Het Hof was niet onder de indruk van de ‘vergroenen of verdwijnen’-retoriek van Milieudefensie en wees de vordering af.  Toch liet het arrest van het Hof steken vallen en blijft de dreiging bestaan dat activistische organisaties als Urgenda, Greenpeace en Milieudefensie opnieuw klimaatzaken starten om de democratie opzij te zetten, de burger te knechten en de economie om de zeep te helpen.

Klimaatwetenschap

Hoewel M&M met deskundigenberichten sterk weerwoord had geboden, nam het Hof veel van de feitelijke stellingen van Milieudefensie over de urgentie en ernst van het klimaatprobleem kritiekloos over. Daarbij leunde het Hof, zoals te verwachten viel, op vermeende consensus die uit de IPCC-rapporten zou blijken.

Problematischer is dat het Hof niet alleen de IPCC-rapporten als feitelijke maatstaf nam, maar daaraan ook normatieve kracht toekende. Zo oordeelde het Hof dat klimaatwetenschappers hebben bepaald dat de gemiddelde temperatuur op aarde niet met meer dan 1,5 graden mag stijgen. Wetenschappers zijn echter niet bevoegd om normen te stellen. Het is zorgelijk dat het Hof dat niet ziet en zich tot sciëntisme verlaagt.  

Zo komt het Hof tot de alarmistische conclusie dat ‘het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is’ en het gevaar van klimaatverandering groot en zelfs ‘levensbedreigend’ is. Met deze niet erg feitelijke vaststellingen en verwijzingen naar het Parijse klimaatakkoord, het Urgenda-arrest en de Klimaseniorinnen-uitspraak van het Europese Hof, was het voor het Hof slechts een kleine stap om een recht op bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering te bevestigen.

‘Bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering’, zegt het Hof, ‘is een mensenrecht’, zonder enige nuance aan te brengen. Dat dit mensenrecht ten koste gaat van allerlei andere mensenrechten, zoals het recht op betrouwbare en betaalbare energie, en de realisatie van andere ‘sustainable development goals’ schaadt, deert de rechter niet. Grote halen, snel thuis.

Hondenfluitje

Dit nieuwe mensenrecht moet niet alleen door staten gerespecteerd worden, maar ook door grote ondernemingen. In burgerlijke aansprakelijkheidskwesties vertaalt zich dat recht in een zorgplicht voor ondernemingen. Voor het behalen van de doelstellingen van Parijs zijn maatregelen nodig om zowel de vraag naar fossiele brandstoffen te verminderen, alsook het aanbod van fossiele brandstoffen te beperken. Olie- en gasbedrijven dienen daarom bij investeringen in de productie van fossiele brandstoffen rekening te houden met de negatieve gevolgen voor de energietransitie.

Het Hof suggereert hiermee dat het klimaat een soort van langzame onteigening van olie- en gasbedrijven legitimeert. Dit hondenfluitje ontging de advocaat van Milieudefensie niet. Hij zinspeelde al op verdere juridische procedures om te voorkomen dat de winning van olie en gas wordt uitgebreid of gefinancierd, verwijzend naar de reeds aangekondigde nieuwe klimaatzaak tegen ING.

Reductie-percentage

Het feestje dat Milieudefensie in gedachten had ging echter niet door omdat het Hof twee keer roet in het eten gooide. Milieudefensie had geëist dat Shell de scope 1-, 2- en 3-emissies zou verminderen. Ten aanzien van scope 1 en 2 oordeelt het Hof dat Shell zich aan deze doelstelling heeft gecommitteerd, dus die eis werd afgewezen.

Met betrekking tot scope 3-emissies komt het Hof tot de conclusie dat er noch in de wet noch in de klimaatwetenschap specifieke reductienormen worden gesteld voor een bedrijf als Shell. De 45% waarop Milieudefensie zich beriep is slechts een ‘gemiddelde wereldwijde reductie in alle sectoren’ dat niet van toepassing is op elk land en elke bedrijfssector afzonderlijk. Deze bevinding kan onmogelijk als een verrassing gekomen zijn voor Milieudefensie, want dit is in de rechtsliteratuur uitgebreid beargumenteerd.

Het arrest is zo ook een dialoog tussen de rechter en de klimaatbeweging. De klimaatwetenschap weet dus wat van haar verwacht wordt: stel reductienormen vast voor de olie- en gassector en de rechter (althans, de Nederlandse) zal ze afdwingen.     

‘Progressieve realisatie’

Het Hof gooide nog eens roet in het eten door te oordelen dat het door Milieudefensie gevorderde reductiebevel ineffectief is. Ook dat was in de literatuur al omstandig uitgelegd. Zoals het Hof vaststelde, is er geen enkele reden om te denken dat een aan een specifieke onderneming opgelegde reductieverplichting enig positief effect zal hebben: als Shell minder verkoopt nemen andere leveranciers zijn plaats eenvoudigweg in en weg is je ‘klimaatwinst.’

In lijn met de mensenrechtelijke theorie van de ‘progressieve realisatie’ wordt het door rechters bedachte recht op bescherming tegen ‘gevaarlijke klimaatverandering’ langzaam maar zeker ingevoerd. Twee stapen vooruit, een stap terug: eerst de overheden, dan bedrijven, een specifiek reductiepercentage en dan weer niet.

Deze week was het even een stapje terug, maar het vonnis van de rechtbank heeft zijn uitwerking al gehad. Met dat vonnis in de hand zijn vele andere rechtszaken gestart en heeft de klimaatbeweging de Europese Unie kunnen bewegen om ondernemingen te verplichten een ‘klimaattransitieplan’ conform 1,5 graden uit te voeren. Rechters weten inmiddels ook hoe ze het politieke spel kunnen meespelen.

Dit is de eerste klimaatuitspraak in Nederland die gunstig is voor de burger die kreunt onder de almaar stijgende prijzen van energie en andere produkten. De interventie door M&M heeft vruchten afgeworpen. Omdat de punten waarop de vordering afketste feitelijk van aard zijn, zal het bovendien moeilijk zijn om een goede invalshoek te vinden om in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. Ook dat is positief.

Er is een slag gewonnen maar de klimaatoorlog zal voortwoeden. Activistische NGO’s zullen aan het arrest van het Hof nieuwe juridische grondslagen voor verdere klimaatzaken kunnen ontlenen. Om te voorkomen dat de democratie opzij wordt gezet en het volk geknecht, zullen interventies door de burger goedgezinde NGO’s nodig blijven. Ook met de nieuwe coalitie kunnen die NGO’s op geen enkele overheidssteun rekenen.

IJkpunt voor wetswijziging

Het wachten is ook nog steeds op actie van de nieuwe coalitie om de vertegenwoordigingsbevoegdheid van algemeen-belang-organisaties te beperken.

Het arrest van het Hof verschaft een goede handleiding voor zo’n wetsonderwerp. Zo merkte het Hof op dat de wetgever niet heeft bepaald dat bedrijven die zich aan de Europese en Nederlandse klimaatwetgeving houden, niet aansprakelijk kunnen worden gesteld. 

Het is nu zaak dat de wetgever spreekt.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel. Hij trad op als deskundige voor de stichting Mens & Milieu in de ‘klimaatzaak van de eeuw’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de klimaatoorlog is een slag gewonnen maar het Hof legt de basis voor eindeloze reeks klimaatprocedures verscheen eerst op Wynia's Week.

De EU wil een grote speler op het wereldtoneel worden en ziet zichzelf naast China en de Verenigde Staten als een toekomstig machtsblok. Vandaar dat de EU nog steeds wil uitbreiden om zo haar macht te vergroten: Moldavië is de meest recente kandidaat-lidstaat. Om die machtspolitiek met succes te kunnen uitvoeren, denkt de EU een voorspelbaar alomvattend langetermijnbeleid nodig te hebben dat de beperkte nationale, kortetermijnpolitiek overstijgt. De belangen van de EU zijn niet de belangen van de lidstaten, laat staan de belangen van de burger.

In een poging zich te onderscheiden van China (met ernstige industriële verontreiniging) en Amerika (met ‘asociaal’ vrije markt-kapitalisme) heeft de EU duurzaamheid en een gereguleerde sociale economie vooropgesteld. Daarbij is niet realisme richtinggevend, maar een nieuw hoogdravend moralisme. Op Europese schaal is de burger niet de maatstaf, maar het hogere ideaal van een sterke, duurzame en sociale unie die de burger heropvoedt.

Degrowth en de-industrialisatie

De EU wil een hoofdrol spelen bij het oplossen van de grote maatschappelijke vraagstukken. Die vraagstukken overstijgen de landsgrenzen en de oplossing vereist een holistische, globalistische visie. Zaken als duurzaamheid, klimaat en sociale rechtvaardigheid zijn gediend met een unie die de wereld kan leiden naar de progressieve verwezenlijking van de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties. En laat dat nu net ook de agenda van de linkse beweging zijn. En omdat links bij steeds minder in de kiezers in de smaak valt, komt democratie daarbij niet altijd van pas.

Het post-kapitalisme is het Leitmotiv van het huidige EU-beleid. Nu groene groei een illusie blijkt, schrikt Brussel niet langer terug voor degrowth, ofwel economische krimp. Dat zullen de Europese bureaucraten niet hardop zeggen, maar het is wel een (al dan niet gewenst) nevengevolg van het beleid. Omdat duurzaamheid, klimaat en sociale rechtvaardigheid vooropstaan, zullen de burgers de-industrialisatie en de daaruit voortvloeiende degrowth moeten accepteren als de industrie de EU niet kan bijhouden. Dat Europa bijvoorbeeld de auto- of chemische industrie verliest, is in die visie de schuld van die industrie zelf. Of zoals Milieudefensie zegt: ‘vergroenen of verdwijnen’.

De dagelijkse praktijk van de Europese politiek wordt sterk beïnvloed door lobbyisten en belangengroepen. De globalistische Europese agenda en de SDG’s drukken die groepen echter in een keurslijf. Om mee te kunnen doen, moeten een belangengroep en haar vertegenwoordigers duurzaamheid, klimaat en sociale rechtvaardigheid nastreven, of dat althans pretenderen.

Slechts onder deze voorwaarde hebben de belangenbehartigers toegang tot de Europese beleidsmakers en de binnenste cirkel van de besluitvorming. Maar zodra die EU-agenda is geaccepteerd, is de politieke strijd al verloren. Onder die voorwaarde kunnen de belangenvertegenwoordigers van de industrie en handel nog slechts kleine kanttekeningen plaatsen bij de Brusselse wetsvoorstellen zonder zich de toorn van de goegemeente (inclusief de machtige ngo’s en media) op de hals te halen.

Symbiotische relatie

Bovendien zijn de EU-beleidsmakers meesters in het scheppen van de politieke voorwaarden die hen toelaten het gewenste beleid voor te bereiden, aan te nemen en door te drukken. Dit doen ze bijvoorbeeld door internationale en wetenschappelijke organisaties voor hun karretje te spannen – daarvoor trekken ze ruimhartig de geldbuidel open. Ook verschaft de EU vele miljoenen subsidie aan haar welgevallige ngo’s voor duurzaamheid, klimaat en sociale rechtvaardigheid: de drie grote linkse thema’s.

De geprivilegieerde internationale organisaties en ngo’s stellen de symbiotische relatie met de EU-beleidsmakers bijzonder op prijs. In ruil voor haar geldelijke en andere steun vertellen zij in Brussel graag welk beleid zij wensen en dat is zonder uitzondering een iets linksere versie van hetgeen de EU voor ogen heeft. Bovendien ondersteunen deze organisaties de beleidsvoorstellen met studies, bewustwordingscampagnes, maatschappelijke acties, demonstraties, juridische procedures en andere propaganda. De EU kan op haar beurt claimen dat zij luistert naar de burgers van Europa, die geacht worden via deze organisaties te spreken.

De constructie van deze publieke opinie krijgt versterking van de zogeheten ‘Eurobarometer,’ het in opdracht van de EU regelmatig uitgevoerde onderzoek naar de opinie van de Europese burger. Daaruit blijkt uiteraard dat de Europeanen de EU belangrijk vinden en Europees beleid ondersteunen. Zo vindt bijvoorbeeld 93 procent van de EU-burgers klimaatverandering een groot probleem, 78 procent zelfs een zeer groot probleem, althans volgens de Eurobarometer. Met zo’n uitkomst is Brussels klimaatbeleid uiteraard meteen democratisch gelegitimeerd.

De uitkomsten van dit onderzoek hangen echter af van de selectie van de ondervraagden. Ook is het bekend dat burgers eerder geneigd zijn zich te schikken naar hetgeen machthebbers van hen vragen, zeker indien ze denken dat de meeste anderen dat ook zullen doen. Vandaar dat de eurofiele Eurobarometer geen meet-, maar een communicatie-instrument is.

Vervreemding van de burger

Door de werkelijkheid zo te manipuleren, krijgen de Brusselse beleidsmakers het wereldbeeld voorgespiegeld dat zij wensen. Dat beeld bevestigt hun visie en de koers die zij voor ogen hebben en verleent steun aan verdere uitbreiding van de omvang en macht van de EU. Helaas staat dat beleid ver af van de problemen en zorgen van de Europese burger.

Juist omdat het verschuiven van beleidsvorming naar het Europese niveau de burger meestal in de wind zet, is in het Europese verdrag het zogeheten ‘subsidiariteitsbeginsel’ opgenomen. Dat beginsel is bedoeld ter beperking van de macht van de EU ten gunste van de lidstaten. Slechts indien maatregelen door de lidstaten, ‘vanwege de omvang en de gevolgen van het overwogen optreden,’ onvoldoende zijn en ‘beter op het niveau van de Unie kunnen worden verwezenlijkt’ mag de EU optreden. In principe dient uitoefening van bevoegdheden echter ‘zo dicht mogelijk bij de burger’ plaats te vinden. In de praktijk bewijst de EU dit beginsel slechts lippendienst. Een cruciaal rechtsbeginsel is zo een ‘check-the-box’-oefening geworden.

De burger draagt ondertussen de lasten van de problemen die Brussel links laat liggen, zoals de gebrekkige integratie van immigranten. Ook draait hij op voor de nadelen en kosten van de EU-prioriteiten, waaronder het peperdure klimaatbeleid. ‘Ask not what the EU can do for you, but what you can do for the EU’, lijkt het motto in Brussel.

Dat EU-beleidsmakers zo vervreemd zijn van de burger is een gevolg van de omstandigheid dat zij zonder de druk van de wispelturige democratie kunnen opereren. Ver van huis in Brussel, Luxemburg en Straatsburg bevestigen zorgvuldig geselecteerde, ‘diverse’ expats elkaar in hun niet aflatende eurofilie en toewijding aan de steeds verdergaande Europese integratie. Inmiddels geldt dat voor Europese rechters, politici, lobbyisten en activisten net zo goed als voor de Europese ‘fonctionnaires’, die in ambtenarenland vanwege het toelatingsexamen en hun hoge beloningen nog steeds groot aanzien genieten.

De ideeën en ideologie van de groepen die tezamen het EU-beleid bepalen, verschillen zo weinig dat hun standpunten moeilijk uit elkaar zijn te houden. Ook hun belangen bij een sterke unie lopen parallel en ze stellen gemakshalve hun eigen belang gelijk aan het belang van Europa. Ze spelen elkaar de bal toe en houden de EU op die manier vrij van ‘populisme’, lees: niet-linkse opinies. Net als in nationale beleidskringen worden aanhangers van sceptische, conservatieve of liberale visies gemeden als de pest. Alleen wanneer ze zich schikken, is af en toe een kleine bijrol voor hen weggelegd.

Een zichzelf bestuivende bron

De tijd dat Europa politiek gelijkstond aan een douane-unie of een vrijhandelszone met een interne markt ligt ver achter ons. Ook het idee dat Europees beleid de lidstaten en burgers dient, is uit links-politieke motieven geperverteerd. Sterker nog: de koers van de EU is al geruime tijd veel linkser dan de Europese burger wenst. En omdat die politieke visie voor vrijwel ieder probleem de overheid als oplossing ziet, is de regeldruk enorm toegenomen. Door de manipulatie van beleidsrelevante feiten worden de regels bovendien steeds dogmatischer en steeds irreëler. De postkapitalistische utopie van duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid komt steeds verder van de werkelijkheid af te staan.

De EU is verworden tot een zichzelf bestuivende bron van ongebreideld uitdijende macht. Net als de klimaatgoeroes van de lage landen willen de Brusselse visionairs van ‘onhaalbaar en onbetaalbaar’ niet meer horen. De Europese waarden vereisen nu eenmaal links beleid. Zo simpel is het.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De EU is veel linkser dan de Europese burger wil, hoe kan dat eigenlijk? verscheen eerst op Wynia's Week.

Lobbyen met het klimaatvonnis

Het vonnis van de rechtbank Den Haag dat Shell verplichtte tot emissiereductie consistent met het doel van 1,5 graden, was voor de klimaatbeweging een geschenk uit de hemel. Met dat vonnis in de hand hebben ze de politici in Brussel kunnen overtuigen dat de EU geen keus had wilde het ‘klimaatkoploper’ blijven. 

Om dat te bereiken zou de EU, net als de Nederlandse rechter, aan alle grote bedrijven een ‘klimaattransitieplan’ moeten opleggen. De strategie was succesvol en de EU ging met de klimaatbeweging mee.

Net als Shell zijn alle grote ondernemingen nu verplicht zich in te spannen om hun ambitieuze klimaatplan naar de letter uit te voeren en hun emissiereductiedoelen te verwezenlijken. De beweging was zelfs zo succesvol dat de EU nog iets verder ging dan het Haagse klimaatvonnis. Het klimaattransitieplan van ondernemingen moet naast ‘Paris-proof’ ook leiden tot een ‘sustainable economy.’ 

Het EU klimaattransitieplan zal bovendien rekening houden met ‘sectoral pathways’, die zijn vastgesteld voor sectoren van de industrie. Ook voor de petroleumsector kan zo’n pad worden voorgeschreven door de EU. 

Strijd met Europees recht

Een bevestiging van het Shell-klimaatvonnis door het Haagse Gerechtshof zal onvermijdelijk met het Europese recht in strijd komen. Want dat vonnis, overeenkomstig de vordering van Milieudefensie, strijdt met het Europese recht doordat daarin geen rekening wordt gehouden met de eis van ‘sustainable economy’ noch met de ‘sectoral pathways.’

Alle grote ondernemingen zullen een Europees klimaattransitieplan dienen te implementeren. Daarover is het laatste woord nog niet gezegd. Dat laatste woord heeft nu niet langer de Nederlandse, maar de Europese rechter.

Dat zij even klimaatkoploper van Europa is geweest kan de Haagse rechter echter niet meer worden afgenomen. 

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De EU heeft het Shell-klimaatvonnis links ingehaald verscheen eerst op Wynia's Week.

Het nieuwe kabinet is voornemens om dit procedeerprivilege aan te pakken. De benadeelde ‘maatschappelijke organisaties’ (ngo’s) en hun ‘deskundigen’ reageerden als door een wesp gestoken: er zou sprake zijn van ‘afbraak van de democratische rechtsstaat’. Dat argument is evenwel flinterdun.

Om te beginnen werkt het procedeerprivilege in de praktijk zó dat het leidt tot begunstiging van progressieve actiegroepen en tot discriminatie van andersdenkenden. Om een ‘maatschappelijke organisatie’ te worden die van het procedeerprivilege gebruik mag maken, is het namelijk nodig om een stichting of vereniging op te richten. Daar zijn voor oprichters en bestuurders aansprakelijkheidsrisico’s aan verbonden en die risico’s zijn groter bij ‘foute’, niet-progressieve clubs.

Weinig kans op financiële ondersteuning

Vervolgens is een bankrekening nodig, maar de bank wil wel weten wat de organisatie precies gaat doen en als de overheid niet blij is met het initiatief, is de kans groter dat de bankrekening wordt geweigerd. Een ANBI-nummer helpt om donateurs aan te trekken, maar ook dan lopen niet-progressieve organisaties zeer regelmatig tegen problemen aan.

Juridische procedures zijn erg duur. Er is dus veel geld nodig om van het procedeerprivilege gebruik te kunnen maken. Waar haalt een maatschappelijke organisatie dat geld vandaan? Er zijn drie bronnen die zij kunnen aanboren: overheidssubsidies, grants van zogenoemde goededoelenorganisaties als de Postcodeloterij of de Gates Foundation en crowdfunding.

Bij de overheid maken niet-progressieve clubs alleen op papier een kans. De wet zegt uiteraard nergens dat alleen linkse instanties geld uit de staatskas mogen krijgen, maar in de praktijk blijkt dat het leeuwendeel van de subsidies gaat naar organisaties die progressief beleid bepleiten. Ook bij de Postcodeloterij of de Gates Foundation hoeven conservatieve groepen niet aan te kloppen.

Blijft over crowdfunding. Om van particulieren geld te krijgen voor een rechtszaak moet je hen een redelijke kans op succes in het vooruitzicht kunnen stellen. Daar gaat het al mis, want een niet-progressieve vordering zal in de huidige ‘rechtscultuur’ meestal niet goed vallen. Dus ook die bron levert weinig op.

Voorstanders van het procedeerprivilege voeren graag aan dat maatschappelijke organisaties bij uitstek ‘deskundig’ en ‘representatief’ zouden zijn. Maar voor zover ze deskundig zijn, gaat het vaak om communicatieve vaardigheden. Het is de vraag of van belang zou moeten zijn bij het toekennen van het recht om te procederen. 

Organisaties als Urgenda en Milieudefensie vertegenwoordigden in hun klimaatzaken slechts hun leden en sympathisanten, maar werden door de rechter toch ‘voldoende representatief’ bevonden om beleid te kunnen afdwingen dat álle burgers raakt. Maar als het gaat om algemeen beleid, is in Nederland alleen de democratisch gekozen volksvertegenwoordiging – de Tweede Kamer dus – ‘voldoende representatief’.

Rechter bedenkt nieuwe regels

Is het dan niet zo dat dat de overheid dankzij het procedeerprivilege kan worden gedwongen zich ‘aan de eigen regels te houden’?

Nee, dat is een drogredenering. In bijvoorbeeld de klimaatzaken die Urgenda en Milieudefensie voerden, toverde de rechter een volledig nieuw recht uit de hoge hoed. Dat noemen juristen ‘rechtsvinding’. Er zou een ‘recht op een veilig klimaat’ (sic) bestaan en zelfs een ‘recht op een maximale stijging van de gemiddelde wereldwijde atmosferische temperatuur van niet meer dan anderhalve graad Celsius, waarbij het resterende koolstofbudget naar rato van recente emissies wordt verdeeld’. Hoewel zelfs het Klimaatakkoord van Parijs (2015) geen verbindende plicht kent voor die anderhalve graad Celsius, en ook niet rept over een ‘koolstofbudget’, laat staan over de verdeling ervan.

Zo corrigeerde de ‘verlichte’ rechterlijke macht de wetgever en daarmee het volk. Op die manier ondermijnt het procedeerprivilege de democratische rechtsstaat van binnenuit.

Geen internationale plicht

Wordt hetprocedeerprivilege vereist door internationale verdragen of door de EU? Dat wordt vaak beweerd, maar het is onjuist. Het Verdrag van Aarhus (1998) bijvoorbeeld gaat – inderdaad – over toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden, maar dat is iets anders dan klimaatbeleid. Ook gaat het verdrag nergens over procedeerprivileges om nieuw of aanvullend overheidsbeleid af te dwingen.

Laten we hopen dat de nieuwe regering de afschaffing van dit voorrecht voortvarend ter hand neemt. Het zou voor de wetgever slechts een klein stap zijn, maar voor de democratische rechtstaat een grote sprong voorwaarts.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Met procedeerprivileges voor linkse actiegroepen is het nu hopelijk snel gedaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoofdstuk 7 van het hoofdlijnenakkoord handelt over ‘goed bestuur en een sterke rechtsstaat’. De coalitie wil het vertrouwen van de burger in de overheid herstellen. Er komt een agenda voor vernieuwing van de democratie, de rechtsstaat, het bestuur en de controle daarop. ‘Doel is het versterken van het belang van de Grondwet en van grondrechten, van “checks and balances” in ons democratisch bestel, van rechtsstatelijke instituties en rechtsbeginselen,’ stelt het akkoord. Dat klinkt goed, maar kan de coalitie die ambities waarmaken? 

Het toetsingsverbod gaan verdwijnen

Om hun doel te bereiken, hebben de coalitiepartijen een groot aantal afspraken gemaakt. Zo zal een grondwetsherzieningsvoorstel worden ingediend tot het schrappen van het toetsingsverbod in artikel 120. De klassieke bepalingen van de Grondwet worden dan toetsbaar. Een nieuw grondwettelijk (constitutioneel) hof zal voor die toetsing instaan. 

Ook komt er een correctief referendum en een Europawet, die de informatievoorziening en de procedures bij voorbereiding en totstandkoming van Europese wetgeving regelt. Dat zal voor het milieu- en klimaatbeleid een belangrijke verbetering betekenen, hoewel de wet niet kan voorkomen dat de EU inefficiënte en onwenselijke wetgeving uitvaardigt. 

Het akkoord voorziet ook in ‘een wetenschappelijke standaard voor het gebruik van modellen en algoritmes’. De door overheden gebruikte klimaat- en stikstofmodellen hebben ongetwijfeld mede ten grondslag gelegen aan dit voorstel, dat mogelijk ook te maken heeft met het streven om overheid en burgers beter weerbaar te maken tegen desinformatie en ‘deepfakes’.

Modellen zullen ‘openbaar en navolgbaar’ moeten zijn, maar juistheid is kennelijk geen vereiste. Een ‘bijsluiter’ moet duidelijk maken waarvoor modellen wel en niet bedoeld zijn en waarvoor ze gebruikt kunnen worden. Aan modellen die ten dienste staan van overheidsbeleid stelt het akkoord gek genoeg geen aanvullende eisen, terwijl juist daar de grootste problemen liggen.

In hoofdstuk 7 komen ook de zogenoemde algemeen belang-acties aan de orde. Onderzocht zal worden – en dat is in lijn met een door de Tweede Kamer aangenomen motie van Chris Stoffer (SGP) – ‘of en hoe nadere vereisten gesteld kunnen worden aan de representativiteit van belangenorganisaties met een ideëel doel op grond van artikel 3.305a Burgerlijk Wetboek’.

Daarbij gaat het om organisaties als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace, die pretenderen in het algemeen belang namens alle Nederlanders juridische procedures te voeren. Let wel: organisaties die de bestuursrechtelijke weg volgen, bijvoorbeeld door vergunningen aan te vechten, zoals de commerciële MOB van Johan Vollenbroek met regelmaat doet, vallen buiten de reikwijdte van deze maatregel.

Gesubsidieerd wantrouwen tegen democratische politiek

De regeling van artikel 3.305a Burgerlijk Wetboek staat op gespannen voet met de beginselen van onze democratische rechtsstaat. Het staat veelal door de overheid gesubsidieerde clubjes toe om via de rechter democratisch genomen besluiten opzij te zetten en de beleidsvoering over te nemen. Met dergelijke algemeen belang-acties kan, zoals Milieudefensie zegt, ‘de democratie onder curatele worden gesteld’. Er ligt een diep wantrouwen tegen democratische politiek aan ten grondslag.

Dat probleem wordt niet opgelost door aan representativiteit ‘nadere eisen’ te stellen. Artikel 50 van onze Grondwet is heel duidelijk: alléén de Staten Generaal vertegenwoordigen ‘het hele Nederlandse volk’. Andere instellingen of organisaties met die claim zijn per definitie onbevoegd.

Het alternatief is om de algemeen belang-actie af te schaffen of volledig te democratiseren. Afschaffing is vrij simpel. Democratisering wil zeggen dat iedere burger de bevoegdheid krijgt een juridische procedure in te stellen om de staat te verplichten de wet na te leven. Dit laatste is de zogeheten ‘citizen’s suit’ die we kennen uit de Verenigde Staten.

Ook als algemeen belang-acties onmogelijk worden gemaakt, is het overigens goed denkbaar dat rechters – bijvoorbeeld op grond van internationale verdragen of ongeschreven recht – uitspraken doen die afwijken van de opvattingen van een meerderheid van de volksvertegenwoordiging. In die gevallen zou de wetgever een rechterlijke uitspraak met beleidsimplicaties buiten werking moeten kunnen stellen.Dit systeem is in de Canadese grondwet opgenomen en staat bekend als de ‘Canadian override’. Er zijn wel voorwaarden gesteld aan deze mogelijkheid tot buitenwerkingstelling. Een soortgelijke regeling zou ook in onze Grondwet niet misstaan.

Naast de algemeen belang-acties fungeren de door de EU gepropageerde ‘burgerpanels’ als instrumenten om de schijn van democratie te wekken. Het moet lijken op een volksberaad dat brainstormt over beleidsopties, maar in werkelijkheid zijn de panels zorgvuldig samengestelde groepen van burgers die geacht worden ‘experts’ na te praten en die op die basis voorgekookt beleid afstempelen.   

Burgerpanels worden verkocht als ‘directe democratie’ en worden onder meer ingezet bij de uitvoering van klimaatbeleid. Dit soort manipulatieve schertsvertoningen is echter geen verrijking voor de democratie. Het hoofdlijnenakkoord zwijgt over dit verschijnsel.

De eigen agenda van de vierde macht

Onze Grondwet kent een wetgevende, een uitvoerende en een rechtsprekende macht. In de praktijk is er echter ook nog een vierde macht: het ambtelijk apparaat. Voor de nieuwe regering zal het een hele opgave worden om die vierde macht achter het nieuwe beleid te krijgen. Het vervangen van hoger personeel kan helpen, maar dat wordt bemoeilijkt door de rechtsbescherming die ambtenaren genieten. Bovendien kunnen ook lagere ambtenaren hun eigen agenda en verwachtingen hebben, in het bijzonder nu zij jarenlang het beleid van de Rutte-kabinetten hebben uitgevoerd.  

Het regeerakkoord stelt terecht dat betrouwbare informatievoorziening in een rechtsstaat van wezenlijk belang is. Daarom zal de NPO eindelijk gesaneerd worden. Maar dat is niet voldoende om betrouwbare informatievoorziening en open debat te waarborgen.

Partijdige bestrijding van extremisme

Neem de vorige week door het kabinet gepresenteerde Nationale Extremismestrategie 2024-2029. Het rapport gaat over het bestrijden van ‘extremisme’, maar voor progressief ‘activisme’ geldt dan weer een uitzondering: dat is alleen ‘hinderlijk of provocerend’. Rechtse extremisten daarentegen zouden de democratische rechtsorde ‘ondermijnen’ en ‘structureel delegitimeren’ door ‘systematisch’ aan te zetten ‘tot wantrouwen tegen instituties als de wetenschap, de rechtspraak of de journalistiek’.

Dat zijn precies de drie ‘instituties’ waarop (klassieke) liberalen en andere niet-progressieven vaak forse kritiek hebben. Daarmee zijn deze politieke stromingen op voorhand verdacht gemaakt. Tevens hekelt het rapport‘het zaaien van twijfel over zaken waar binnen de wetenschap weinig onenigheid over bestaat’. Maar is (ook) dergelijke kritiek niet bij uitstek het kenmerk van een democratische rechtsstaat? 

Het is niet te hopen dat de noodzakelijke uitwerking van het hoofdlijnenakkoord aan deze ‘extremismestrategie’ ten prooi valt. Anders is er nog een lange weg te gaan voordat onze democratie weer een beetje op de rails staat.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Onze democratische rechtsstaat verdient een veel grotere opknapbeurt dan de nieuwe coalitie heeft afgesproken verscheen eerst op Wynia's Week.

In het eerste deel van dit artikel legde Lucas Bergkamp uit hoe ‘goede doelen’-groepen kunnen beweren op te treden namens het ‘algemeen belang’. In dit tweede deel komt aan de orde hoe dit activistenprivilege weer ongedaan kan worden gemaakt. Een privilege verdraagt zich immers niet met de democratische rechtsstaat; de ‘algemeen belang’-actie is slechts te rechtvaardigen indien daarmee het algemeen belang wordt gediend, niet uitsluitend bijzondere belangen.

Er is geen enkele reden waarom Nederland de algemeen belang-actie in stand zou moeten houden. Toegang tot de rechter mag, moet zelfs, aan voorwaarden worden verbonden en er is geen verdrag dat eist dat het aan belangenorganisaties vrij dient te staan algemeen beleid te vorderen. Het Verdrag van Aarhus (1998) bijvoorbeeld heeft alleen betrekking op bepaalde vorderingen ter zake van het milieu en ook de Europese Unie regelt slechts bepaalde collectieve acties; het toelaten van algemeen belang-acties die fundamenteel anders zijn, is niet vereist.

De nieuwe regeringscoalitie zou daarom deze actie kunnen schrappen. Zoals we hebben gezien zijn er meerdere redenen waarom dit wenselijk zou zijn. Deze actie is gekaapt door bijzondere belangenorganisaties die door de overheid (lees: de relevante ambtenaren) gesteund worden en zo buiten de democratie om hun agenda kunnen afdwingen.

Zo fungeert deze procedure als een ondemocratische herkansing voor de progressieve politiek die in de volksvertegenwoordiging haar gelijk niet heeft kunnen halen. Bij dit onderonsje in de rechtszaal kunnen de opponenten uitgesloten of afgescheept worden. Omdat het lastig is een rechtvaardige en gebalanceerde algemeen belang-actie te creëren, is afschaffing een goede optie. 

Biedt herziening soelaas?

Als afschaffing van de algemeen belang-actie voor de coalitie een brug te ver is, is het de vraag wat er moet gebeuren om de ergste uitwassen, zoals in de klimaatzaken, te voorkomen. De politiek heeft de pijlen gericht op de representativiteit van belangenorganisaties en wil nagaan of de rechterlijke representativiteitstoets aangescherpt zou moeten worden. Dit zou slechts een gedeeltelijke oplossing zijn die bovendien in het voordeel werkt van de grote, rijkelijk gesubsidieerde organisaties die nu ook al aan het langste eind trekken. Er zou in de praktijk feitelijk waarschijnlijk weinig veranderen.

Het fundamentele probleem is dat geen enkele organisatie de belangen van alle Nederlanders bij algemeen beleid kan vertegenwoordigen. Daarom hebben we juist de constitutionele democratie en het politieke bedrijf. Zelfs met dat ingewikkelde systeem van vertegenwoordiging is het al moeilijk genoeg om representativiteit te waarborgen.

Een privé-organisatie waarbij slechts een fractie van de bevolking is aangesloten, kan nu eenmaal niet het volk vertegenwoordigen. Daarom stelt artikel 50 van de Grondwet uitdrukkelijk dat het volk wordt vertegenwoordigd door de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal, niet door Milieudefensie, Greenpeace of Urgenda. 

Als je de algemeen belang-actie zo eerlijk en rechtvaardig mogelijk wilt maken, is een andere weg aangewezen. Er zijn remedies nodig die alle misstanden aanpakken die de uitkomsten van dit soort acties momenteel bepalen: (1) selectieve financiering, (2) slappe verdediging, (3) onvoldoende vertegenwoordiging van andere opvattingen, (4) rechterlijk vooroordeel en (5) democratische uitholling.

Ieder van deze vijf misstanden zijn oplosbaar, maar de oplossingen zijn, net als de politiek, niet altijd eenvoudig.  Laten we eens nagaan wat het nieuwe kabinet zou moeten doen om tot een democratisch en rechtsstatelijk aanvaardbare algemeen belang-actie te komen. Anders gezegd: hoe kan het machtsmisbruik uit de algemeen belang-actie worden gehaald? 

Eerlijke financiering

Allereerst dient voorkomen te worden dat de overheid de algemeen belang-actie kan blijven sturen door selectief belangenorganisaties te financieren. De politieke voorkeuren van de ambtenaren die bepalen welke organisaties hoeveel subsidies krijgen, zouden geen rol mogen spelen bij subsidiebeslissingen. Indien de staat dit soort acties belangrijk vindt, zouden alle organisaties die een algemeen belang-actie willen starten in gelijke mate aanspraak moeten hebben op financiering. Hetzelfde zal moeten gelden voor de door de overheid gecontroleerde ‘slushfunds’, zoals de Nationale Postcode Loterij.

Niet alleen de initiatiefnemers, maar alle organisaties en burgers die aan een reeds gestarte algemeen belang-actie als tussenkomende partij willen meedoen, zouden ook hun aanspraken op financiering moeten kunnen doen gelden. Vanuit democratisch perspectief is het immers van belang dat ook deze stemmen door de rechter gehoord kunnen worden.

Behoorlijke verdediging tegen vorderingen

Om te voorkomen dat de rechter slechts de al dan niet opzettelijk ontoereikende verdediging van de betrokken ambtenaren en hun advocaten hoort, dient er een bijzondere regeling te komen voor de verdediging van staatsbelangen in algemeen belang-acties. Omdat bij die verdediging tal van politieke keuzen in het geding zijn en het om door de volksvertegenwoordiging vastgesteld algemeen beleid gaat, dient de Tweede Kamer de regie te voeren over de verdediging door de overheid, waarbij pluriformiteit voorop staat.

Dan zal het eenzijdige, alarmistische verhaal tegenover andere, meer realistische opvattingen komen te staan en zal de rechter pluriforme informatie ontvangen over de feiten, de stand van de wetenschap en de bijbehorende uiteenlopende gezichtspunten. Ook minderheidsstandpunten kunnen zo tot hun recht komen, zoals het hoort in de democratische rechtsstaat.

Het is van het grootste belang dat zoveel mogelijk deelbelangen en perspectieven op het algemeen belang goed vertegenwoordigd zijn. Tot nu toe heeft de rechter slechts eenzijdige, alarmistische verhalen gehoord van milieu- en mensenrechtenclubs die het algemeen belang hebben vernauwd tot hun eigen stokpaardjes.

De procedure zou opengesteld moeten worden voor andere groepen die door de vorderingen geraakt zullen worden. In het geval van algemeen beleid zullen dat in beginsel alle burgers en tal van organisaties zijn. Een procedure om te verzekeren dat die groepen gehoord kunnen worden, is noodzakelijk om het algemeen belang in de rechtszaal adequaat vertegenwoordigd te hebben. 

Rechterlijke legitimatie

Rechterlijke vooroordelen, niet het recht, bepalen momenteel in belangrijke mate de uitkomsten van algemeen belang-acties.  Onder de vlag van de rechtstaat en rechterlijke onafhankelijkheid worden subjectieve en politieke voorkeuren en ideologie juridisch bindend gemaakt. Dit betreft zowel feitelijke kwesties (bijvoorbeeld: is er sprake van ‘gevaarlijke klimaatverandering’) als politieke vragen (bijvoorbeeld: ‘in wat voor soort maatschappij willen we leven’).

Als je rechters wil inzetten bij het beslechten van politieke kwesties, dienen rechters ook veel meer democratisch gelegitimeerd te worden. Dat kan bijvoorbeeld door rechterlijke benoemingen onder politieke controle te brengen. In het huidige systeem van coöptatie kiezen activistische rechterlijke ambtenaren steevast andere activisten van dezelfde politieke kleur. Dat moet afgelopen zijn.

Omdat het in dit systeem onvermijdelijk is dat rechters met regelmaat politieke oordelen moeten vellen, kan overwogen worden het systeem van gekozen rechters te introduceren, zoals dat in bepaalde Amerikaanse staten geldt. Dan is er directe democratische legitimatie voor politiek door de rechter. Dat is te prefereren boven de huidige situatie waarin de vaak ingrijpende rechterlijke politiek geen enkele democratische legitimatie heeft.   

In ieder geval is de poppenkast waarin wordt getracht de schijn hoog te houden dat de rechter onafhankelijk en onpartijdig is in algemeen belang-acties, onhoudbaar geworden. Doordat de rechter zich doelbewust met politieke kwesties inlaat zijn politieke voorkeuren onvermijdelijk. Rechterlijke onafhankelijkheid is hier slechts een pretentie om ongestoord partijdig te kunnen zijn en zo de politiek buiten spel te zetten.

Ook indien de algemeen belang-actie met de noodzakelijke waarborgen omgeven wordt zal de democratie niet steeds het primaat hebben. Daarom zou in de Grondwet bepaald kunnen worden dat het parlement bij eenvoudige motie bij meerderheid aangenomen, mag besluiten rechterlijke uitspraken buiten toepassing te laten. Dat kan voorkomen dat een uitspraak als in de Urgenda- of Shell-zaak tot ineffectief, ondoordacht en kostbaar beleid zal leiden. In de Canadese grondwet is al zo’n soort procedure opgenomen. Nederland zou er ook zijn voordeel mee kunnen doen.   

Weg met heilige progressieve huisjes

Kortom, indien de nieuwe coalitie de algemeen belang-actie wil handhaven, zullen de partijen nog een hele kluif hebben aan de herziening ervan. In de huidige constellatie kan deze actie slechts de bijzondere belangen van geprivilegieerde actiegroepen dienen. Dat is in een democratische rechtsstaat onaanvaardbaar.

Om de algemeen belang-actie het algemeen belang te kunnen laten dienen, moet de nieuwe coalitie heilige progressieve huisjes in hoogdravende vermommingen als ‘democratische rechtsstaat’ en ‘rechterlijke onafhankelijkheid’ omverschoppen. De progressieve beweging zal zich dit effectieve instrument om de democratische rechtsstaat te omzeilen niet zomaar laten afpakken en zich mogelijk tot de rechter wenden. Dus de nieuwe coalitie moet goed beslagen ten ijs komen. 

Een algemeen belang-actie die slechts bijzondere belangen dient, is onverteerbaar. De ‘toegang tot de rechter’ en ‘democratische rechtsstaat’ zijn slechts drogredenen die de meeste burgers inmiddels als schaamlappen herkennen. Daarom is vereist dat het algemeen belang eindelijk eens in deze actie tot zijn recht kan komen. Als dat onmogelijk blijkt, is afschaffing nog altijd een goede optie. Aan het nieuwe kabinet is de keuze. Geen algemeen belang-actie zonder dat het algemeen belang is gegarandeerd.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Gesubsidieerde linkse activisten die de rechter voor hun karretje spannen: zo komen we ervan af verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wie verschaft hen dat recht eigenlijk? Dat kan, omdat ‘goede doelen’-groepen kunnen beweren op te treden namens ‘het algemeen belang’. Dat activistenbelang werd dertig jaar geleden mogelijk gemaakt in het Burgerlijk Wetboek. Hoog tijd om dat privilege weer te schrappen – een mooie taak voor een nieuwe regeringscoalitie. Er zijn helaas wel bokken op de weg. Lucas Bergkamp schetst in dit artikel hoe de situatie nu is. En in een volgend artikel wat er aan gedaan kan worden.

De zogeheten ‘algemeen belang’-actie is een doorgestoken kaart – procederen in het algemeen belang is verworden tot een instrument om buiten de politiek om via de rechter een progressieve agenda op te leggen en af te dwingen. Na klimaatbeleid, stikstofbeleid en immigratiebeleid wordt nu ook defensie- en buitenlands beleid door de rechter gedicteerd. Er lijken geen grenzen meer aan de rechterlijke bevoegdheid beleid voor te schrijven.

De wet maakt juridische procedures in het algemeen belang mogelijk. Door hun politieke invloed aan te wenden en zich subsidiestromen toe te eigenen hebben bepaalde belangenorganisaties de algemeen belang-actie echter kunnen monopoliseren en zo het algemeen belang kunnen kidnappen. De rechterlijke macht werkte merkwaardig genoeg mee aan deze manier van uitholling van de democratie en ondermijning van de rechtsstaat.

Waarom een algemeen belang-actie?

Het achterliggende idee is dat organisaties en burgers in het algemeen belang aan de rechter kunnen vragen om de staat of een bedrijf te verplichten zich aan de wet te houden, of, in geval er schade is opgetreden, schadevergoeding te betalen. Bijvoorbeeld: de uitvoerende macht geeft een vergunning aan een bedrijf in strijd met de wet en een milieuactiegroep komt daartegen op. Met dit soort acties zouden wetsovertredingen kunnen worden voorkomen, gecorrigeerd of bestraft en zo zou het algemeen belang gediend worden.

Dat is de theorie, maar de praktijk is anders gebleken. De algemeen belang-actie is gemonopoliseerd door gesubsidieerde organisaties die daarmee via de rechter beleid kunnen dicteren. Daardoor worden vaak slechts bijzondere belangen gediend.

De wettelijke regeling van de algemeen belang-actie is opgenomen in het Burgerlijk Wetboek. Een stichting of vereniging met een ideëel doel, zoals bescherming van het milieu, kan onder bepaalde voorwaarden de overheid of een bedrijf dagvaarden. Eén van die voorwaarden is dat ‘de belangen van de personen tot bescherming van wier belangen de rechtsvordering strekt, voldoende zijn gewaarborgd, gelet op de achterban en de omvang van de vertegenwoordigde vorderingen.’

Daar wringt de schoen: algemeen beleid raakt per definitie alle Nederlanders en een stichting of vereniging kan onmogelijk de belangen van alle Nederlanders waarborgen. Daarmee is een algemeen belang-actie door een organisatie waarbij niet alle Nederlandse zijn aangesloten al meteen een contradictio in terminis. De rechter is over deze voorwaarde evenwel gemakkelijk heengestapt, maar de meeste Nederlanders willen inmiddels van de algemeen belang-actie af. 

‘Staat en bedrijven moeten zich aan de wet houden’

De voorstanders van de algemeen belang-actie stellen dat ook de staat en bedrijven zich gewoon aan de wet moeten houden en wat zij de rechter vragen is precies dat: aan de wet houden. Dit is echter een drogredenering: het gaat niet om ‘aan de wet houden,’ maar om een rechterlijke interpretatie van vaak vage wetteksten die overeenstemt met de agenda van de belangenorganisatie die de procedure instelt. De ‘rechtsstaat’ komt in die zaken op tegen democratische besluitvorming.

De klimaatzaken tegen de staat tonen mooi hoe dit ‘aan de wet houden’ werkt:

• De politiek kondigt een ongedefinieerd ‘recht op leven’ af, dat in een verdrag (een wet) wordt vastgelegd.
• De belangenorganisatie geeft een draai aan dit recht waardoor het haar klimaatagenda dient en de staat voert slap verweer omdat het ministerie met de organisatie sympathiseert.
• De rechter bepaalt vervolgens dat dit recht ook een recht inhoudt op een ‘veilig en stabiel klimaat met maximaal anderhalve graad Celsius temperatuurstijging.

Uiteraard was het nooit de bedoeling van de politiek om het vage recht op leven uit te strekken tot een recht op een ‘veilig’ klimaat, maar dat heeft de rechter er wel van gemaakt. Het nieuwe door de rechter verzonnen mensenrecht, dat de democratische besluitvorming opzijzet, heeft enorme negatieve gevolgen voor het milieu, andere mensenrechten, inclusief, paradoxaal, het recht op leven, de economie, financiën, enzovoort. Deze andere rechten en belangen worden door de rechter niet meegewogen, omdat de staat nalaat ze voor het voetlicht te brengen.

Omdat het om een fundamenteel mensenrecht gaat, staat de democratie bovendien min of meer machteloos tegenover belangenorganisaties die met overheidssubsidie de rechter voor hun karretje weten te spannen. Een mensenrechtenverdrag kan door de politiek immers praktisch niet worden opgezegd. Zo neemt de rechterlijke macht bijvoorbeeld de leiding over de klimaatpolitiek over, uiteraard zonder instemming van de volksvertegenwoordiging.

Subsidies voor belangenorganisaties

Het voeren van juridische procedures is erg duur. Daarom hebben procederende belangenorganisaties, zoals Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace, veel geld nodig. De staat subsidieert en gaat daarbij zeer selectief te werk. De favoriete clubs van de ministeries komen steevast als enige in aanmerking en dat willen ze graag zo houden. Een kniesoor die er om maalt dat de rechtsgelijkheid ver te zoeken is en de netwerkcorruptie welig tiert.

Bovendien kunnen de ministeries indirect, via ‘slushfunds’ zoals de Postcodeloterij, miljoenen terecht doen komen bij de organisaties die hun voorkeur hebben. Door de macht van het geld kan de overheid zo de algemeen belang-actie sturen en bewerkstelligen dat alleen juridische procedures gevoerd worden om de door de overheid gesteunde doelen te bereiken. Geld spreekt ook hier. 

De rechter is passief en gaat af op de informatie die door de partijen worden aangedragen. Daarom is het voor de belangenorganisatie en de overheid van groot belang dat de verdedigende partij (de verweerder) geen onwelgevallige feiten aandraagt. De eerste klimaatzaak van Urgenda werd dan ook gevoerd tegen de staat, die slap verweer voerde en de activisten nauwelijks tegensprak. De ‘feiten’ werden door Urgenda en het ministerie voorgekookt en de rechter werd met verwijzing naar het IPCC voorgehouden dat er ‘wetenschappelijke consensus’ en een grote mate van unanimiteit in beleidskringen zouden bestaan.  

Omdat van tegengas geen sprake was, baseerde de rechter zich, ook ten aanzien van de stand van de klimaatwetenschap, op de desinformatie die door Urgenda en het ministerie was aangedragen. Zo kon de rechter tot drie keer toe concluderen dat er sprake is van een ‘klimaatcrisis,’ ofwel ‘gevaarlijke klimaatverandering’, volledig veroorzaakt door de menselijke uitstoot van CO2. Dit zou zijn vastgesteld door de klimaatwetenschap. Je reinste sciëntisme en bovendien gebaseerd op een selectief feitenrelaas en een nog selectievere juridische analyse.

Moralisme tiert welig

Zoals we hierboven hebben gezien heb je voor een succesvolle algemeen belang-actie niet alleen toegang tot de rechter nodig, maar ook rijkelijke subsidies en een juist gekozen tegenpartij die geen tegengas zal geven. Maar er zijn ook nog twee andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn.

Om het recht naar je hand te zetten, zo weten de belangenorganisaties die de weg naar de rechtszaal goed kennen, moet je een beroep doen op het geweten van de ‘dappere’ rechter. Door hun vorderingen in moralisme te hullen geven zij de (latent) activistische rechter een uitnodiging om ‘goed te doen’. Dat het begrip ‘algemeen belang’ nergens gedefinieerd is, komt daarbij goed van pas, want de te dienen moraal is flinterdun en willekeurig begrensd tot het beoogde doel.

De rechterlijke macht is in deze psychologie het laatste bastion dat onheil kan voorkomen. Omdat de weldenkende rechter niet verantwoordelijk wil zijn voor het laten voortbestaan van de gevaren van klimaatverandering, het uitsterven van zeldzame planten of dieren of het risico op een inhumane oorlog, zal hij geneigd zijn aan de eisen van de belangenorganisaties toe te geven, al dan niet voor ‘toekomstige generaties.’

Als ‘redder van de planeet’ sta je in de schijnwerpers en kom je mooi voor de dag op de hockeyclub of bij de Rotary. Glorie straalt af op degenen die zich messias wanen. Dat de dappere rechter het beslechten van grote politieke kwesties, zoals klimaatbeleid, het hervormen van de landbouw en oorlog in Israël, veel interessanter vindt dan de zoveelste burenruzie, is mooi meegenomen. 

‘Gevaar’ of ‘risico’ is het nieuwe excuus voor de ongebreidelde expansie van de rechterlijke macht. In de recente zaak tegen de staat over de levering van onderdelen voor militaire vliegtuigen aan Israël, baseerde de rechter zich ook op het gevaar dat Israël het oorlogsrecht zou kunnen schenden. De belangenorganisaties hebben de juridische theorie van ‘gevaarzetting’ zo een politieke lading gegeven. Het vaststellen van ‘risico’ op een onrechtmatige toekomstige gebeurtenis betekent dat de rechter mag ingrijpen. Daarmee heeft de rechter in beginsel onbeperkte macht want risico in de toekomst kan nooit worden uitgesloten.

Dit is de juridische manifestatie van de zogeheten ‘risicosamenleving’ die in de jaren tachtig tot bloei kwam. Het idee is dat het in geïndustrialiseerde samenlevingen niet langer gaat om de verdeling van schaarse goederen, want iedereen heeft genoeg te eten en een dak boven zijn hoofd. Het gaat om de verdeling van de risico’s: de belangrijkste politieke kwesties draaien om de vraag welke groepen aan welke risico’s zijn blootgesteld en hoe risico’s kunnen worden uitgebannen. Daarbij treedt het beruchte voorzorgsbeginsel op de voorgrond. 

Andere rechten en belangen worden onder de bus gegooid

De mythe dat de rechter slechts de wet toepast, wordt gelogenstraft door de aard van algemeen belang-acties die gericht zijn op het selectief afdwingen van vage rechten of rechtsbeginselen. In deze procedures kan de rechter onmogelijk één recht bevorderen zonder een ander (of soms hetzelfde) recht te schaden. In klimaatzaken pretendeert de rechter het recht op leven te bevorderen door ambitieus klimaatbeleid te bevelen, maar daarmee worden andere mensenrechten en belangen geschonden, zoals het recht op betrouwbare en betaalbare energie, het recht op eigendom en allerhande andere economische en politieke rechten.

Bovendien schendt het ambitieuze klimaatbeleid het recht op leven zelf. Dit kostbare en economisch desastreuze beleid stelt de bestaanszekerheid en het leven van vele mensen in de waagschaal. Als doekje voor het bloeden laat de rechter de staat vrij om ‘de middelen’ (nog meer kostbare en onbetrouwbare ‘hernieuwbare’ energie) te kiezen om ‘het doel’ (maximaal anderhalve graad temperatuurstijging) te bereiken. De rechter kan slechts doen alsof het algemeen belang gediend wordt door het algemene van dat belang te schaden.

De schade is niet te overzien

Omdat het om een ‘mensenrecht’ gaat, hoeft de rechter zich niet te verdiepen in de kosten van het geëiste klimaatbeleid: ‘als we niets doen, gaan de mensheid en de planeet ten onder,’ zo is de redenring. Alsof het kostbare klimaatbeleid dat de overheid ons heeft opgedrongen gelijk staat aan ‘niets doen’. Bovendien schept het klimaatbeleid zelf gevaren die uitstijgen boven de gevaren van klimaatverandering, maar daarover hoor je de actiegroepen en de rechter nooit. 

Met verwijzing naar allerhande wetenschappelijke rapporten hield de overheid ons lange tijd voor dat de hernieuwbare energie kostenbesparend zou zijn, want de wind en zon zijn gratis. Nu de enorme prijsstijgingen in de energiesector dat narratief onderuit hebben gemaaid, houdt de overheid liever haar mond over de kosten van de energietransitie. Nieuwe woningen kunnen niet rekenen op aansluiting op het net. Recent eiste netbeheerder Stedin nog dat openbare laadpalen voor elektrische auto’s tussen vier uur ’s middags en negen uur ’s avonds uitgezet worden omdat de stroom anders zou uitvallen. Het is inmiddels duidelijk dat de energietransitie de de-industrialisatie aanwakkert, de werkeloosheid verergert en energiearmoede tot het nieuwe normaal maken.

De democratie onder curatele

De gevolgen hiervan voor de democratie zijn het best samen te vatten in de woorden van de advocaat van Urgenda en Milieudefensie: ‘We moeten de democratie onder curatele stellen.’ Dit geldt eens te meer nu de uitslagen van verkiezingen de progressieve agenda niet langer ondersteunen. De rechter, niet de politiek, is nu het enige middel om de progressieve agenda op te leggen en af te dwingen. Daarmee kunnen alle compromissen die politieke partijen onderhandelen met verwijzing naar het risico op schending van een mensenrecht de prullenbak in.

De verdedigers van de algemeen belang-actie verwijzen consequent naar de rechtsstaat ter rechtvaardiging van rechterlijk activisme. De schending van de machtenscheiding en het gevaar van tirannie kunnen zij met wat retoriek gemakkelijk wegwuiven. Maar ze geven nooit antwoord op de kernvraag wat te doen indien rechters hun macht misbruiken door toe te geven aan de eis om ‘de democratie onder curatele te stellen’. Want ontkenning van het probleem dient de goede (progressieve) zaak.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht De democratie staat steeds vaker machteloos tegen gesubsidieerde linkse activisten die de rechter voor hun karretje weten te spannen verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar zomer startte Greenpeace een rechtszaak tegen de staat om strenger stikstofbeleid af te dwingen. Na de successen in de klimaatzaken tegen de staat dachten ze zo buiten het parlement om het stikstofbeleid naar hun hand te kunnen zetten. Maar de Stichting Stikstofclaim gooide roet in het eten door zich in deze zaak te mengen. Een eerdere bijdrage aan Wynia’s Week bespreekt deze rechtszaak in meer detail.

Onlangs heeft de rechtbank Den Haag, ondanks verzet van de staat en Greenpeace, Stikstofclaim toegelaten tot de rechtszaak. De bezwaren die tegen de toelating van Stikstofclaim zijn aangevoerd, tonen aan hoezeer de staat en Greenpeace zich dit soort procedures menen te kunnen toeeigenen. Hoewel de rechter korte metten maakte met die bezwaren, betekent dat nog niet dat het Stikstofclaim vrij zal staan alle relevante feiten in te brengen.

De partijdige staat

De beide partijen waren het roerend eens: Stikstofclaim mocht niet worden toegelaten tot de procedure van Greenpeace tegen de staat. De staat maakte bezwaar tegen de toelating van Stikstofclaim omdat de stichting ‘opkomt tegen het stikstofbeleid van de staat en in dat kader procedeert tegen de staat’.

Het is de staat ontgaan dat Greenpeace exact hetzelfde doet in deze rechtszaak. Kennelijk meent de staat dat de toegang tot de rechter beperkt moet blijven tot degenen die strenger milieu- en klimaatbeleid eisen en de deur dicht moet voor organisaties die minder streng beleid wensen. Daarmee geeft de staat blijk van partijdigheid.

Kennelijk hadden de staat en Greenpeace hun verweer tegen de toelating van Stikstofclaim goed gecoördineerd, waardoor de bezwaren naadloos op elkaar aansloten. Greenpeace stelde dat zij slechts vorderingen richt tegen de staat en dat het ‘in beginsel tot de taak van de staat behoort om bij toewijzing van vorderingen voor het voldoen aan die vorderingen te bepalen welke maatregelen daartoe zullen worden genomen’. Greenpeace voegde daaraan toe dat het nadrukkelijk niet heeft gevorderd dat ‘agrarische bedrijven worden aangepast’ of dat ‘investeringen van agrarische bedrijven versneld worden afgeschreven’.

Daarmee toont Greenpeace niet alleen dat het de toepasselijke rechtsregels niet begrijpt, maar vooral ook dat hypocrisie haar niet vreemd is. Op haar website laat Greenpeace er geen onduidelijkheid over bestaan: ‘Veestapel moet krimpen om natuur- en klimaatcrisis aan te pakken.’ De inkrimping van de veestapel is uiteraard niet alleen een beoogd, maar ook een voorzienbaar gevolg van de eventuele toewijzing van het door Greenpeace gevorderde bevel. 

De neutrale rechter

De rechtbank Den Haag toonde zich in dit geschil een neutrale arbiter. In een goed beargumenteerd vonnis van elf pagina’s kwam de rechter tot de conclusie dat Stikstofclaim moet worden toegelaten. Met het belang van Stikstofclaim bij deelname en de representativiteit van de organisatie was de rechter snel klaar en de hypocriete argumenten van Greenpeace werden snel van tafel geveegd.

Opvallend is wel dat het nog maar de vraag is of Greenpeace zelf aan de eis van representativiteit voldoet die de rechtbank formuleerde: ‘Bij aanvang moet duidelijk zijn dat een belangenbehartiger kwantitatief gezien voor een voldoende groot deel van de groep opkomt.’ Aangezien Greenpeace claimt voor alle burgers van Nederland op te komen, niet alleen voor de groenen, mag betwijfeld worden of zij voldoende Nederlanders vertegenwoordigt. Dat punt zal ongetwijfeld in het verdere verloop van de procedure aan de orde komen.

Voeging vereist geen instemming

De overwegingen van de rechter waarbij de bezwaren van de staat werden verworpen zijn belangwekkend:

‘Dit betoog moet worden verworpen, omdat voor voeging geen vereiste is dat de voegende partij en de partij aan wiens zijde voeging plaatsvindt op één lijn zitten of geen tegengestelde belangen hebben. De partij die zich voegt aan de zijde van gedaagde kan immers, binnen de grenzen zoals [hieronder] aangegeven, zelfstandig en op zelfstandig aangegeven gronden verweer voeren. Dat verweer kan pas na voeging inhoudelijk worden beoordeeld.’

Inderdaad, er is geen enkele juridische grond voor de stelling dat Stikstofclaim het stikstofbeleid van de staat zou moeten onderschrijven om zich te kunnen voegen in de zaak. Deze zaak draait juist om de wettelijkheid van dat stikstofbeleid en daarover hebben Stikstofclaim en Greenpeace tegengestelde opvattingen. In hoeverre de staat en Stikstofclaim andere gronden zullen inroepen, valt nog te bezien.

Stikstofclaim is nu dus als gevoegde partij toegelaten tot het geding. Dat wil nog niet zeggen dat Stikstofclaim nu volledig vrij is om alle mogelijke gronden aan te voeren om de eisen van Greenpeace te bestrijden. In ieder geval mag Stikstofclaim relevante juridische gronden aanvoeren ter bestrijding van de vordering van Greenpeace. Wat betreft de feiten kan de staat echter roet in het eten gooien. Met verwijzing naar arresten van de Hoge Raad legde de rechtbank de spelregels als volgt uit:

‘Een gevoegde partij aan de zijde van de gedaagde is bevoegd zelfstandig en op zelfstandig aangevoerde gronden verweer te voeren. De rechter kan een vordering in beginsel niet toewijzen of afwijzen op gronden die door een gevoegde partij zijn aangevoerd, maar door de gedaagde zelf niet konden worden ingeroepen. Een gevoegde partij kan niet verhinderen dat de gedaagde bepaalde feiten erkent, met als gevolg dat deze komen vast te staan. Hij moet het geding aanvaarden in de stand waarin het zich ten tijde van de voeging bevindt. De stellingen van een partij die zich heeft gevoegd aan de zijde van gedaagde worden door de rechter betrokken in de beoordeling van de tegen die gedaagde ingestelde vordering, behalve voor zover die stellingen strijdig zijn met de stellingen van gedaagde.’   

Dat is een juiste samenvatting van de huidige stand van de rechtspraak. Bedacht dient echter te worden dat de Hoge Raad zich nog niet heeft uitgelaten over een cruciaal aspect van algemeen belang-acties in de context van op wetenschap gebaseerd beleid.

‘Gevaarlijke klimaatverandering’

Om dit aspect goed te begrijpen is het nuttig even terug te keren naar de klimaatzaken tussen Urgenda en de staat. Urgenda vond het Nederlands klimaatbeleid ontoereikend en vorderde een emissiereductie van 25% tegen 2020. In die zaken heeft Urgenda een karikatuur geschetst van de stand van de klimaatwetenschap. Maar omdat de staat niet of nauwelijks weerwoord bood, meende de rechter op grond van de normale regels in private rechtsgedingen te mogen uitgaan van de juistheid van die karikatuur. Dit roept de vraag op of die regels wel geschikt zijn voor de beoordeling van algemeen belang-vorderingen in zaken van op wetenschap gebaseerd beleid (daarover hieronder meer).

In de Urgenda-klimaatzaken had de staat over bijvoorbeeld het begrip ‘gevaarlijke klimaatverandering’ niets te melden en daardoor kon de rechter dat door Urgenda bedachte begrip hanteren alsof het een wetenschappelijk gedefinieerde term is. De staat (lees: het ministerie, althans de ambtenaren die de zaak behandelen) kon zo met slap verweer deze rechtszaak in de gewenste richting sturen; die richting was echter geenszins wat het parlement voor ogen had. Overigens ontvangen zowel Urgenda als Greenpeace rijkelijke subsidies ofwel direct uit de schatkist of via de bekende ‘slush funds’ die de staat daartoe heeft gecreëerd, waardoor de belangen nog verder verstrengeld zijn.

Weliswaar zijn er grenzen gesteld aan hetgeen een gevoegde partij mag stellen, maar ook aan die grenzen zijn grenzen gesteld. Zo bepaalt het wetboek bijvoorbeeld dat de rechter ‘feiten of omstandigheden van algemene bekendheid, alsmede algemene ervaringsregels’ aan zijn beslissing ten grondslag mag leggen, ongeacht of zij zijn gesteld; dergelijke feiten behoeven geen bewijs. Daarnaast mag de rechter bewijs verlangen, ‘zo vaak aanvaarding van de stellingen zou leiden tot een rechtsgevolg dat niet ter vrije bepaling van partijen staat’.

Net als klimaatbeleid is ook stikstofbeleid gebaseerd op wetenschap. Waar het gaat om wetenschappelijke feiten die relevant zijn voor het stikstofbeleid zal de rechter in het licht van de bovengenoemde wetten niet kunnen afgaan op hetgeen de staat en Greenpeace samen bekokstoven, want wetenschap staat niet ter vrije bepaling van de partijen, althans is van algemene bekendheid. Ten aanzien van wetenschap zal Stikstofclaim dus wel degelijk feiten kunnen inbrengen waarover de andere partijen het eens zijn. 

Licht aan de horizon

Zo gloort aan het begin van dit nieuw jaar toch weer wat licht aan de horizon. Met de opkomst van organisaties als Stikstofclaim en Stichting Milieu en Mens kan de balans in de rechtszaal terugkeren, hoewel de strijd ongelijk blijft, met name door het subsidiebeleid en de twijfelachtige rol die de staat in het proces speelt.

Dit is ook een punt dat de nieuwe coalitie, die zich terecht druk maakt om de rechtsstaat en democratie, zou moeten oppakken. Met de toekenning van subsidies en het voeren van verweer in algemeen belang-acties heeft de staat bewezen partijdig en onbetrouwbaar te zijn.

De regels van het private proces- en bewijsrecht zijn, zoals hierboven besproken, ongeschikt voor algemeen belang-acties. Indien we van de rechtsstaat voornamelijk een rechtersstaat maken, dan behoeven die regels herziening en zal het beginsel van ‘equality of arms’ in ere hersteld dienen te worden.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel en heeft de stichtingen Milieu en Mens en Stikstofclaim op pro bono basis geadviseerd. Deze stichtingen hebben zich gevoegd in de klimaatprocedure van Milieudefensie tegen Shell, respectievelijk de stikstofzaak van Greenpeace tegen de staat.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Nieuwe kabinet moet eind maken aan de partijdigheid van de staat bij rechtszaken over klimaat en milieu verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat grote verschil is te verklaren als het feitelijke gebruik van de algemeen belang-actie in ogenschouw wordt genomen. Links heeft zich via de milieu- en klimaatbeweging dit soort acties en de benodigde subsidies weten toe te eigenen: ‘we own public interest litigation’. Het is daarom logisch dat linkse kiezers dat wonderlijke progressieve privilege niet willen prijsgeven. Met een meerderheid van de burgers die zich tegen dit soort politieke rechtszaken keert, ligt het echter in de lijn der verwachting dat het progressieve monopolie tot een einde komt.

Alvorens de resultaten van het onderzoek te bespreken, lopen we eerst de beginselen en regels van de algemeen belang-actie na. Plus: hoe hebben milieuorganisaties van deze regeling gebruik gemaakt en wat zijn de gevolgen van hun acties geweest?  

De rechter veegde tegengestelde belangen onder het tapijt

De Nederlandse wet laat organisaties als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace toe om de rechter te verzoeken algemene bevelen te geven aan de staat of bedrijven om bepaald beleid te voeren. Zo kreeg Urgenda de rechter zover om de staat te verplichten tegen 2020 tenminste 25 procent emissiereductie (vergeleken met 1990) te realiseren. Hoewel dat bevel leidde tot een stijging van de uitstoot, handelde Urgenda in het algemeen belang.

Milieudefensie lanceerde vervolgens een soortgelijke klimaatzaak tegen Shell. Ook Milieudefensie wist de rechter voor haar karretje te spannen. Shell werd veroordeeld om tegen 2030 de emissies van alle ondernemingen in de groep, de leveranciers en de klanten met tenminste 30 procent (vergeleken met 2019) terug te brengen. Deze zaak is nu in hoger beroep hangende voor het Hof Den Haag en ook de stichting Milieu en Mens heeft zich inmiddels in de zaak gemengd.

Volgens de rechter in de Urgenda en Milieudefensie zaken traden deze organisaties op voor ‘alle ingezetenen’. Daartoe gebruikte de rechter een resultaatsgerichte redenering die de tegengestelde belangen onder het tapijt veegde. Urgenda en Milieudefensie werden geacht het gehele Nederlandse volk te vertegenwoordigen. Daardoor kon de rechter algemeen klimaatbeleid bevelen.

Zo nam de rechter plaats op de stoel van de wetgever. Omdat alle burgers juridisch gezien vertegenwoordigd waren, achtte de rechter zich gerechtigd om als wetgever-plaatsvervanger op te treden en regels af te kondigen die gevolgen hebben voor talloze Nederlanders die feitelijk niet vertegenwoordigd waren in de rechtszaal. Zoals de advocaat van Milieudefensie het uitdrukte: de rechter heeft ‘de democratie onder curatele gesteld’.

De wettekst die dit toelaat is deel van het Burgerlijk Wetboek, dat van toepassing is op zowel de overheid als op private partijen. Het Verdrag van Aarhus, waaraan Nederland gebonden is, verleent bijzondere privileges aan milieuorganisaties om rechtszaken te starten. Die privileges zijn door Nederland ook nog eens verder uitgebreid. Zo konden op grond van het beruchte artikel 3:305a van het Burgerlijk Wetboek clubs als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace naar de rechter gaan om te klagen over het klimaat- of ander milieubeleid van de overheid of ondernemingen.

Na recente wetswijziging moet de organisatie die een vordering instelt wel ‘voldoende representatief’ zijn, ‘gelet op de achterban en de omvang van de vertegenwoordigde vorderingen’. Deze eis is echter pas op 1 januari 2020 van kracht geworden. In de klimaatzaken die gestart zijn vóór 1 januari 2020, hoefden Urgenda en Milieudefensie dus niet ‘voldoende representatief’ te zijn, tenminste niet op grond van een expliciete wettelijke eis.

Klimaatbeleid afdwingen is moeilijker geworden

Dat betekent dat het na de zaak tegen Shell de milieuorganisaties mogelijk niet meer lukt om via de rechter tegen andere ondernemingen klimaatbeleid af te dwingen; dan zou Shell als enige aan de nukken van de klimaatbeweging onderworpen blijven. Dit zou nog een bijkomende reden kunnen zijn voor het Hof om het vonnis te vernietigen.

Urgenda en Milieudefensie stelden hun vorderingen in onder de oude wet namens het gehele Nederlandse volk (‘alle ingezetenen’). Omdat de wet nu dus representativiteit eist, is het de vraag of deze organisaties nog wel bij de rechter terecht kunnen om algemeen beleid te eisen. De memorie van toelichting bij de wetswijziging zegt hierover het volgende:

‘Op voorhand moet duidelijk zijn dat [de organisatie] kwantitatief gezien voor een voldoende groot deel van de groep gedupeerden opkomt. Wat genoeg is, verschilt per geval en kan alleen bepaald worden in relatie tot het totaal aantal gedupeerden. Dit kan bijvoorbeeld worden getoetst op basis van de bij een vereniging aangesloten leden of door middel van het aantal gedupeerden dat zich actief voor de vordering heeft aangemeld.’

Gezien het feit dat Nederland meer dan 17 miljoen inwoners heeft, het ledental van de milieuorganisaties slechts een fractie daarvan beloopt (niet meer dan enkele procenten) en de individuele eisers niet meer dan hoogstens enkele tienduizenden tellen, zal de rechter clubs als Urgenda, Milieudefensie en Greenpeace dus voortaan niet ontvankelijk moeten verklaren.

Greenpeace heeft onlangs een vordering ingesteld tegen de staat in verband met het stikstofbeleid. Volgens Greenpeace moet alles veel sneller en strenger. Wat haar bij de wetgever niet gelukt is, probeert zij nu alsnog via de rechter te verkrijgen, wederom ‘de democratie onder curatele stellen’. Maar voldoet Greenpeace aan de zware representativiteitseis die hierboven besproken is?

Greenpeace doet vooralsnog of haar neus bloedt. In de concept-dagvaarding (die in strijd met het onpartijdigheidsbeginsel op rechtspraak.nl te vinden is) staan slechts enkele niet ter zake doende opmerkingen over haar ontvankelijkheid. Mogelijk rekent Greenpeace op de goedwillendheid van de rechters die getoond hebben graag de rol van wereldverbeteraar op zich te nemen. Maar als andere organisaties die wel het algemeen belang vertegenwoordigen, zich bij de rechter melden, valt het plan van Greenpeace in duigen, want de rechter zal geen politieke keuze willen maken.

Activisme is van oudsher een linkse bezigheid

De wettekst die algemeen belang-acties toelaat is algemeen geformuleerd en suggereert niet dat uitsluitend progressieve milieu-, duurzaamheids- en klimaatclubs toegang tot de rechter hebben. In de praktijk pakt dit echter anders uit.

Activisme is van oudsher een linkse bezigheid geweest. De progressieve politieke partijen en de milieu- en klimaatbeweging zijn elkaars verlengden en opereren gezamenlijk als een geoliede machine die uitstekende ingangen bij de publieke media heeft. Zo verkrijgt de progressieve beweging meer macht dan het aantal van haar kiezers legitimeert.

Maar dat is niet alles. De progressieve beweging heeft nog een truc toegepast waardoor andersdenkenden vleugellam zijn gemaakt. Zij heeft een monopolie verkregen op de enorme subsidiestromen die beschikbaar zijn voor ‘goede doelen’. De overheid is een van de grote financiers van de milieu- en klimaatbeweging. Voor organisaties, zoals de stichting Milieu en Mens, die een andere, meer gebalanceerde visie hebben op milieu- en klimaatbeleid, zijn geen fondsen beschikbaar.

Alleen clubs met subsidie kunnen zich rechtszaken permitteren

Omdat juridische procedures zeer duur zijn, betekent dat in de praktijk dat de rijkelijk gesubsidieerde progressieve clubs zich allerhande rechtszaken kunnen permitteren, terwijl andersdenkende organisaties op een houtje moeten bijten en moeite hebben om de noodzakelijke juridische bijstand te financieren.

De neutraliteit van de algemeen belang-actie is zo een formalistische, schijn-neutraliteit. En, zoals het opinieonderzoek door De Hond aantoont: de progressieve kiezers willen dat zo houden. De niet-progressieve politieke partijen hebben deze misstand zo lang laten voortbestaan dat dit deel van het maatschappelijk middenveld totaal scheefgetrokken is.   

Het onderzoek van De Hond heeft aangetoond wat men op grond van de feiten al kon vermoeden: een meerderheid van de progressieve kiezers (met uitzondering van de aanhangers van de oud-linkse SP) willen de privileges van de algemeen belang-actiegroepen niet beperken (variërend van 65 procent bij D66 tot 77 procent bij Partij voor de Dieren). Bij de rechtse kiezers ligt dat anders: een meerderheid wil af van rechtszaken door clubs die pretenderen het algemeen belang te vertegenwoordigen (variërend van 86 procent bij JA21 tot 65 procent bij het CDA). Die cijfers spreken boekdelen.

Wat nog meer tot de verbeelding spreekt, is dat de meerderheid van alle Nederlanders, ongeacht politieke voorkeur, voorstander is van het aan banden leggen van algemeen belang-acties (58 procent). Dat zou alle politieke partijen te denken moeten geven: hoe kun je het huidige gemanipuleerde systeem blijven verdedigen op objectieve gronden? Politieke partijen zouden er dus goed aan doen om nog eens na te denken over de vraag of zij het algemeen belang willen uitbesteden aan progressieve actiegroepen (en, zo ja, of dat in overeenstemming is met het geldende recht).

Want dit onderwerp leeft bij de kiezers. Het aantal kiezers dat het niet weet of geen antwoord geeft is klein (variërend van 8 procent bij JA21 tot 19 procent bij de SP). Maar weinig politieke partijen maken zich sterk voor afschaffing van deze politiek gekleurde en partijdige regeling. De motie-Stoffer is in ieder geval een klein stapje voorwaarts. Wat er nog zal volgen, is vooralsnog onduidelijk.

De partijen ter rechterzijde van het politieke spectrum hebben zich met de algemeen belang-actie de kaas van het brood laten eten en willen nu niet toegeven hoezeer ze zich vergist hebben. In tegenstelling tot de progressieve partijen, die actief samenwerken met progressieve algemeen belang-organisaties en hen helpen met financiering en publiciteit, laten de niet-progressieve partijen na om de weinige algemeen belang-organisaties die er op rechts zijn, bij te staan, vaak omdat ze bang zijn zich met een groep te associëren. Daarmee spelen zij de progressieve politiek onbedoeld in de kaart.

Meer ruimte voor andersdenkenden dankzij Pieter Omtzigt?

Misschien dat dit met de nieuwe partij van Pieter Omtzigt verandert. Omtzigt is een voorstander van actief burgerschap. Hij zei in zijn Thorbecke-lezing: ‘Als u in uw eigen leven iets ziet dat veranderd moet worden, pak dat dan aan. In Nederland is het vaak: óf je demonstreert tegen wereldwijde klimaatverandering en voor wereldvrede, óf je stuurt een tweet. Maar wat we nodig is activisme dat daar tussenin zit: vrijwilligerswerk in je eigen buurt, je uitspreken wanneer je onrecht of wetsovertredingen ziet van de overheid en niet wegkijken.’

Hoewel dit idee ook nadelen kent (met name ten gevolge van de discriminatie tegenover de economische actieve, maar maatschappelijk ‘niet-actieve’ burgers die daarmee tweederangs dreigen te worden) en Omtzigt niet primair het oog heeft op politiek burgerschap, heeft het mogelijk als voordeel dat er dan meer maatschappelijke ruimte komt voor andersdenkenden. Als er dan ook nog subsidiepotten voor hun organisaties komen, dan kunnen zij hun stem in de rechtszaal laten horen. Even aangenomen dat het huidige systeem blijft bestaan, want dat is een open vraag.

De principiële vraag die de politiek moet beantwoorden is simpel: waarom zouden actiegroepen de bevoegdheid moeten hebben om namens burgers die hen niet gemachtigd hebben, vorderingen in te stellen bij de rechter om beleid af te dwingen dat iedereen raakt, ook de burgers die geen machtiging hebben gegeven? Dat strijdt immers met de rechten van de mensen (recht op een eerlijk proces, recht op vereniging, etc.), het burgerlijk recht (denk aan procesmachtiging) en de Grondwet: slechts de Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

Een gelijk speelveld zou al winst zijn

Of het systeem van algemeen belang-acties wel moet blijven voortbestaan, is een politieke vraag. De uitkomsten van het opinieonderzoek suggereren dat het tenminste verder moet worden ingeperkt.

Wat er dan overblijft dient politiek neutraal te zijn en niet uitsluitend progressieve doelen te dienen. Dan blijft de rechterlijke macht weliswaar met de beslechting van politieke vraagstukken opgescheept, maar is er tenminste een gelijk speelveld.

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Peiling: meerderheid Nederlanders wil af van klimaatactivisten die bij de rechter doen alsof ze ‘het algemeen belang’ zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

– ‘Terwille van den boer die ploegt 

Besta de wereld voort!’ 

Uit: J.W.F. Werumeus Buning, ‘Ballade van den boer’ (1935). 

Nu de Nederlandse rechter zich bereid heeft getoond om de milieubeweging tegemoet te komen in haar strijd voor ambitieuzer beleid, was het wachten op een stikstofprocedure. Greenpeace heeft afgelopen maand de staat gedagvaard. Zij eist dat de overheid in het belang van de natuurbescherming een nog ambitieuzer stikstofbeleid voert. Dat betekent, simpel gezegd, meer boeren weg en minder industrie om ‘de natuur’ te redden. 

Inmiddels weten we waarom de milieubeweging zich zo graag tot de rechter wendt en tegen de staat procedeert. Maar zodra de stem van de boeren en de burger in de rechtszaal ook zal klinken, is het nog maar de vraag of het de milieubeweging weer zal lukken om de rechter voor haar karretje te spannen. Het is tijd dat het misbruik van juridische procedures om de democratie opzij te zetten een thema wordt in de komende verkiezingen.  

Sinds Urgenda is de rechter in de politiek gegaan 

Met het vonnis in de Urgenda-zaak in 2015 stond het in de sterren geschreven: antiparlementaristische bewegingen zullen zich gaan specialiseren in het manipuleren van de wetenschap en de rechterlijke macht om hun doelen te bereiken. Dat de rechter in de politiek is gegaan is inmiddels een gegeven. Greenpeace hoeft daarom niet eens meer te verbloemen dat zij de rechter een politieke rol toebedeelt. ‘Het kabinet is gevallen en de politiek is daarmee voor lange tijd vleugellam geworden, terwijl de natuur die tijd echt niet meer heeft’, zegt de directeur van Greenpeace zonder met zijn ogen te knipperen. De rechter als interim-kabinet is dan toch wel weer een nieuwigheidje.  

Al sinds Urgenda is de rechtvaardiging voor rechterlijk ingrijpen in de politiek dezelfde drogredenering: de democratie moet onder curatele gesteld worden want er zou ‘wetenschappelijke noodzaak’ bestaan om in te grijpen. In de woorden van Greenpeace: ‘Als de politiek er niet uit komt, dan moet de rechter het maar doen.’  

Dat idee berust op verkeerd begrip van het recht. Dat de rechter moet rechtspreken wil immers niet zeggen dat de rechter mag wetgeven. Nederland kent zoiets als machtenscheiding. Hoewel met dit idee wel vaker een loopje wordt genomen, staat het de rechter ook in deze stikstofzaak niet vrij om op de uitnodiging van Greenpeace in te gaan. 

Het doel van deze rechtszaak is om de staat te dwingen tot beleid dat sneller op ‘ecologische landbouw’ aanstuurt. Greenpeace is een verklaard tegenstander van de huidige agrarische sector, wil af van de ‘intensieve veehouderij’ en eist een ‘omslag naar ecologische landbouw.’ Daarvoor voert zij drie ‘zwaarwegende’ argumenten aan. Het eerste van de argumenten is dat het ‘meeste vlees en zuivel voor export’ is bestemd.  

Hoe kan export een argument tegen veeteelt zijn, zult u zich afvragen. Uiteraard worden met het geëxporteerde vlees en zuivel mensen elders gevoed. Bovendien is het voor een land geopolitiek voordelig om zelfvoorzienend te zijn op het vlak van voedsel. Een official van het voedselagentschap van de Verenigde Naties klaagde onlangs dat de EU ‘de productiviteit van de agrarische sector opoffert aan duurzaamheid.’ De wereld kan niet zonder de Europese voedseloutput, merkte hij terecht op.  

Inderdaad, Greenpeace ’s ‘eigen volk eerst’ populisme is moreel stuitend. Het gevaar dat Nederland een tweede Sri Lanka wordt is niet denkbeeldig.  

Greenpeace grossiert in bangmakerij 

Net als in de klimaatzaak van Urgenda beroept Greenpeace zich op de wetenschap, althans op de wetenschap die haar goed uitkomt. Helaas voor Greenpeace is er geen ‘intergouvernementeel panel’ voor stikstof en natuur, dus moet zij het doen met semi-wetenschappelijke rapporten van adviesorganen, veelal geschreven in opdracht van de overheid.  

En zoals gebruikelijk doet Greenpeace er een flinke schep bangmakerij bovenop. ‘Het wordt steeds stiller in de natuur’,  zegt zij en de boosdoener zou stikstof zijn, want stikstof maakt de botten van vogels broos. De impliciete verwijzing naar het door de milieubeweging gevierde boek ‘Silent Spring‘ uit 1962 helpt niet, want meer dan zestig jaar later is er van een stille lente nog altijd geen sprake – en dat zal ook niet gebeuren. 

De wetenschap waarop Greenpeace zich beroept, is hevig bekritiseerd en zeer dubieus. Het door de overheid gebruikte model (‘Aerius’) heeft weinig tot geen voorspellende waarde. Bij de zogeheten ‘kritische depositiewaarden’ (KDW) zijn vraagtekens te stellen; KDW suggereren een ecologische precisie die niet kan bestaan gezien het onderliggende onderzoek.  

Procederen tegen de staat heeft grote voordelen 

Bovendien geeft Greenpeace zelf al toe dat dit hele systeem zo lek is als een mandje – zij vordert dat de staat ‘de stikstofdepositie uit Nederlandse bronnen maximaal zal reduceren zodat een eventuele overschrijding van de toepasselijke KDW’en slechts het gevolg is van stikstofdepositie uit buitenlandse bronnen.’ Dus de boeren moeten gewoon de grens over, de natuur gaat er niet op vooruit en de milieubeweging breidt haar macht verder uit. 

Voor de milieubeweging heeft procederen tegen de staat grote voordelen. De verdediging tegen de vorderingen van Greenpeace wordt niet gevoerd door de Tweede Kamer of het kabinet, maar door het ministerie dat de landsadvocaat aanstuurt. Indien de betrokken ambtenaren lid zijn Greenpeace of sympathie hebben voor de beweging, zal de verdediging van de staat niet op het scherpst van de snede gevoerd worden.  

Integendeel, zoals de Urgendazaak heeft laten zien, zal de staat zich zodanig opstellen dat de zaak verloren wordt en het beleid moet worden aangescherpt. Langs die weg kan het ministerie alsnog het politieke verzet tegen het ‘wetenschappelijk noodzakelijke’ stikstofbeleid neutraliseren. Met het vonnis in de hand kan het ministerie voort met het plan om de Nederlandse veeteelt te ‘verduurzamen,’ een mooi woord voor ontmantelen, om ‘de natuur’ te beschermen. 

Urgenda wees de weg – met een beroep op een abstract begrip als ‘het klimaat’ kun je de rechter verleiden om beleid af te kondigen dat de mensheid en de planeet beschermt tegen de CO₂-emissies van de industrie en consumptie. Greenpeace wil dit huzarenstukje herhalen door met ‘de natuur‘ te schermen: de rechter zou de staat moeten verplichten om de natuur te beschermen tegen stikstofdeposities, althans die uit het binnenland.  

Nu staat de agrarische sector, die al lang een doorn in het oog van de milieubeweging is, vooraan in de vuurlinie, gevolgd door de industrie die welke stikstofverbinding dan ook uitstoot.      

Greenpeace mag in deze procedure als enige voor ‘de natuur’ spreken en zal zich daarbij, volgens vast patroon, beroepen op hoogdravende teksten uit beleidsrapporten en vage termen uit wetten om de eisen een aura van legitimiteit en moraliteit te geven. Andere belangen, zoals die van de boeren en van de burger, zal Greenpeace noch de staat verdedigen.  

De stem van de boeren en de burger  

Deze misstand kan echter gecorrigeerd worden. Inmiddels is door de stichting Milieu en Mens, die voor gebalanceerd milieubeleid staat, aangetoond dat een juridisch tegenantwoord mogelijk is. Deze stichting heeft zich weten te voegen in de ‘klimaatzaak van de eeuw’ tussen Milieudefensie en Shell en doet nu volwaardig mee in de procedure. Als de voortekenen niet bedriegen zou het best weleens zo kunnen zijn dat de bijdrage van deze stichting de sleutel is voor de uitkomst van de procedure. 

De boeren en andere algemeen belangorganisaties kunnen nu dus ook in de procedure van Greenpeace tegen de staat gaan meedoen. De belangen van de boeren zijn geenszins strijdig met het algemeen belang en de belangen van alle burgers. Integendeel, zowel boeren als burgers zijn voorstanders van natuurbescherming, maar kunnen zich niet vinden in de steeds extremistischere eisen van de milieubeweging die zij buiten de democratie om tracht af te dwingen.  

De tunnelvisie van de milieubeweging die slechts oog heeft voor natuurbescherming, zal ten koste gaan van de landbouw, de veeteelt, de economie, de voedselzekerheid ( ook voor mensen in andere landen), onze geopolitieke onderhandelingspositie, de burger die al deze nadelen aan den lijve ondervindt en uiteindelijk ook het milieu zelf. Daar komt natuurlijk nog bij dat het niet voor de hand ligt dat de rechter zich in de stikstofpolitiek mengt, zoals de stichting Milieu en Mens in de klimaatzaak al meer dan eens heeft gesteld ten aanzien van de CO₂-emissiereductiepolitiek. 

Opmerkelijk is dat de conceptdagvaarding van Greenpeace op rechtspraak.nl geplaatst is. Dat wekt de schijn dat de milieubeweging lijntjes heeft met de rechtspraak die andere burgers niet hebben. Greenpeace zal uiteraard niet klagen over deze legitimatie, net zomin als Greenpeace iets te klagen heeft over de bakken met geld die het ieder jaar uit allerhande subsidiepotjes ontvangt.  

Het is overigens niet de eerste keer dat de schijn van partijdigheid wordt gewekt in procedures van de milieubeweging. De politiek blijft, op enkele uitzonderingen na, wegkijken.  

Naast de rijkelijke subsidies heeft de milieubeweging ook privileges weten te bekomen die andere organisaties en de burger niet hebben. Het procedeerprivilege van milieuclubs is een doorn in het oog van de democratische rechtsstaat, het gelijkheidsbeginsel en het beginsel van ‘equality of arms’. De democratie wordt langs deze weg steeds vaker onder curatele gesteld, om de woorden van de advocaat van Milieudefensie te gebruiken. 

Thema voor de verkiezingen 

Dit zou een belangrijk thema moeten zijn bij de komende verkiezingen. Het recht op een eerlijk proces, de vrijheid van vereniging en de beginselen van gelijkheid voor de wet, gelijke toegang tot de rechter en ‘equality of arms’ worden met voeten getreden door de ongerechtvaardigde privileges voor deze zogeheten ‘algemeen belangorganisaties.’  

Dat gaat vaak ten koste van de burger, omdat de meeste van die organisaties (Milieu en Mens is een uitzondering) juist níet het algemeen belang vertegenwoordigen, maar slechts hun eigen stokpaardjes berijden. Dit effect wordt versterkt doordat de eenzijdige, radicale milieuclubs op enorme geldstromen kunnen rekenen en de echte algemeen belangorganisaties op een houtje moeten bijten.  

De partij die het aandurft om tegen deze misstanden op te komen kan niet alleen rekenen op de hoon van wat nog steeds de progressieve beweging wordt genoemd. Kreten als ‘aanval op het bestel’ of ‘ondermijning van de rechtsstaat‘ zijn even voorspelbaar als inhoudsloos.  

De eeuwige waarde die eerlijkheid noemen 

De partij die zich sterk maakt voor het afschaffen van dit standenrechtssysteem kan bovenal rekenen op de sympathie van de burger die gelooft dat het doel niet de middelen heiligt.  

De burger die staat op een integere, onpartijdige overheid, justitie en rechterlijke macht.  

De burger die ongeacht de inhoud van het beleid vasthoudt aan de eis dat er niet vals wordt gespeeld.  

De burger die niet kan accepteren dat onder het mom van ‘wetenschappelijk noodzakelijk’ stikstofbeleid de boeren worden geruimd zodat hun land voor woningbouw of een ander doel kan worden gebruikt. 

De burger tenslotte die weet dat er iets is dat voorafgaat aan het vermogen van de democratie om te overleven, iets dat geen wet kan garanderen: de eeuwige waarde die we eerlijkheid noemen.  

Eerlijkheid met name van degenen die ongemerkt óneerlijk kunnen zijn. 

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono de twee stichtingen geadviseerd in verband met de tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie. 

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Greenpeace wil dat een rechterlijk interim-kabinet onze voedselproductie verstikt verscheen eerst op Wynia's Week.