus).

Vervolgens klom Mohammed op een ladder via de zeven hemelen naar Allah en kwam dichterbij Hem dan iemand ooit is geweest. Allah zei Mohammed dat zijn volgelingen voortaan iedere dag vijftig keer moesten bidden. Met deze boodschap ging Mohammed weer naar beneden. De profeet Musa vond dat echter wat veel en haalde Mohammed over om terug te klimmen en vermindering te vragen. Dit lukte. Allah bracht het verplichte aantal terug tot vijf keer per dag. We mogen wel stellen dat de invloed van Mozes op de economie van islamitische landen positief is geweest. Het paard Burak bracht Mohammed vliegensvlug weer terug naar huis.

Heilige plek

Ongelovigen denken dat Mohammed nooit in Jeruzalem is geweest, maar gelovigen weten wel beter. Vanwege de nachtreis met Burak is Jeruzalem een heilige plek voor islamieten. Had die ladder in Mekka gestaan, dan was de hulp van Burak niet nodig geweest en was het conflict in het Midden-Oosten misschien iets makkelijker op te lossen geweest.

Wij kijken echter niet religieus, maar cultureel. Zoals Rossinant staat voor de westerse cultuur, zo staat Burak voor de islamitische. Wat het verschil tussen beide precies is, kunt u vragen aan de vader en broers van het onlangs vermoorde meisje Ryanne uit Joure dat uit Syrië hierheen wist te vluchten maar zich volgens haar familieleden ‘te westers’ gedroeg.

Alle dagen feest

Tussen Rossinant en Burak staat het paard van Sinterklaas. Vroeger heette diens schimmel Amerigo. Sinds 2019 heeft de Sint een nieuw paard dat luistert naar de naam Ozosnel. Zowel Burak als Ozosnel zijn in onze gedachten gekoppeld aan een feest.

De islam viert jaarlijks (dit jaar op 8 februari) de Nachtreis van Mohammed op zijn witte paard. Nederland viert jaarlijks het feest van Sint-Nicolaas op zijn schimmel. Ook de heilig verklaarde paus Pius V, de islamofoob, heeft zijn eigen feestdag. Die is op 30 april. Vrijheid van godsdienst laat dat allemaal toe.

Gelovigen zelf willen anderen echter vaak verbieden iets anders te geloven dan wat zij zelf geloven. ‘Een christelijke levensovertuiging kan onmogelijk samengaan met een extreemrechtse ideologie,’ luidde op 21 september een verklaring die was ondertekend door 843 predikanten en andere theologen.

We weten dat de theologie, de wetenschap van het leven na de dood, al heel lang beduidend minder vooruitgang boekt dan de biologie, de wetenschap van het leven vóór de dood. De situatie blijkt nog erger te zijn: hier zien we zelfs regressie. De initiatiefnemer van de verklaring, ene Harmen Niemeijer, gemeenteraadslid voor GroenLinks in Amersfoort, zei immers: ‘We willen een duidelijke ondergrens stellen, het evangelie en extreemrechts gaan niet samen. In Duitsland heeft de Katholieke Kerk zoiets al eerder gezegd.’

Nou Harmen. De katholieke kerk heeft zeventig jaar geleden al gezegd dat het evangelie niet samen gaat met de PvdA en GroenLinks. In 1954 schreven de katholieke bisschoppen van Nederland in een brief aan alle gelovigen (het Mandement) dat katholieken geen socialist konden zijn en geen lid mochten zijn van de VARA. Wie dat toch deed werd voor straf niet in gewijde grond begraven. Als dan zeventig jaar later een GroenLinkse Amersfoorter met zijn verklaring komt vlak nadat iemand die de pers het beste meende te kunnen omschrijven als een ‘Amersfoorter’ onder het aanroepen van Allah dood en verderf zaaide in Rotterdam, weet ik niet of ik moet huilen of moet lachen.

Liever Alkmaarder dan Amersfoorter

Enfin. Er valt iedere dag wel iets te vieren. Ook vandaag. Want de strijd tegen de Turken heeft ons in Nederland geen windeieren gelegd. Terwijl de Spanjaarden nog druk met de Turken bezig waren op de Middellandse Zee, verjoegen de Alkmaarders op 8 oktober 1573 andere Spaanse troepen die hún stad belegerden. Zo begon hier de victorie.

Dit heugelijke feit wordt jaarlijks op 8 oktober herdacht, zodat we vandaag allemaal onze vrijheid kunnen vieren onder het motto: Je suis Alkmaarder! Daarbij hoort het herlezen we de Essays die Michel de Montaigne begon te schrijven in 1572, het jaar tussen de zeeslag bij Lepanto en het ontzet van Alkmaar. Dat is tevens het jaar dat in Parijs – op de feestdag van de Heilige Bartholomeus – alle protestanten werden vermoord.

Montaigne, die wel de eerste moderne mens wordt genoemd, was een scepticus. Dat is iemand die gelooft dat geen enkele overtuiging het alleenrecht bezit. Destijds stond hij vrijwel alleen. Vandaag heeft hij meer medestanders. Maar nog niet genoeg.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: De jaarlijkse feestdag voor islamofoben is wederom rustig verlopen verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelf gebruikte ik het motto van Don Corleone graag bij ondernemingen waar ik toezicht hield, maar dan ging het wel om interne communicatie. Als commissaris wil je immers dat de directie je direct op de hoogte stelt als er iets aan de hand is. Maar het is meestal onverstandig voor een bedrijf om slecht nieuws meteen met de buitenwereld te delen. Dat kan rampzalige gevolgen hebben, die voorkomen hadden kunnen worden door eerst in stilte orde op zaken te stellen. D66 vindt echter van niet. Bestuurders moeten niks onder de pet houden en alles wat mis dreigt te gaan meteen aan iedereen melden.

Cui bono? Wie heeft daar baat bij?

De linksliberalen lijken te hebben geluisterd naar een van de machtigste beroepsgroepen in Nederland; de accountantssector. Per 1 januari  wordt de ‘Verklaring Omtrent Risicobeheersing (VOR)’ een verplicht onderdeel van de verslaggeving van beursgenoteerde ondernemingen. Gaat er iets mis bij een groot project of loopt de logistiek binnen een divisie niet op rolletjes, dan moet de directie dat meteen aan de hele wereld melden. Wee de bestuurder die nog iets niet vertelt. En leve de accountant, want die heeft dan niks fout gedaan. Die wijst als er iets mis gaat naar de manager en zegt verwijtend: ‘Dat heeft hij niet verteld.’

Voor wie wil weten hoe de Nederlandse rechtstaat in elkaar steekt, is het leerzaam om te zien hoe zo’n nieuwe regel er komt. Democratie speelt slechts een kleine rol in dat proces. De meeste wetten en regels worden hier gemaakt door belanghebbenden.

Bij de VOR begon het met een crisis. Het begint altijd met een crisis. In dit geval een crisis rond het boekhoudschandaal bij Ahold in 2003. Lobbyorganisatie VNO-NCW was toen bereid zelfregulering in te voeren en daartoe kwam er een commissie. Er komt altijd een commissie.

De commissie kwam met een code om nieuwe wetgeving te voorkomen: de Nederlandse Corporate Governance Code. Die wetgeving kwam er toch. Er komt altijd nieuwe wetgeving. Maar de Code bleef bestaan. Want regels verdwijnen nooit.

Omdat de Code bleef bestaan kwam er weer een commissie. Er komt altijd een nieuwe commissie. In dit geval een Monitoring Commissie. Die keek elke vier jaar of de Code nog met nieuwe regeltjes moest worden aangevuld. Dat bleek iedere vier jaar het geval. Er kwamen steeds nieuwe regeltjes bij. Die aanvullingen werden ook wetgeving.

In 2022 leek deze volcontinue regelproduceermachine eindelijk tot stilstand te komen. Een idee van de accountants om een Verklaring Omtrent Risico’s op te nemen in de Code werd door de Monitoring Commissie afgewezen. Die vond dat overbodig.

Maar de accountants vonden dat wel nodig. Zij werden namelijk met strakkere aansprakelijkheid bedreigd door een andere commissie die nieuwe regels moest maken: de Commissie Toekomst Accountancy Sector. Die commissie had de prestaties en het verdienmodel van accountants onder de loep genomen en vond dat de accountants beter op risico’s moesten letten.

Entree D66

Toen stapte opeens D66 het proces binnen. Tweede Kamerleden Romke de Jong en Steven van Weyenberg dienden in april 2023 een motie in die de regering opriep haast te maken met de Verklaring Omtrent Risico’s. Die motie werd met brede steun aangenomen. Het bedrijfsleven schrok zich een hoedje. Een wettelijke verplichting zou nog erger zijn dan een regeltje in de Code. Toenmalig Minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) toonde zich welwillend tegenover de motie van haar partijgenoten. De accountants maakten via een eigen commissie een tekst voor hoe die Verklaring Omtrent Risico’s eruit moest zien.

Intussen werd Kamerlid Van Weyenberg minister van Financiën, aangezien Sigrid Kaag voortijdig aftrad om Gaza weer op te bouwen. Hij vond zijn eigen idee uitstekend en zo is de verplichte VOR toegevoegd aan de regeldruk die het bedrijfsleven torst en aan de activiteiten die accountants bij hun cliënten in rekening kunnen brengen. (Er moet alleen nog een nieuwe Monitoring Commissie worden benoemd om dit volgens de regels voor te stellen).

Regeldruk knaagt aan het fundament van ons systeem van ondernemingswijze productie. Dat systeem is namelijk gebaseerd op vertrouwen, niet op regeltjes. Bestuurders van bedrijven kunnen alleen werken als ze dat vertrouwen krijgen. Natuurlijk moeten ze verantwoording afleggen. Maar dat gebeurt altijd achteraf. Meestal eens per jaar. Wie in de tussentijd continu wil controleren wat bestuurders doen, verlamt het ondernemen. In economische termen: regeldruk en te veel controle verhogen de transactiekosten in een economie.

Dat is niet zomaar een aantasting van het ondernemingsklimaat. De constant neer druppelende regeltjesregen verandert Nederland stapje voor stapje van een ‘high-trust’ samenleving in een primitiever soort samenleving. In de woorden van Francis Fukuyama (1995): Of een land welvaart kan scheppen hangt ervan af of mensen zich effectief voor commerciële doeleinden kunnen organiseren zonder daartoe familiebanden of overheidsinterventie nodig te hebben.

Informatiehonger van de semi-overheid

De Verklaring Omtrent Risico’s is slechts één van de vele regeltjes die worden bedacht door belangengroepen en worden ingevoerd via Kamerleden. Ook semi-overheidsorganen belast met toezicht zijn grote regelproducenten met onstilbare honger naar informatie die onder-toezicht-gestelden slaafs moeten aandragen. Neem bijvoorbeeld de onlangs ingevoerde regel dat alle pensioenfondsen jaarlijks aan De Nederlandsche Bank (DNB) moeten rapporteren over ‘de voortgang van hun CO2-reductiedoelen per beleggingscategorie’.

Ik zal uitleggen wat dat inhoudt. Pensioenfondsen beleggen in aandelen van bedrijven. Veel van die bedrijven hebben een plan om minder CO2 uit te stoten. Daarover moeten ze sinds kort rapporteren in hun jaarverslag. Die cijfers worden daartoe gecontroleerd door de accountants van die bedrijven. Pensioenfondsen moeten die cijfers opzoeken en die dan nog een keer rapporteren aan DNB. Die kan dan bijhouden… Tja, wat kan die dan eigenlijk bijhouden? Niet of pensioengerechtigden het pensioen krijgen dat hen is beloofd. Hoewel de enige reden dat DNB ooit is aangesteld als toezichthouder op de pensioenfondsen was op te letten dat die hun geld niet te lichthartig investeren. Draagt de nieuw aan onder toezicht gestelde instellingen opgelegde verplichting daaraan bij? En waarom verzamelt DNB die informatie eigenlijk niet zelf bij de bron in plaats van pensioenfondsen met die kosten op te zadelen?

Opnieuw heeft niemand de vraag gesteld: Cui bono? Wat voegt deze regel toe? Al jaren is de snelst groeiende beroepsgroep in Nederland die van de ‘compliance officers’, de mensen die moeten afvinken of alle regels zijn nageleefd. En iedereen maar denken dat het goed gaat met de economie. Vroeger wist men wel beter.

Oude wijsheid

In de oudheid had je in Zuid-Italië welvarende Griekse steden, die met elkaar wedijverden op het gebied van kunst, cultuur, filosofie, sport en wetgeving. De beste (volgens Plato) en in ieder geval de eerste geschreven wetten had de stad Locri, gelegen op de voorvoet van het schiereiland. Locri werd bestuurd door een volksvergadering van zo’n duizend personen. Die burgers waren zeer trots op hun rechtsstaat. Onderdeel ervan was dat iedereen in de volksvergadering een wetsvoorstel mocht indienen. Maar dat moest hij wel doen met een strop om zijn nek. Want als zijn voorstel werd afgestemd, werd hij opgehangen.

Nederlands ontbeert een dergelijk correctiemechanisme bij het invoeren van nieuwe regels. Wij kennen een tegengestelde traditie. Wanneer hier een initiatief wetsvoorstel wordt aangenomen, worden de indieners gefeliciteerd. Er zijn bloemen van de fractie. Mij dunkt dat ongepast. Juist dan is bezinning op zijn plaats. Iedere keer als een nieuwe wet of regel wordt ingevoerd, zouden alle Kamerleden vijf minuten stilte in acht moeten nemen om zich te herinneren dat democratie er is voor de vrijheid. En dat vrijheid betekent dat mensen aan zo min mogelijk regels worden onderworpen.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Don Corleone, accountants en D66 hebben helaas iets gemeen verscheen eerst op Wynia's Week.

En dan zijn er nog de mensen met klimatofobie, zoals Chris Julien, ‘de denker van Extinction Rebellion’. Die zei laatst: ‘Ik sta hartstikke positief in het leven. Ik geniet van literatuur, luister naar mooie muziek. Ik heb mijn vrienden en mijn partner lief. Maar ik heb ook landschapspijn als ik door de fucking maisvelden fiets in Limburg en ik bedenk dat zo’n groot deel van ons land gebruikt wordt voor carnivorisme. Ik zwom in de Maas en daarna voelde ik de PFAS aan me kleven. Het is verschrikkelijk, je leeft in zo’n vergiftigde wereld. Hoop is een drug, het maakt passief. Ik zal het de mensen niet afpakken; maar ik denk dat het beter is om te accepteren dat de wereld best wel naar de klote is…’

Politieke onvrijheid

Moeten we inderdaad alle hoop voor de toekomst laten varen?

De lijn in de geschiedenis ontwarren uit de spinsels van het dagelijkse nieuws lukt alleen als we naar de langere termijn kijken. Ik denk dan aan een eeuw of twee. Vooruitblikken kunnen we niet. Achteromkijkend kunnen we onze huidige situatie vergelijken met die van vroeger. Tweehonderd jaar geleden was de wereld iets kouder, een stuk minder welvarend en bestonden democratie en rechtsstaat nog niet.

Op het Europese continent waren in 1824 de keizer van Oostenrijk, de koning van Pruisen en de tsaar aller Russen de baas. Die stelden – samen met de door hen gerestaureerde Franse monarchie – alles in het werk om de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap de kop in te drukken en hun autoritaire macht in stand te houden. De heren waren er heilig van overtuigd dat God hen daartoe had aangesteld.

In dat kader schonk de Franse koning Charles X in 1824 de adel een miljard franc ter compensatie van schade aan hun kastelen door de revolutie van 1789. In Rusland verbande tsaar Nicholas I dat jaar alle jonge legerofficieren die pleitten voor afschaffing van slavernij naar Siberië.

In hun afwijzing van nieuwerwetse idealen stonden de absolute heersers niet alleen. In Nederland formuleerde Isaäc da Costa zijn Bezwaren tegen den Geest der Eeuw (1823) als onderdeel van het Réveil, een beweging die de samenleving wilde terugbrengen onder de heerschappij van Christus en zich daartoe verzette tegen Verlichting en liberalisme.

Waar nodig grepen de heersers in. Toen het liberalen in Spanje lukte om de reactionaire koning Ferdinand VII te verdrijven, viel Frankrijk het land binnen en plaatste Ferdinand weer terug op de troon. De keizer van Oostenrijk suggereerde vervolgens dat de Europese koningshuizen Spanje ook moesten helpen bij de herovering van Mexico (waar Texas en Californië toen bij hoorden). Maar daar werd een stokje voor gestoken.

In 1823 had de Amerikaanse minister John Quincy Adams de Monroe-doctrine geformuleerd. Voortaan zouden de Verenigde Staten iedere poging van een Europese staat om te interveniëren in de nieuwe onafhankelijke landen in Zuid-Amerika opvatten als een daad van agressie. Zo bleven de oude autocraten uit de Nieuwe Wereld geweerd.

Nieuwe verbindingen

In de Verenigde Staten vond ook een ingrijpende infrastructurele vernieuwing plaats. In 1825 ging na acht jaar graven het Erie-kanaal open dat het Middenwesten verbond met New York. Dankzij de muildieren die de trekschuiten door het kanaal trokken, daalden transportkosten met 90 procent. Landbouwproducten uit het Middenwesten konden nu verhandeld worden tegen textiel, wapens en andere industriële producten uit New England waar men overstapte van ambachtelijke naar fabrieksmatige productie. Een economische grootmacht ontstond.

In Nederland kwam in 1824 het Noordhollandsch Kanaal gereed. Dat zou de nieuwe scheepvaart snelweg worden tussen de haven van Amsterdam en Den Helder worden. Maar dat bleek niet het geval.

De stoommachine werd behalve voor fabrieken ook ingezet op schepen. De eerste stoomboten hadden nog de vervelende gewoonte om zichzelf op te blazen, maar toen die kinderziekte was overwonnen, werd reizen op de Mississippi en de Ohio een stuk comfortabeler. In Rotterdam werd de Nederlandsche Stoomboot Maatschappij opgericht om een stoomvaartverbinding tussen Rotterdam en Antwerpen te onderhouden, iets wat de Kamer van Koophandel ‘ten enenmale onnoodzakelijk, onnut en schadelijk voor alle bizondere personen en voor het algemeen’ achtte.

Toch werd het eerste (geheel houten) stoomschip (‘De Nederlander’) gebouwd in Capelle en voorzien van een uit Engeland geïmporteerde stoommachine. Het tweede schip (‘De Zeeuw’) kreeg in 1824 een machine die was gebouwd door John Cockerill in Seraing. Nederland had meer nodig. In maart 1824 werd in Nederland op initiatief van koning Willem I de N.V. Nederlandsche Handel-Maatschappij opgericht met als doelstelling ‘bevordering van handel, scheepvaart, scheepsbouw, visserij, landbouw en het fabriekswezen.’ Maar die zou vooral ‘ons’ Indië plunderen.

Kwaliteit van leven

In deze tijd werd de was schoner: blauwsel als witmaker voor textiel was al langer in gebruik. De grondstof smalt werd in Saksen gevonden en in Nederland in blauwselmolens vermalen. Rond 1824 werd ontdekt hoe dit kunstmatig te vervaardigen en even later kregen we ‘wasmiddel’. De kwaliteit van leven verbeterde ook doordat Charles Mackintosh in 1824 de waterdichte regenjas uitvond en door de uitvinding van de lucifer in 1826. Het was geen ramp meer als je het vuur liet uitgaan.

Maar de grote uitvinding van twee eeuwen geleden was natuurlijk het repetitiemechaniek (mechanisme à double échappement) voor de piano door Sébastien Érard. Dat deed de hamer na de aanslag niet in de rusttoestand terugvallen, maar ving hem halverwege op.

Nu kon sneller achtereen op dezelfde toets worden gespeeld en dat deed men dan ook. Op 13 april 1823 gaf het 11-jarige Hongaarse wonderkind Ference Liszt in Wenen een recital. Ludwig van Beethoven was dusdanig onder de indruk dat hij de jongen na afloop op het voorhoofd kuste. In september verhuisde het gezin Liszt naar Parijs, maar daar werd de jonge Ference niet toegelaten tot het conservatorium. De directeur had een hekel aan wonderkinderen. Het stond de verdere carrière van Liszt niet in de weg. Gelijk een moderne popster zette hij meerdere vleugels op het podium, zodat hij verder kon op een volgende als hij een eerste kapot had gespeeld. Pianomuziek begeleidde de industriële revolutie.

En ook toen werd de jeugd gegrepen door een nieuw medium. In 1824 werden in Nederland voor het eerst meer dan tien nieuwe romans per jaar uitgegeven. Die werden ‘beschouwd als middel tot verpozing en dan nog bovenal verpozing voor vrouwen en jongeren,’ aldus literatuurhistorica Toos Streng. ‘De belangrijkste eis was negatief: een roman mocht geen kwaad doen.’

Internationale politiek en religie

Op 22 januari 1824, werd in de slag bij Nsamankow een Brits leger van 3000 man volledig in de pan gehakt door de gevreesde Ashanti’s, de slavenmakers van West-Afrika. Een van hun nazaten zou twee eeuwen later Zwarte Piet nog Nederland uitschoppen.

Het jaar daarop riep Diponegoro, de vorst van Jogjakarta en Soerakarta, een jihad uit tegen de Hollanders. Deze ‘Java-oorlog’ was nog gruwelijker dan de huidige strijd in Gaza. Er sneuvelden 200.000 mensen onder wie 23.000 Europeanen. Generaal Hendrik de Kock wist Diponegoro uiteindelijk gevangen te nemen en kreeg als dank de titel ‘baron’.

Vernieuwing in religie kwam uit de staat New York waar een engel aan ene Joseph Smith in 1823 de plek wees waar een boek vol gouden platen verborgen lag. Zeven jaar later zou Smith een Engelse vertaling ervan publiceren onder de titel Het Boek van Mormon. Het origineel is kwijtgeraakt.

De gevestigde godsdienst bleef zoals altijd tegen verandering. Op 15 augustus 1832 publiceerde paus Gregorius XVI zijn encycliek Mirari Vos waarin hij de ‘absurde en onjuiste veronderstelling dat vrijheid van geweten overal voor iedereen gehandhaafd moet zijn’ veroordeelt. Vrijheid van meningsuiting en vernieuwingsdrang brachten volgens de paus juist onheil over de mensen.

Cultuuroverdracht is beslissend

Datzelfde jaar kwam het onheil echter uit een heel andere hoek. Europa kreeg voor het eerst te maken met de cholera. De helft van de mensen die besmet raakten stierf, wat een aanleiding zou vormen om de leefomstandigheden van de armen in de steden te verbeteren.

Wie twee eeuwen geleden leefde had zich de wereld van vandaag niet voor kunnen stellen. Maar resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Zij die na ons komen zullen moeten leren omgaan met wat verandert. Wij kunnen hen helpen door opvoeding en onderwijs. De kwaliteit van leven in de toekomst zal vooral worden bepaald door hoe goed wij ons kwijten van deze twee taken, oftewel van de overdracht van onze cultuur.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De toekomst zou best eens prachtig kunnen worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet alleen omdat daar beschouwingen over Prostitutie, Psychologie, Relativiteit en Religie in te vinden zijn, maar vooral vanwege het fraaie rijtje Qur’ãn, Rabelais, Races of Mankind, Rachmaninov.

Over de Koran horen we de laatste tijd wat mij betreft wel genoeg en zowel Rabelais als Rachmaninov hebben ieder nog steeds hun eigen schare liefhebbers, maar over mensenrassen hoor je vandaag de dag opvallend weinig. Er is veel gedoe over racisme, maar niet over rassen.

Kortsluiting

Racisme tiert welig, maar rassen bestaan niet, zo lijkt het wel. Dat is zorgelijk want, zoals mijn favoriete bioloog Midas Dekkers schrijft: ‘Om racisme te bestrijden moet je weten wat een ras is. Aan die vraag wordt maar al te vaak voorbij gegaan. In veel boeken over racisme is amper één pagina over ras te vinden, in veel bibliotheken over racisme nauwelijks één boek. Op die ene bladzijde, in dat ene boek wordt het indelen van de mens in rassen in veel gevallen kortweg als iets onmogelijks afgedaan. Ras zou een “sociaal construct” zijn, een verzinsel om mensen tegen elkaar op te zetten. Deze kortsluiting doet denken aan de pogingen van doorgeschoten feministen om het verschil tussen mannen en vrouwen te ontkennen.’

Dekkers schreef dat drie jaar geleden in zijn boek Wat loopt daar? Een biologische kijk op rassen. Max Pam schreef destijds in een recensie in de Volkskrant: ‘Wat mij betreft kan het alleen maar worden toegejuicht als iemand op een serieuze manier orde op zaken stelt en zin van onzin probeert te onderscheiden.’

Wat mij betreft ook, al ligt het onderwerp gevoelig. Ras en geschiedenis zijn immers een erfenis die de moderne mens moeizaam met zich torst. Die gevoeligheid onderkende mijn editie van de Britannica uit 1980 ook al, maar dat weerhield de auteur er niet van om tien dicht bedrukte pagina’s aan het onderwerp te wijden.

Ras is biologie

De Britannica begint met te vertellen dat vroeger door politici en historici rassen op allerlei gronden werden onderscheiden en geeft als voorbeeld de Engelse gewoonte om van het Ierse en Schotse ras te spreken. Maar anno 1980 kijkt men puur biologisch. Er bestaat nog maar één soort mens: Homo Sapiens. Binnen die populatie kunnen er genetisch verschillende groepen bestaan met opvallende kenmerken zoals huid, haar, gezicht en lichaamsverhoudingen en ook minder in het oog springende verschillen zoals bloedgroepen of spijsvertering.

Net als bij ander dieren ontstaan mensenrassen meestal door geografische afzondering, al heeft de mens voor afzondering maar weinig tijd gehad. Onze soort is immers een van de jongste. Homo Sapiens lijkt niet veel meer dan tienduizend generaties oud en de hoofdrassen zijn hooguit vijftienhonderd generaties geleden uit elkaar gegaan. De originele inwoners van Australië bijvoorbeeld, leefden meer dan 25.000 jaar lang genetisch afgezonderd van de rest van de mensheid totdat op 28 februari 1606 Willem Janszoon en zijn mannen vanaf het schip Duyfken aan land stapten op zoek naar goud. De Ainu, die sinds de ijstijd op het meest noordelijke eiland van Japan leven, vormen ook een interessante casus.

Maar de mens kan die afzondering ook cultureel bepalen en zo – net als bij zijn huisdieren – rasvorming versnellen. Religieuze voorschriften die geslachtelijke omgang beperken, hebben her en der op de wereld lokale rassen duizenden jaren lang in stand gehouden, vermeldt de encyclopedie.

Uiteindelijk wordt een ras niet bepaald door andere genen, maar door een verschil in de frequentie waarin bepaalde genen voorkomen binnen een groep. Die frequentie verandert constant en daarom veranderen rassen continu. Soms op bijzondere wijze. Op de Pitcairneilanden, ergens tussen Tahiti en Paaseiland, ontwikkelde zich in 1790 een nieuw mini-ras toen een groep van muiters met het schip de Bounty daar landde en zich samen met enkele Tahitiaanse dames schuil hield voor de Britse overheid. Omgekeerd zijn de afgelopen twee eeuwen vele kleine rassen (bijna) uitgestorven, zoals de Yaghan (Vuurlanders) die Charles Darwin nog (met afschuw) heeft gezien, de Tasmaniërs, van wie de laatste in 1876 overleed, de bewoners van de Aleuten en de Carib indianen, wier voorouders Christoffel Columbus nog hadden verwelkomd.

Registratie is taboe

Op de vraag hoeveel mensenrassen er bestaan heeft niemand antwoord, al is het medisch wel van belang rassen te onderscheiden. Zo zijn onder de bevolking van Europa genen wijdverspreid die het mogelijk maken lactose af te breken. Mensen met die genen kunnen koeienmelk drinken zonder misselijk te worden. In Afrika zijn die genen zeldzaam. De in mijn jeugd gebruikelijke liefdadigheid om bij hongersnood in Afrika vliegtuigladingen melkpoeder die kant op te sturen, had dus averechts effect. Daar werden die mensen ziek van.

Ook neemt de kans op slagen van een orgaantransplantatie toe als het gaat om organen van dezelfde etnische en raciale groep. Een patiënt zal een nier van een donor van een ander ras sneller afstoten dan die van een genetisch meer overeenkomstige persoon, zo stelde de organisatie die in de Verenigde Staten orgaandonaties regelt in 2009.

Huisartsen in steden waar verschillende rassen wonen moeten bij hun diagnoses ook rekening houden met de verschillende gevoeligheid per ras voor bepaalde ziekten. Vanuit medisch oogpunt zou registratie van iemands ras dus nuttig zijn. Maar ja, een groot taboe bedekt de mensenrassen.

Haaks daarop staat de opkomst van het algemeen als deugdzaam geziene streven naar diversiteit. Er kan in reclame-uitingen en in samenstelling van allerlei groepen volgens onze progressieve medemensen nooit voldoende aandacht zijn voor het inbrengen van mensen met een ander uiterlijk. Maar nooit valt daarbij het woord ras. Zo bang is men voor racisme.

Toegeven aan angst leidt echter tot domheid: ‘Op deze dag van verbondenheid laten we zien dat een mix van mensen met een verschil in culturele afkomst, seksuele oriëntatie, leeftijd, gender of arbeidsvermogen positief is,’ schrijven de grote bedrijven die in Nederland jaarlijks op de eerste dinsdag van oktober Diversity Day organiseren. Ze maken de ernstige fout de term ‘culturele afkomst’ te gebruiken in plaats van ras. Want het uitgangspunt van beschaving is dat mensen gelijkwaardig zijn, maar culturen niet.

Wie dat niet begrijpt, verwijs ik graag naar sir Charles Napier, in 1843 de eerste gouverneur generaal van Sind, dat nu een provincie in Pakistan is. Bij de verovering van het gebied had hij toegezegd niet in te zullen grijpen in de religieuze gewoonten van de bevolking. Maar eenmaal aan de macht verbood hij de rituele weduweverbranding. Tegen brahmanen die protesteerden tegen deze aantasting van hun tradities, zei hij: ‘Wij hebben ook een traditie. Wij hangen mensen op die levende mensen verbranden. Ik laat mijn troepen nu galgen bouwen. Kies maar welke traditie je wilt volgen.’

Omgekeerd racisme

Overigens vermeldt de Britannica ook het bestaan van omgekeerd racisme. Dat doet zich voor wanneer leden van voorheen ondergeprivilegieerde rassen politieke en economische macht krijgen en anderen gaan discrimineren. Dat kan volgens de Britannica gebeuren als omstandigheden zich wijzigen of als problemen van hun groep hen ertoe verleiden om makkelijk te identificeren ‘vijanden’ te zoeken in plaats van zelf te werken aan hun eigen sociale verbetering.

Een actueel voorbeeld zien we in Utrecht waar op zondag 29 september een wandeling door de stad wordt georganiseerd voor vogelliefhebbers, die uitsluitend toegankelijk was voor ‘mensen van kleur’ totdat de media-aandacht zich daarop richtte en de subsidie in gevaar kwam.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Enkele opmerkingen over mensenrassen, racisme en diversiteit verscheen eerst op Wynia's Week.

Het schijnt dat de Amsterdamse SDAP-wethouder Floor Wibaut dit devies heeft gemunt. Maar de uitspraak kan ook van een andere vooraanstaande sociaaldemocraat aan het begin van de twintigste eeuw zijn geweest. Want het devies verwoordt de kern van de socialistische ideologie.

Het is echter niet waar. Nu noemen we zo’n uitspraak nepnieuws of desinformatie, hoewel ik misleiding mooier vind. De feiten zijn dat het aantal landen op de wereld al jaren groeit. De teller staat op 193. In die landen wonen honderden volkeren. En binnen al die volkeren verschillen 8 miljard mensen van mening over van alles en nog wat, ook over geloof en liefde. Wat Wibaut beschreef, is een ideaal. Een droom. Dromen zijn gevaarlijk wanneer mensen ze met de werkelijkheid verwarren.

Met de neus op de werkelijkheid

Wibaut en zijn medesocialisten werden in 1914 al met hun neus op die werkelijkheid gedrukt, toen Duitse en Franse arbeiders geestdriftig de wapens opnamen tegen elkaar en de Eerste Wereldoorlog begon. Niks één volk. Niet één land. Niet eens één arbeidersklasse.

Die oorlog kwam in West-Europa in 1918 ten einde en toen werden nieuwe grenzen voor nieuwe landen vastgesteld. Landen met eigen wetten. Met wetten die niet verder dan de landsgrens strekken en alleen de inwoners dienen in hun streven om onderling in harmonie samen te leven. Maar aan de oostkant ging de strijd door tussen Polen de bolsjewieken. Die laatsten deden niet aan grenzen. Zij streden voor een wereldrevolutie.

Op weg naar Berlijn werden de bolsjewistische legers in augustus 1920 teruggeslagen door de Polen in de slag bij Warschau (het ‘wonder van de Wisla’). Daarna doofden socialistische revoluties in heel Europa. Het verdrag tussen Polen en de bolsjewieken gesloten in Riga in maart 1921 was het echte einde van de Eerste Wereldoorlog en tevens de ontkrachting van het marxisme, dat een wereld zonder natiestaten had beloofd. De Sovjet-Unie, opgericht in 1922, werd gewoon een natiestaat met grenzen, net als andere landen. Dat was niet wat Marx (en Lenin, die in 1924 overleed) voor ogen had gestaan. Maar Stalin bepaalde de nieuwe ideologie: socialisme in één land. De Sovjet-Unie zou een arbeidersparadijs worden zonder de hulp van alle andere arbeiders in de wereld, want die hadden zich niet verenigd. De rest is geschiedenis.

Maar het denken is niet geschoond. Van het marxisme en het leninisme is na de val van de Berlijnse muur nooit echt afscheid genomen. Er is niet helder uitgelegd wat er fout aan was. De verzinsels van Marx en Lenin raken een eeuw na de dood van die laatste veel mensen nog steeds dieper dan de werkelijkheid doet. Die mensen blijven dromen van één land, één volk en allemaal naastenliefde. Die droom ligt achter het begrip mensenrechten. Van wetten die geen grenzen kennen. Van het ideaal om van de wereld één alomvattende samenleving te maken.

Voortwoekerende misvattingen zijn gevaarlijk in de zin van slecht voor de samenleving. Want de instituties die mensen maken, zoals tradities, regels en wetten, bepalen de kwaliteit van de samenleving. En slechte instituties maken dat de goede verdwijnen. Dat laatste is makkelijk te zien als het gaat over de institutie genaamd geld. ‘Slecht geld verdrijft goed geld,’ schreef de Engelse koopman Sir Thomas Gresham al in 1588 aan koningin Elizabeth I. Deze ‘Wet van Gresham’ is nog steeds onomstreden. Wanneer de overheid naast zilveren munten ook munten met een lager zilvergehalte in omloop brengt, zullen de mensen die laatste gebruiken om mee te betalen. De ‘goede’ zilveren munten bewaren ze op geheime plekken. Die verdwijnen uit de circulatie.

Hetzelfde doet zich voor in die nog moeilijker te doorgronden institutie: het recht. Daar verdringen de nieuwe universele grensoverschrijdende mensenrechten de oude nationaal begrensde burgerrechten. Zelfs het klimaatbeleid dat de Nederlandse regering wil voeren, wordt inmiddels getoetst aan mensenrechtenverdragen. Zelfs de basis van het recht, dat burgers zelf bepalen wie deel van hun samenleving uitmaakt, wordt aangetast door onder meer het VN-akkoord van Marrakesh dat bepaalt dat migratie van Afrika naar Europa een positieve na te streven ontwikkeling is die gepromoot moet worden. (En dat media die iets anders beweren geen subsidie mogen krijgen). Hoe Nederland om moet gaan met mensen die hier aankloppen omdat ze in hun eigen land niet meer kunnen of willen wonen, ligt vast in het Verdrag van Genève.

Mensenrechten zijn voor ons niet nodig

Maar de hier wonende burgers hebben die mensenrechten helemaal niet nodig. Wij worden uitstekend tegen onze overheid en onze medeburgers beschermd door onze nationale burgerrechten. Mensrechten tasten die bescherming echter aan. Het zijn slechte wetten, die de goede verdringen. Als de wereld van iedereen is, is jouw land niet meer van jou. Vooral na de Tweede Wereldoorlog zijn internationale organisaties (VN, EU, enzovoorts) er in geslaagd hun territorium uit te breiden ten koste van de nationale zeggenschap. Dus wordt het nationale (stem)recht steeds minder waard. De Nederlandse grondwet is zelfs quasi-opgegeven ten voordele van internationale verdragen. Onze autonomie – van het Griekse auto (eigen) nomos (wet) – wordt steeds minder.

Ieder land mag trots zijn op zijn eigen wet, net zoals op zijn eigen sportteam. Er is geen behoefte aan één wereldwijd geldende wet, net zomin als aan één wereldvoetbalteam. Want tegen wie zou dat team nog kunnen spelen?

Mensen willen niet allemaal hetzelfde zijn. Dat is de werkelijkheid die Wibaut over het hoofd zag. Ieder mens wil erkenning door andere mensen. Deze wil is de voornaamste drijfveer van de hele menselijke geschiedenis, schreef Francis Fukuyama in zijn boek Trust (1995). In de moderne tijd komt deze wil volgens hem tot uiting op het economische vlak, in plaats van op het militaire vlak en creëert zo waarde in plaats van die te vernietigen. De mens is constant op zoek naar identiteit, status en waardigheid. Die vindt het individu niet in de amorfe massa van het collectief, maar op een ingewikkelde wijze.

Het was een Rotterdamse arts, gespecialiseerd in hypochondrie en hysterie, die al in 1714 ontdekte hoe het komt dat al die zelfzuchtige individuen er toch in slagen een min of meer harmonieuze samenleving tot stand te brengen. In zijn The Fable of The Bees: or, Private Vices, Publick Benefits stelde Bernard Mandeville dat mensen een te hoge pet van zichzelf ophebben. ‘Elk meent zijn Uil te zijn een Valk,’ zoals het oude spreekwoord luidt. En om goed over zichzelf te kunnen blijven denken, moeten mensen zich gedragen op een manier die goedkeuring van anderen krijgt. Mensen veinzen volgens Mandeville eerlijkheid, beleefdheid, ijver en andere deugden om zo de achting van anderen te verkrijgen en via deze omweg zichzelf ervan te overtuigen dat ze de hoge dunk die ze van zichzelf hebben ook echt verdienen.

Met hulp van burgerrechten kan een samenleving van zulke mensen functioneren. Die competitieve, steeds toneel spelende individuele mens kreeg van zijn nationale burgerrechten zoveel mogelijk vrijheid gaven om te doen wat hij het liefste wil: zich onderscheiden van zijn naasten.

Verziekte vrijheid

Dat mensbeeld achter de burgerrechten is gecompliceerder dan dat achter de mensenrechten. De burgerrechten zijn er om Mandevilles veinzende ijdeltuiten de vrijheid te laten die ze nodig hebben in al hun verscheidenheid.

Achter de mensenrechten schuilt daarentegen een mensbeeld van allemaal tevreden, goed gevoede en gehuisveste arbeiders voor wie de overheid zorgt. Hem wilden de marxisten op de hele wereld dezelfde rechten geven, zodat hij overal even comfortabel kan leven. Maar dat is niet wat de mens wil.

Baruch Spinoza beklaagde zich een halve eeuw vóór Mandeville al over denkers ‘die zich de mensen niet voorstellen zoals ze zijn, maar zoals zij willen dat zij zouden zijn’. Dat is de denkfout die Marx, Lenin en Wibaut maakten. De arts Mandeville keek scherper dan de journalist, de beroepsrevolutionair en de bevlogen wethouder. Hij zou begrijpen dat hun mensenrechten de vrijheid die dat rare creatuur mens nodig heeft, juist verzieken.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als de wereld van iedereen is, is jouw land niet meer van jou  verscheen eerst op Wynia's Week.

De dienst vroeg de uitgevers hun manuscripten op te sturen. Deed de uitgever dit niet, dan stuurde de I.D.I.L. kaartjes rond waarop stond: ‘Niet ter bespreking ontvangen’. De katholieke boekhandelaar wist dan genoeg. Zo’n boek werd, zeker beneden de rivieren, niet verkocht.

De Bezige Bij weigerde dan ook in 1948 Hermans’ roman De tranen der acacia’s uit te geven, omdat er volgens directeur Wim Schouten honderden woorden in stonden die je toen onmogelijk kon laten drukken, zonder bij de katholieke boekhandel een slechte naam te krijgen. Hermans, die een wrok goed kon koesteren, haalde in 1964 in zijn Mandarijnen op zwavelzuur nog eens flink uit naar het ‘rooms katholiek cultureel terreur instituut’ I.D.I.L  En toen Henk Hofland een keer, op weg naar een partijtje bij Hermans, Wim Schouten op straat tegen het lijf liep en meenam, bleek verzoening uitgesloten. ‘Ik geef deze lul geen hand,’ zei de schrijver zodra hij de naar hem toe schuifelende Schouten ontwaarde.

Vrijheid van meningsuiting onder druk 

In 1970 werd de I.D.I.L. opgeheven en Hermans is in 1995 overleden. Maar ik kan wel raden wat hij zou vinden van de sensitivityreader, een lelijk woord dat in oktober 2019 in de Dikke Van Dale werd opgenomen. Iedere uitgever heeft er tegenwoordig een. Hun taak is te voorkomen dat iemand wordt gekwetst door wat er staat geschreven. Ze onderzoeken daartoe niet alleen manuscripten, maar ook reeds lang bestaande boeken. Begin vorig jaar bijvoorbeeld bleken sensitivityreaders de kinderboeken van Roald Dahl onder handen te hebben genomen, en woorden te hebben geschrapt. Caspar Slok uit Sjakie en de chocoladefabriek wordt nu omschreven als ‘enorm’ in plaats van als ‘dik’ en mevrouw Griezel wordt niet meer ‘lelijk’ genoemd.

We mogen constateren dat iedere uitgever – waar ook ter wereld – nu zijn eigen I.D.I.L. heeft en dat ergens tussen 1970 en 2019 de toename van de vrijheid van meningsuiting is omgebogen in een afname van die vrijheid. Daarom gaf ik graag gehoor aan de suggestie van de hoofdredacteur van Wynia’s Week, tevens uitgever, om eens een stukje te wijden aan alle woorden die inmiddels verboden zijn.

‘Words can be a crime and be punished with whatever punishments the legislators wish,’ schreef Thomas Hobbes al haleverwede de zeventiende eeuw in zijn Leviathan waarin hij de monarchie verdedigt, als enige uitkomst voor gewelddadige godsdiensttwisten. Anno 2024 officieel verboden woorden kon ik echter niet meteen vinden. Wel veel woorden die worden weggemoffeld.

In 2006 verdween de negerzoen. Niet dat deze lekkernij verboden werd; men vond het woord gewoon niet kies meer. Nadat in 2020 een jongeman overleed, die zich in het verre Minneapolis had verzet tegen aanhouding door de politie, veranderden meer gerechten van naam. Dat jaar besloot de Hema om de moorkop om te dopen tot ‘chocoladebol’. En hoewel niemand ooit bezwaar aantekende, bestaan Jodenkoeken, die sinds 1883 in Alkmaar werden gebakken, ook niet meer. Bakker Davelaar besloot hun naam in 2021 te wijzigen in ‘Odekoeken’. Hier lijkt sprake van pure zelfcensuur. Net zoals bij het besluit van Unilever in 2020 om zigeunersaus om te dopen ‘paprikasaus op Hongaarse wijze’. 

Jodenkoeken en zigeunersaus gaven geen aanstoot, maar werden toch om zeep geholpen. Een staaltje van zinloos taalkundig geweld. En de sensitivityreaders gingen in de boeken van Roald Dahl verder dan woorden vervangen. Heksen zijn in het boek De Heksen kaal en dragen daarom pruiken. Maar de sensitivityreaders hebben in de nieuwe editie de vermaning toegevoegd dat er een ‘heleboel andere redenen zijn waarom vrouwen pruiken dragen en daar zeker niets mis mee is’.

Geen ‘arme mensen’ meer

Nog dieper dan de uitgevers buigt de kunstsector. Zo heeft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMvW) ‘een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector’ het licht doen zien.

Deze gids zegt bijvoorbeeld over het woord bediende: ‘De termen “bediende”, “page”, “knecht” en “baboe” veronderstellen op zich geen grove uitbuiting ofschoon zij een hiërarchische relatie op basis van klasse en macht beschrijven die soms gekenmerkt wordt door uitbuiting. De veelvoudige en complexe relaties die bedienden kunnen hebben met hun meesters maken het niet makkelijk, zelfs riskant, om een oordeel te vellen over de rol van de bediende of de omstandigheden waaronder deze leefde. Over het algemeen adviseren wij een meer kritische benadering van de termen.’

Voor de liefhebber zijn er 77 pagina’s in deze incomplete (want er raken altijd meer woorden uit de gratie) gids te bestuderen. En er zijn mensen die nóg verder gaan. Op de website van de van oorsprong protestant-christelijke goededoelenorganisatie Wilde Ganzen, die armoede bestrijdt in arme landen, vindt u het artikel ‘De derde wereld en 16 andere termen die we niet meer toestaan.’ Twee van de andere termen die de organisatie niet meer ‘toestaat’ (!) zijn ‘arme mensen’ en ‘arme landen’. Waarom niet? ‘Arme mensen zijn zoveel méér dan arm. Ze hebben dan wel minder te besteden dan andere mensen, maar zijn weer rijk op andere vlakken. Zo ook arme landen met al hun potentie en innovaties.’ De Wilde Ganzen spreken nu van ‘mensen in armoede’ en ‘landen met hoge armoedecijfers’.

Dit is waar de weg van slaaf naar slaafgemaakte toe leidt. Maar er zijn bij mijn weten geen woorden echt bij wet verboden. In Rusland mag de oorlog in Oekraïne geen oorlog worden genoemd. In Nederland heeft AVROTROS alle tv-programma’s met Ali B van zijn website verwijderd en de insectenkundigen van de wereld hebben onlangs bij meerderheid besloten de namen van enkele beestjes aan te passen. Maar woorden zijn nog niet verboden.

Verbieden heeft ook weinig zin, want als mensen willen, verzinnen ze gewoon een nieuw woord. Feyenoord-voetballer Piet Romeijn werd geschorst omdat hij op 7 december 1969 ‘hondenlul’ riep naar scheidsrechter Arie van Gemert, maar verklaarde dat hij ‘onbenul’ had geroepen. En in mijn jeugd scandeerden ludieke betogers ‘Nixon Molenaar!’ omdat belediging van een bevriend staatshoofd werd bestraft.

Het dichtst bij een officieel verbod komt nog het gebruik van het n-woord in de Verenigde Staten. Dat verbod geldt echter alleen voor blanken. Voetbaltrainer Ron Jans kan daarover meepraten. Hij zong vrolijk mee met z’n zwarte spelers in de kleedkamer van FC Cincinnati en ontslag volgde.

Waarom altijd aardig zijn?

Alle gedoe over het gebruik van woorden is gebaseerd op de gedachte dat je andere mensen niet wilt kwetsen. Maar wie in een vrije wereld wil leven, moet tegen een verbaal stootje kunnen. Atijd aardig willen zijn, is een verkeerd uitgangspunt. Je mag aardig zijn, maar het hoeft niet. Aardig zijn is niet altijd goed.

‘Ik ben wel eens aardig, maar een aardig man, nee. Als ik straks begraven zou worden, en iemand zou zeggen in zijn speech: dit was een aardig man, dan zou ik mij gepakt voelen. Als dat het enige zou zijn, dat heeft iets onbestemds, iets nikserigs. Minister-president Kok is een aardige man. Maar als je ergens voor staat, dan heb je mensen die het daar mee eens zijn, die je omarmen. Maar je hebt ook mensen die daar niets van willen weten en dat vind ik heel goed. Een man als Den Uyl, daar liep je mee weg, of die werd diep gehaat. Dat kwam omdat hij ergens voor stond. Dat vind ik een goed uitgangspunt,’ zei Pim Fortuyn in 2002 tegen Ivo Niehe.

Hij raakte hier een kernpunt van de westerse cultuur. Het is soms noodzakelijk om onaardig te zijn. Vrijwel alle belangrijke nieuwe kennis die we hebben, begon met een opmerking die iemand anders niet zinde. Als Galileo Galilei een aardige man was geweest met respect voor de kerk (zoals Nicolaas Copernicus), hadden we nu nog steeds gedacht dat de zon om de aarde draait. Het verwerven van nieuwe kennis is gebaseerd op kritiek op bestaande opvattingen. Vrijheid van meningsuiting is geen moreel goed. Die vrijheid is noodzakelijk om kennis te verkrijgen. Net zoals de vrije markt noodzakelijk is voor welvaart en democratie noodzakelijk is voor politieke vrijheid.

Geen respect voor onzin

Om kennis te verkrijgen moet je onaardig zijn, want kritiek op het bestaande is noodzakelijk en kritiek is niet aardig. Wetenschappers zijn dan ook zeer onaardig tegen elkaar. Als de een iets nieuws publiceert, gaan de anderen alle data controleren en de experimenten over doen om dat nieuwe idee onderuit te halen. Ze tonen geen enkel respect en nagelen wie onzin vertelt aan de schandpaal. Wat – na gezonde tegenzin – overblijft is nieuwe kennis: vooruitgang. Op basis van het idee ‘wapens verwonden, maar woorden niet’ is de westerse wereld ontwikkeld geraakt en geen ‘derde wereld’ gebleven.

Dat begrijpen de Wilde Ganzen niet. Maar wie dat idee vasthoudt, kan veel leren. Iedereen die respect voor de opvattingen van zijn groep eist en zegt dat woorden zijn groep kwetsen, pijn doen, tast daarentegen het fundament van het westen aan. Bewust of onbewust. Mensen die denken: ‘ik zal aardig zijn en niet kwetsen’, werken mee aan die ondergang.

Laten we behalve de woorden van Pim Fortuyn daarom ook de waarschuwing uit 1984 van George Orwell nooit vergeten: ‘Begrijp je dan niet, Winston, dat de hele bedoeling van Nieuwspraak is de denkruimte in te perken? Uiteindelijk zullen we gedachtenmisdrijven letterlijk onmogelijk maken, omdat er geen woorden meer zullen bestaan om die uit te drukken.’

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het censureren van ‘kwetsende’ woorden tast het fundament van de westerse beschaving aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarschuwingen om niet te hoog te reiken zijn zo oud als de wereld. De Griekse mythologie kent vele verhalen van mensen die zeggen dat ze iets beter kunnen dan de goden en vervolgens door de betreffende god of godin gruwelijk worden gestraft voor hun hoogmoed (hubris). De Grieken dachten dieper na over het thema dan de Hebreeën. Bij hen ontstaat de verwarring niet na de hoogmoedige daad, maar juist ervoor. De schuldige wordt getroffen door verblinding (atè). Hij beseft niet dat hij een grens overschrijdt en merkt niet hoe hij zijn eigen ondergang tegemoet gaat.

De eerste zonde die werd begaan

Paus Gregorius de Grote, die rond het jaar 600 de zeven hoofdzonden op een rijtje zette, plaatste hoogmoed (superbia) bovenaan. Voor hebzucht, wellust, afgunst, gulzigheid, woede en luiheid. Hoogmoed is immers de eerste zonde die werd begaan. Maakte hoogmoed niet dat de licht brengende aartsengel Lucifer uit de hemel werd verstoten en transformeerde tot Satan, de duivel, zo stelde hij.

Tegenwoordig hoor je zelden meer over hoogmoed. Ondanks alle aandacht voor  grensoverschrijdend gedrag en #metoo tot dat van Ali B aan toe. Maar dat die oude zonde niet wordt genoemd, betekent natuurlijk niet dat deze eigenschap bij de mens is verdwenen. In dat kader viel me op hoe hoogleraar Lex Hoogduin vorige maand in zijn afscheidsrede aan de Rijksuniversiteit Groningen, zonder de term te gebruiken, enkele symptomen van hedendaagse hoogmoed op een rijtje zette.

Hij noemde het idee dat het klimaat en de natuur zijn te herstellen tot wat die op een bepaald tijdstip waren. Hij wees naar de mensen die nieuwe industriepolitiek bedrijven, onder het motto ‘we moeten beslissen wat voor economie we willen in 2050’. En hij merkte op dat de Europese Centrale Bank precies denkt te kunnen sturen hoe hoog de inflatie zal zijn.

En zoals Gregorius hoogmoed bovenaan zijn lijst van zonden plaatste, zo noemde Hoogduin als eerste het idee dat de overheid burgers tegen iedere tegenslag kan beschermen en bestaanszekerheid kan bieden.  

De Grieken zouden deze verblinding meteen hebben herkend. Het idee dat de overheid van een land voor de burgers van dat land moet zorgen, is dan ook een relatief jong bedenksel. Tot halverwege de achttiende eeuw was de heersende opvatting tegengesteld. Onderdanen dienden te zorgen voor het onderhoud van hun heersers. Die waren zelf alleen maar bezig met het behouden van hun macht. Machiavelli geeft in zijn boek De Heerser uitstekende adviezen hoe dat te doen en het welzijn van de bevolking is daarbij geen leidend beginsel.

Het is niet ‘links’ dat het nieuwe idee dat de overheid voor iedereen kan en moet zorgen in de wereld heeft gebracht. Echte socialisten meenden dat de staat vanzelf zou verdwijnen, zodra het volk de macht had. Nee, het was in Pruisen, twee generaties voordat de eerste socialist geboren werd, dat het idee postvatte dat de regering zich om het volk moest bekommeren. En die gedachte was niet gebaseerd op mensenliefde.

Het idee komt uit Pruisen

Friedrich Wilhelm I, van 1713 tot 1740 keursvorst van Brandenburg en koning in Pruisen, een boertige, nauwelijks geletterde autocraat, zat klem tussen grootmachten en wilde ook graag een groot leger hebben. Letterlijk. Hij huurde vanuit heel Europa mannen van minstens 1,88 meter in voor een speciaal regiment, de Lange Kerls. Ook van kortere mannen had hij er graag zoveel mogelijk. Daartoe lijfde hij onder dwang zijn mannelijke onderdanen in. Maar een leger in stand houden is duur. Zijn westelijke bezittingen brachten te weinig op en zijn oostelijke gebieden, waren door oorlog en epidemieën verarmd.

Friedrich Wilhelm reorganiseerde daarom het bestuur over zijn landen. Hij stelde strakke regels op voor zijn ambtenaren, voor de belastinginning en voor het onderwijs. Iedereen wist wat hem te doen stond en werd nauwlettend gecontroleerd. Deze nieuwe vorm van landbestuur kreeg zelfs een wetenschappelijke basis. De koning stelde bij de universiteiten van Halle-Wittenberg en die van Frankfurt aan de Oder leerstoelen Kameralwissenschaft in, de voorlopers van de huidige leerstoelen economie en bestuurskunde. Daar werden regels bedacht voor het economische, financiële en juridische bestuur van het platteland en de steden, voor onderwijs, volksgezondheid, voedsel en deugdzaam burgerschap. Iedereen die uit dienst kwam, bleef verplicht zondags bij de kerkgang zijn uniform te dragen en Pruisen werd een machtige natie.

Maar de koning was hoogmoedig. Zijn staat behandelde de bevolking net zo zorgzaam als een boer zijn koeien. Met recht, vrijheid en democratie heeft dat allemaal niets van doen. Dat vergeten de geestelijke erfgenamen van ‘De Soldatenkoning’. Martin Sommer schreef onlangs bijvoorbeeld over de Franse president Emmanuel Macron: ‘Hij verwart de mystiek van het presidentschap voor alle Fransen met het idee dat hij beter dan wie dan ook weet wat in het belang van Frankrijk is.’ Dat is hoogmoed.

Ook veel Nederlandse politici zijn met dit euvel behept. Zou ik de huidige fractievoorzitters op hoogmoed moeten rangschikken, dan zou Rob Jetten bovenaan staan. De man die er trots op is dat hij elektriciteitscentrales sloot voordat er een alternatief was gebouwd. Op hem is de van toepassing wat Eduard Bomhoff begin deze maand in Wynia’s Week schreef: ‘Bestuurskundige mag nooit je eerste baan zijn’. Bomhoff betoogde dat je alleen op basis van het uitwisselen van ervaringen kunt leren om de maatschappij in goede banen leiden. Niet door blind te varen op het eigen gelijk.

Politiek ontbeert de correctie op hoogmoed, die het marktmechanisme wel geeft, legde Lex Hoogduin uit: ‘Het scheppen van de toekomst kan veel beter aan ondernemers dan aan ambtenaren worden overgelaten. Ondernemers worden door de markt gecorrigeerd. Wat niet werkt valt af. Bij de overheid is het maar al te vaak zo dat wat niet werkt extra geld krijgt toegeschoven.’ De deplorabele staat van het onderwijs in Nederland is misschien wel de beste illustratie van deze constatering.

Omgaan met onzekerheid, dat is de kunst

Hoe geven wij de toekomst vorm? Hoogduin benadrukte in zijn afscheidsrede dat omgaan met risico’s de basis van de economische wetenschap is; de mens leeft in fundamentele onzekerheid. Inderdaad, de kunst is hoe met risico’s om te gaan. Risico’s nemen vergt moed. Maar te grote risico’s nemen is overmoed. En risico’s niet willen zien is hoogmoed.

Die verblinding voorkom je door te beseffen dat je niet alles weet. Dat onderwees Socrates al toen hij uitlegde waarom het Orakel van Delphi hem had uitgeroepen tot de meest wijze van alle filosofen van Athene: ‘Die anderen denken dat ze weten hoe het zit. Ik weet dat ik dat niet weet.’

Moderne, jonge, links leunende politici daarentegen denken dat zij genoeg weten om de maatschappij te kunnen maken. Zij volgen daarmee niet Karl Marx of Willem Drees. Hoewel ze zichzelf vaak sociaalliberaal noemen, baseren ze zich ook niet op liberale denkers. Ze zijn gevallen voor de hoogmoed van Friedrich Wilhelm I drie eeuwen geleden.

Hoe dat af zal lopen? De koning van Pruisen leed de laatste jaren van zijn leven aan wat in die tijd melancholie werd genoemd. Hij lag de hele dag in bed te bidden of psalmen te zingen. ’s Nachts dwaalde hij door de gangen van zijn paleis. Hij was gek.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoogmoed blijft de hoofdzonde van links leunende politici verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor wie zich bekommert om al de risico’s waar de mensheid mee te maken heeft, lijkt zo’n debat misschien op het geharrewar van de kleine beestjes, die je druk, maar zinloos ziet bewegen als je een steen optilt. Die associatie is echter onterecht. Woorden doen ertoe. Ze zijn onontbeerlijk voor begrip.

Zo weet ik dat iemand die het woord ‘jongeren’ in de mond neemt lariekoek spuit. Er bestaan jongens en meisjes, maar jongeren komen alleen voor in beleidsnota’s. Die gebruiken taal om zaken weg te moffelen. Zij spreken van ‘uitdagingen’ als ze problemen bedoelen en impliceren dat ambitieuze doelstellingen beter zouden zijn dan gewone doelstellingen, hoewel de kans om een ambitieuze doelstelling te halen per definitie kleiner is. Ze zeggen zelfs dat vliegtuigen ‘stiller’ worden, hoewel dat niet kan.

Van vaderland naar thuisland

Dat het belangrijk is om de juiste woorden te kiezen bij het beschrijven van wat er gebeurt, leerde de praktijk steeds weer. Terwijl de Kamer debatteerde, waren twee Zweden na een gevangenenruil met Iran in hun ‘thuisland’ teruggekeerd en bleek ook Wikileaks-oprichter Julian Assange op weg naar zijn ‘thuisland’ Australië, aldus de pers.

Maar in mijn jeugd kende alleen het apartheidsregime in Zuid Afrika ‘thuislanden’. Daar waren wij tegen. Hier hadden we een vaderland. Dat ‘vaderland’ in onze taal plaats heeft moeten maken voor ‘thuisland’ heeft niet alleen van doen met geslachtsomzichtigheid. Vaderland ligt in onze hersenen dicht aan tegen volkslied dat weer ligt opgeslagen vlak bij ongemakkelijke woorden als ‘nationalisme’ en ‘volksaard’.

We hadden het probleem natuurlijk op kunnen lossen door in plaats van ‘vaderland’ het woord ‘geboorteland’ te gebruiken, maar als gevolg van (al dan niet zorgelijke) demografische ontwikkelingen is ook die term beladen geraakt. Van veel landgenoten is Nederland niet het geboorteland. Dus zitten we in ons aller thuisland op tv naar het Nederlandse of het Turkse elftal te kijken. (Maar niet naar het Marokkaanse of Syrische, want die mogen niet meedoen aan het EK). En op straat naar demografische ontwikkelingen.

In het vaderland werd de vreemdeling met argwaan bekeken. Geen wonder, hij was immers vreemd. Dat is precies wat hem onderscheidt van ons. Uit het Hebreeuws kennen we de term sjibbolet, een uitspraak die eenduidig aangeeft of de spreker al dan niet tot een bepaalde groep behoort. Zo liet het verzet in de Tweede Wereldoorlog mensen het woord Scheveningen uitspreken om zeker te weten dat ze geen Duitser waren. En de Friezen weten: ‘Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries‘ (‘Boter, brood en groene kaas, wie dat niet kan uitspreken, is geen oprechte Fries’).  

Want veel sterker dan kleur, onderscheidt taal ons van de ander. Tegelijkertijd blijkt uit het gedoe over de term omvolking hoe taal de aanpak van immigratie heeft gegijzeld. Al in 1979 stelde de Troonrede: ‘Ons land is vol, ten dele overvol.’ Toch bleef tegengaan van immigratie nog bijna een halve eeuw taboe. Volgens socioloog J.A.A. van Doorn (in 1993) omdat twee onderwerpen verstrengeld waren: het lot van vluchtelingen en de positie van allochtonen. Deze dubbele koppeling maakte volgens hem iedereen die zich progressief noemde op slag kopschuw als iemand over mogelijke overbevolking begon. Want de progressief zag beide groepen als zwak en kansarm en vond daarom dat ze tegen elke prijs moesten worden ontzien.

Die benadering staat haaks op het gegeven dat mensen van nature bang zijn voor vreemdelingen. Maar vrees is zo’n onwelkome gast, dat hij meestal in vermomming verschijnt. Liefst als schuldgevoel. Dat verklaart volgens mij de verschuiving van de aandacht van christelijk Nederland van zending naar opvang van immigranten, die begon in de jaren van dekolonisatie. Met als resultaat dat de wereld hier verandert in plaats van daar.

Woorden wonen in hun context

Net zomin als mensen zijn woorden echter per se gevaarlijk. Dat hangt af van de plek. Mensen wonen in hun ‘thuisland’, woorden in hun context. Luister maar naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit: ‘Een plant, dier, of een ander organisme, dat van nature niet in Nederland voorkomt, wordt een uitheemse soort genoemd. Wanneer deze soorten door menselijk handelen in ons land terechtkomen worden ze exoten genoemd. (..) Een klein deel van de exoten voelt zich prima thuis in zijn nieuwe omgeving. Ze kunnen zich vestigen in onze natuur, zich snel vermeerderen en schadelijk zijn voor inheemse soorten. Deze soorten worden invasieve exoten genoemd.’ Maar wie Eritreeërs (al dan niet invasieve) exoten zou noemen, overtreedt de wet. Hij doet aan groepsbelediging.

Of neem het racisme dat al jaren openlijk en welig tiert in de aardappelbranche. In het Convenant Robuuste Aardappelen uit 2017 staan zulke onversneden oproepen tot omvolking dat ze iedere Volkskrant-columnist van zijn bureaustoel zouden doen tuimelen. De traditionele Nederlandse aardappel moet worden vervangen door betere rassen, vindt men daar. En dat is al bijna gelukt. Het Bintje, een ras dat in 1905 door de hoofdonderwijzer Kornelis Lieuwes de Vries uit het Friese Suameer als een kruising van de ‘Munstersen’ met ‘Fransen’ werd gekweekt, is nu vrijwel uitgeroeid. En de kruimige eigenheimer overleeft slechts als scheldwoord.

In taal zie je het pas als je het begrijpt. Zo kennen wij de buurtvader en de wijkagent. Waarom niet de wijkvader en de buurtagent? Omdat wet- en regelgeving precies moet zijn. De wijkagent weet precies dat zijn wijk ophoudt op de hoek van de Julianalaan, want hij moet precies weten wat zijn bevoegdheden zijn. Een buurt daarentegen is niet scherp begrenst. Voor de buurtvader maakt dat niet uit. Hij heeft geen wettelijke status. Je hoeft niet naar hem te luisteren. Dus hij kan met vage taal worden aangeduid.

Hoe belangrijk de keuze van het juiste woord is, weet men in China al lang. Onderdeel van het confucianistisch denken is zheng ming oftewel ‘de correctie der namen’. Onzorgvuldig taalgebruik leidt volgens Confucius tot een glibberig pad waarop ‘moraal en kunst achteruitgaan’ en ‘mensen in hulpeloze verwarring blijven staan.’ 

Gevaarlijke ontwikkeling

In die verwarring stond politiek Nederland stil. Pas met de laatste verkiezingen gingen de oordoppen af. Dat heeft een halve eeuw geduurd. Behalve in tijd is de periode waarin moraal en kunst in Nederland achteruit glibberden ook in aantallen mensen uit te drukken. Toen Nederland in 1979 ‘vol, ten dele overvol’ was, telde het vaderland 14 miljoen inwoners. Vorige maand woonden er in het thuisland bijna 18 miljoen mensen en toen pas erkende Frans Timmermans: ‘Als je iedereen toelaat, dan blaas je de verzorgingsstaat op. Hij wil nu de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen volgen. Die werd geleid door oud CDA-ambtenaar Richard van Zwol, voordat die dit kabinet ging formeren. 

Van Zwol wil de bevolking tot 2050 ‘gematigd’ laten groeien en Nederland voor nog 1 tot 2 miljoen mensen tot ‘thuisland’ maken. Zijn dat geen gevaarlijke woorden? Voor Extinction Rebellion wel, neem ik aan. Die nieuwe Nederlanders stoten stikstof en CO2 uit die wie hier al woont juist moet besparen. Als de uitroeirebellen consistent zijn, kunnen we blokkades bij de grens verwachten, zodra ze terug zijn van vakantie.

Maar zal ik U eens een echt gevaarlijke demografische ontwikkeling vertellen? In 2050 heeft in Nederland de helft van de mensen niet alleen geen ouders meer, maar ook geen broers, zussen of kinderen: een direct gevolg van de vergrijzing en het gestaag dalende vruchtbaarheidscijfer. Daar hoor ik niemand over.

Niet meer binnen zonder kloppen

Wie de kop in het zand steekt ziet demografische ontwikkelingen niet aankomen. Taal kan de mens tot zand dienen. Gebruik van vage woorden is verleidelijk om de werkelijkheid te verdoezelen, maar slechts van een onverschrokken onder de ogen zien der waarheid, hoe pijnlijk die ook wezen moge, is enige verbetering van misstanden te verwachten. In 1993 schreef J.A.A. van Doorn gewoon: ‘Bedenk bevolkingspolitiek primair vanuit de behoeften en belangen van de Nederlandse samenleving, waar enigszins mogelijk aangevuld met royale humanitaire initiatieven.’ Dat gaat de regering nu pas doen.

Er hangt geen touwtje meer uit de brievenbus. Wie binnen wil moet netjes kloppen. En zijn geloofsbrieven aanbieden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eindelijk een regering die kan omgaan met gevaarlijke woorden verscheen eerst op Wynia's Week.