Het tweede artikel van mijn drieluik over ‘Schuivende Panelen in het Midden-Oosten’, Israël: met militaire suprematie kun je nog geen vrede opleggen, heeft diverse reacties ontketend, voornamelijk uit de hoek van de pro-Israël-lobby; sommige met gefingeerde namen.

De meeste daarvan vormen een soort ‘framing’, intimidatie, zwartmakerij en laster. Het gaat daarbij niet om inhoudelijke argumenten, want dan zouden critici zich op moeilijker terrein bevinden. Lastercampag­nes en verdachtmakingen zijn vaak effectiever; zeker in de sociale media. Het doel is natuurlijk om iedere kritiek op Israël, hoe terecht ook, in de kiem te smoren.

Sancties?

Terwijl ik het onderwerp van BDS (Boycot-Divest-Sanctions) in mijn artikel niet heb aangeroerd, wordt mij verweten dat ik deze beweging openlijk steun; en dat is inderdaad het geval. Maar er zit ook laster bij. Zo zou ik ‘Israël van de kaart willen vegen’.

Zoals ik in mijn recente boek heb uiteengezet, ben ik een voorstander van BDS. Het is immers een alternatieve manier om Israël door economische maatregelen tot ander handelen pogen te bren­gen. Zo is BDS een middel om de gerechtvaardig­de kritiek op Israël te bundelen, temeer daar het buiten regeringen omgaat, regeringen die vooralsnog toch geen werkelijke actie zullen ondernemen.

Er zijn, dankzij de sterke pro-Israëllobby, inmiddels diverse landen waar het steunen van deze BDS-beweging wettelijk verboden is verklaard en gelijkgesteld met ‘antisemitis­me’, waaronder in Duitsland (2019). Het komt er op neer dat het terecht bekritiseren van Israëlische schendingen van internationaal recht, mensenrechten en oorlogsmisdaden wordt ondergebracht in de categorie ‘antisemitisme’.

Helpt verbieden van mening?

Het is echter zeer de vraag of dit het ‘antisemitisme’ uiteindelijk niet eerder aanmoedigt dan tegengaat. Want het gaat in feite om het gedwongen beperken van de vrijheid van meningsuiting ten aanzien van het Israëlische optreden in de Palestijnse Bezette Gebieden, met name voor zover dit strijdig is met allerlei internationale rechtsre­gels en waarden en normen.

Korter samengevat: het bekritiseren van oorlogsmisdaden en schendingen van internationale rechtsre­gels wordt als volstrekt terecht beschouwd, maar als de daders er­van Israëlische Joden zijn, dan wordt het plotseling bestempeld als ‘antisemitisch’, met de bedoeling daarmee iedere gerechtvaardigde kritiek op Israël de kop in te drukken.

Mijn lidmaatschap van de Raad van Advies van The Rights Forum wordt door enkele lezers in een dubieus daglicht gesteld. De missie van deze organisatie is duidelijk: ‘The Rights Forum zet zich in voor een rechtvaardig en duurzaam Nederlands en Europees beleid ten aanzien van de kwestie-Palestina/Israël. Alleen als dat beleid gebaseerd is op respect voor het internationaal recht en de mensenrechten, wordt effectief bijgedragen aan vrede tussen Israëli’s en Palestijnen. De internationale gemeenschap heeft tot dusver nagelaten de noodzakelijke voorwaarden te scheppen voor een rechtvaardige vrede. The Rights Forum stelt zich ten doel daar verandering in te brengen.’

The Rights Forum toetst het beleid ten aanzien van de kwestie-Palestina/Israël dus aan ‘respect voor het internationale recht en de mensenrechten.’ Je vraagt je af wie daar nu tegen kan zijn? Het antwoord is duidelijk: degenen die niet willen horen dat Israël het internationale recht en de mensenrechten veelvuldig ernstig schendt.

Zij willen daarover van geen kritiek weten, en keren zich dus tegen The Rights Forum. Hetzelfde betreft de recentelijk tegen Israël en Palestina geopende rechtszaak door het International Criminal Court over de ‘situatie in Palestina’. Hier wordt door Israël en zijn aanhangers hevig tegen geageerd. Maar wat heb je te vrezen als je niets verkeerds hebt gedaan?

Feiten?

Een van de lezers heeft mij gevraagd om een toelichting over etnische zuiveringen van Palestijnen ‘met feiten’. Sommigen betwijfelen blijkbaar of hiervan echt sprake zou zijn geweest, en zijn kennelijk niet op de hoogte van de etnische zuiveringen die op grote schaal in Palestina en later Israël en de Palestijnse Bezette Gebieden hebben plaatsgevonden.

Om hun kennis op dat punt wat bij te spijkeren, kan ik hen (en ook anderen) aanbevelen om de studies hierover van de Israëlische hoogleraren Ilan Pappé en Benny Morris te lezen. Het voornaamste werk van Pappé over dit onderwerp heet The Ethnic Cleansing of Palestine (de titel zegt het al), en de zeer gedetailleerde studie van Benny Morris betreft The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited (666 blz.).

Beide auteurs maken tot in groot detail duidelijk hoe de Palestijnen uit hun oorspronkelijke woongebieden zijn verdreven en gevlucht, en dat Israël de vluchtelingen nadien een verbod oplegde om naar hun land terug te keren. Internationaal recht gebiedt dat vluchtelingen die dat wensen moeten worden toegelaten tot hun oorspronkelijke woonoorden.

Als het hier was gebeurd?

De Palestijnen hebben zich vanaf het begin van de buitenlandse Joodse immigratie naar Palestina verzet tegen het afnemen van hun land en hun verdrijving daarvan, maar hun protesten en verzet vielen decennialang op dovemansoren. Hoewel dat verzet niet meer dan vanzelfsprekend was, zijn er nog altijd mensen die dat niet willen begrijpen, of doen alsof. Zou hen dat in hun eigen land (bijvoorbeeld in Nederland) zijn overkomen, dan zouden zij zich daartegen natuurlijk ook hebben verzet en lagen de zaken glashelder.

Het aantal Palestijnse vluchtelingen bedroeg in 1949 al ruim 700.000 personen. Maar volgens Benny Morris was dat, achteraf gezien, zelfs nog niet genoeg: de Israëlische premier Ben Gurion ‘should have done a complete job’, door vrijwel alle Palestijnen uit heel Palestina/Israël te verdrijven.

Gepland of gevolg

Soms waren de verdrijvingen zorgvuldig gepland, soms waren ze niet gepland, maar wel het resultaat van de oorlog. Joden van waar ook ter wereld hebben het recht om zich in Israël te vestigen, ook al kunnen zij niet persoonlijk aantonen dat ook maar één van hun voorvaderen er in het verre verleden ooit heeft gewoond. Vele Palestijnse vluchtelingen daarentegen hebben nog de sleutels van hun huizen die nu door Israël zijn bezet, maar mogen niet terug.

Israël is gegrondvest op etnische zuiveringen, anders hadden de Joden er nooit een meerderheid kunnen vormen. Zonder etnische zuiveringen zou het aantal Arabische inwoners in het voormalige mandaatgebied Palestina nu ongeveer tweemaal zo groot zijn geweest als het aantal Joden.

Daarbij is het aantal Joden hoofdzakelijk het gevolg van Joodse immigratie naar Palestina, terwijl de Palestijnen er autochtoon zijn. Dat de beide groepen in dit gebied nu met elk ruim zes miljoen personen ongeveer even sterk zijn vertegenwoordigd, ligt dus aan de etnische zuiveringen waaraan de Palestijnen zijn blootgesteld geweest, en nog steeds blootstaan.

Oost-Jeruzalem

Een lezer was van mening dat de recente poging om Palestijnen in Sheikh Jarrah (Oost-Jeruzalem) uit hun huizen te zetten helemaal geen ‘etnische zuivering’ was, omdat de grond waarop deze woningen stonden voor 1948 Joods eigendom zou zijn geweest. Het zou slechts gaan om een ‘langdurig slepende juridische kwestie’.

Het zou prachtig zijn als het zo simpel lag en de zaken zo konden worden opgelost. De Joden die voor de uitroeping van de staat Israël eigendommen hadden op de Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem krijgen deze terug (voor zover ze deze tijdens hun 54-jaar lange [!] bezetting niet al lang hebben geconfisqueerd); maar dan wel onder voorwaarde dat de in diezelfde periode gevluchte Palestijnen en hun nakomelingen (inmiddels uitgegroeid tot zo’n zes miljoen) hun bezittingen en woonoorden terugkrijgen in wat nu Israël is. Maar dat is natuurlijk niet de Israëlische bedoeling. Het is een eenrichtingsverkeer waarbij alles wat eens Palestijns is geweest wel Israëlisch-Joods kan worden, maar omgekeerd niet.

Diverse Israëlische leiders hebben persoonlijk aandeel gehad in de etnische zuiveringen van de Palestijnen, anderen zijn er medeverantwoordelijk voor. Menachem Begin, later premier van Israël (1977-1983), was bijvoorbeeld verantwoordelijk voor het bloedbad in 1948 van het Palestijnse dorp Deir Yassin.

Deze moordpartij droeg bij tot een verdere uitstroom van Palestijnse vluchtelingen; en dat was ook de bedoeling. Yitzhak Shamir, later Begin’s opvolger als premier van Israël (1983-1984), was eveneens medeverantwoordelijk voor etnische zuiveringen van de Palestijnen. Als leider van de terroristische organisatie Lechi, ook wel de ‘Stern Gang’ genoemd, werden onder zijn verantwoordelijkheid vele terroristische aanslagen uitgevoerd, waaronder de moord in 1948 op de VN-gezant voor het Midden-Oosten, graaf Bernadotte.

Later werd dit een vaker toegepaste Israëlische methode: het vermoorden van politieke tegenstanders, met de bedoeling hun invloed of gedachtengoed te liquideren, maar dat is onrealistisch gebleken. Voor een nadere uiteenzetting verwijs ik naar de bestseller van Ronen Bergman, Rise and Kill First. The secret history of Israel’s targeted assassinations. Hij beschrijft 784 bladzijden lang hoe Israël vele extrajudiciële executies heeft uitgevoerd. Een van de uitvoerders was Ehud Barak, die later premier werd van Israël.

Valse framing?

Een lezer vond mijn kritiek op het Israëlische optreden maar linkse prietpraat, met ‘valse framing en suggestief woordgebruik’. Er bestaan echter duidelijke criteria die vaststellen wat mensenrechtenschendingen, oorlogsmisdaden en etnische zuiveringen zijn, en die hebben niets te maken met links of rechts.

In zijn boek Oorlogen & Oceanen, heeft mijn oud-collega, tevens oud-ambassadeur Erik Ader, beschreven hoe zijn vader, dominee Bastiaan Jan Ader, door de Duitsers is geëxecuteerd vanwege zijn belangrijke verzetswerk en omdat hij Joden had helpen onderduiken. Uit Israëlische erkentelijkheid is in de vijftiger jaren nabij Jeruzalem het Ds. Ader-bos geplant.

Zoon Erik Ader stuitte tijdens zijn bezoek aan dit bos tot zijn ontzetting op de ruïnes van een Palestijns dorp dat door Israëli’s etnisch was weggezuiverd. Er stonden 1100 bomen als dekmantel om de Palestijnse geschiedenis uit te wissen. Meer dan 400 Palestijnse dorpen hebben een soortgelijk lot van etnische zuivering ondergaan.

Het zou strafbaar moeten worden gesteld om de etnische zuiveringen van de Palestijnen te ontkennen, net zoals dat reeds bij het ontkennen van sommige andere grove misdaden tegen de menselijkheid het geval is. Maar zover is het nog niet. De Israëli’s hebben een eufemistische term voor etnische zuiveringen: ‘transfer’.

Nikolaos van Dam was Nederlands ambassadeur in Irak, Egypte, Turkije, Duitsland en Indonesië en Speciaal Gezant voor Syrië. Zijn laatste boek over het Midden-Oosten is  ‘Granaten en minaretten. Een diplomaat op zoek naar vrede in de Arabische en islamitische wereld’. Meer informatie: HIER.

Het bericht Mag je het bevolkingsbeleid van Israël wel ‘etnisch zuiveren’ noemen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Van alle ‘Arabische Lentes’ is die in Syrië wel het bloedigst geworden. De kracht van het Syrische Ba’ath-regime werd door velen volledig onderschat; en sommigen onderschatten het nu nog steeds. Dit regime was in 2011 al bijna een halve eeuw aan de macht en had daarmee uitvoerig ervaringen opgedaan om iedere oppositie gewelddadig de kop in te drukken.

Dertig jaar voorafgaand aan het begin van de Syrische Revolutie (2011) voorspeldde ik in mijn eerste Syrië-boek dat iedere poging het regime ten val te brengen zou uitlopen op een bloedbad. En voor diegenen die goed op de hoogte waren van de rücksichtslose methoden van het regime was dat niet zo moeilijk te voorspellen.

Maar de opstandelingen in Syrië werden op het verkeerde been gezet door hun wensdenken en de valse verwachtingen die vele landen bij hen wekten en die hen steunden. Die steun was echter onvoldoende om het regime ten val te brengen.

En toen schoot Poetin te hulp

Toen het in 2015 bijna lukte om het Syrische regime toch aan het wankelen te krijgen, schoot Rusland militair te hulp en keerden de kansen. Velen spraken hun verontwaardiging uit over die Russische interventie, maar het was geheel te verwachten dat Rusland er – net als Iran – alles aan zou doen om zijn voornaamste bondgenoot in de regio in het zadel te houden. De vergeefse pogingen van buitenaf om het regime van Bashar al-Asad ten val te brengen, hebben er toe geleid dat de positie van Rusland en Iran in Syrië alleen nog maar sterker is geworden dan voorheen.

Hoewel aanvankelijk geprobeerd is om de Syrische president tot concessies en hervormingen te bewegen, mislukte dat omdat in de perceptie van Bashar al-Asad iedere poging hem afstand te laten doen van zijn macht, zou leiden tot zijn val en de ondergang van zijn regime. Daarin had hij hoogstwaarschijnlijk gelijk.

Het was niet realistisch te verwachten, dat president al-Asad bereid was zijn eigen doodvonnis te tekenen voor de oorlogsmisdaden waarvoor zijn regime verantwoordelijk wordt gesteld. Hetzelfde geldt voor tienduizenden van zijn militaire aanhangers en leden van de Syrische geheime diensten met bloed aan de handen. Zij zullen hun belangen niet zomaar opgeven in de naam van rechtvaardigheid, want zij weten wat hun als alternatief te wachten staat, en dat zijn op zijn gunstigst zware gevangenisstraffen, zo niet de doodstraf.

De eis om Asad’s aftreden en berechting bleef echter onverminderd voortduren. Hier is sprake van een ‘schuurvlak tussen democratie en realpolitik’. Dit houdt in dat in democratieën ieder compromis met Bashar al-Asad op principiële gronden moet worden afgewezen vanwege de oorlogsmisdaden en zware mensenrechtenschendingen die onder zijn verantwoordelijkheid hebben plaatsgevonden.

Dat president al-Asad ondanks het wensdenken van velen al die tijd sinds de Syrische Revolutie toch aan de macht is gebleven, en waarschijnlijk nog zal blijven, doet hier niet aan af. Deze opstelling, hoe terecht ook op principiële gronden, zal echter niet bijdragen tot een politieke oplossing, want daarvoor is een dialoog met het regime noodzakelijk.

De aan Syrië opgelegde sancties maken het leven daar weliswaar steeds moeilijker, met name voor de plaatselijke bevolking die onder het juk van het regime moet zien te overleven, maar het regime zelf zal daarvoor niet willen wijken, al was het alleen omdat de nietsontziende machtselite er minder last van heeft.

Regime weg, problemen opgelost?

Mocht het regime toch imploderen of ten val komen, dan kunnen we nu al met enige zekerheid vaststellen dat er direct daarna niet veel goeds valt te verwachten, omdat de oppositiegroepen – die inmiddels in belangrijke mate worden gedomineerd door islamitische radicalen – na tien jaar revolutie nog steeds uiterst verdeeld zijn, waardoor er in dat geval waarschijnlijk een bloedige vervolgburgeroorlog zal komen. Een welvarend ‘democratisch paradijs’ zal het in ieder geval niet worden.

Dat een realpolitik gericht op een compromis met het Asad-regime op zogenaamd ‘politiek-ethische gronden’ wordt verworpen, heeft niet alleen ernstige consequenties voor de bevolking, maar ook voor de landen die de miljoenen Syrische vluchtelingen als gevolg van de voortdurende oorlog moeten opvangen. Bij een voortwoekerende oorlog zal het aantal vluchtelingen eerder nog verder toe- dan afnemen, en het aantal dodelijke slachtoffers ook.

Tijdens de eerste verjaardag van de Syrische Revolutie in 2012 betoogde ik, dat het beter was om met het Asad-regime in dialoog te treden, ook al waren er al 10.000 doden gevallen (de stand van toen), dan om dat later alsnog te moeten doen met hetzelfde regime, maar dan met 300.000 doden.

De daarvoor noodzakelijke dialoog werd echter door de oppositie krachtig verworpen. Velen betoogden dat er met het regime niet over ingrijpende hervormingen te praten viel; en daarin hadden zij waarschijnlijk gelijk. Maar een mislukte dialoog is beter dan een desastreuze mislukte oorlog. Inmiddels is het dodental opgelopen tot meer dan een half miljoen, zijn er meer dan 10 miljoen vluchtelingen en ligt Syrië grotendeels in puin.

Fouten heimelijk erkend

Een enkele oppositieleider erkent nu heimelijk dat het fout is geweest om in een prematuur stadium van de Syrische Revolutie al resoluut het vertrek van president al-Asad te eisen. Om daar nu nog op terug te komen zou niet alleen groot gezichtsverlies betekenen, het is ook nutteloos geworden, omdat de oppositie er toch niets meer mee kan winnen.

Het sec nastreven van ‘idealen’ zonder rekening te houden met de realiteit is geen goed recept gebleken voor het bereiken van poli­tieke oplossingen en vrede, hoewel idealen op zich een positieve rol kunnen spelen. In ieder geval dient te worden verdisconteerd hoe­veel doden er bij zo’n streven vallen. Elk slachtoffer is er één te veel.

In sommige gevallen zou misschien nog – door de overlevenden althans – kunnen worden betoogd dat doden (anderen dus) ‘de moeite waard’ zijn geweest als er iets ‘heel positiefs’ uit is voortge­komen, bijvoorbeeld een ingrijpende verbetering ten gevolge van een revolutie. Maar het blijft bedenkelijk, al helemaal wanneer het aantal slachtoffers groot is.

En als een revolutie mislukt is, dragen degenen die deze begonnen zijn op zijn minst een zekere medever­antwoordelijkheid, ongeacht of de doelstellingen ervan nu wel of niet als ‘hoogstaand’ konden worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor mislukte militaire interventies. Het alleen hebben van ‘goede bedoelingen’ of het uitdragen van ‘prachtige idealen en doelstellingen’ is dus niet voldoende, en kan zelfs contraproductief werken.

Turkije hoopte op een Moslimbroederschap-achtig regime in Syrië

Turkije heeft aanvankelijk serieus geprobeerd het Syrische regime vreedzaam tot andere gedachten te brengen. Toen dat niet lukte is het grootscheeps oppositiegroepen gaan steunen en wilde Turkije het liefst een Moslimbroederschap-achtig nieuw regime in Damascus aan de macht helpen.

Turkije heeft ook voor miljarden aan militaire steun voor de Syrische oppositie via zijn grenzen doorgelaten. Bijeffect van het Turkse anti-regime-optreden, dat gecombineerd werd met de strijd tegen de Islamitische Staat, was dat de Syrische Koerden onder leiding van de Democratische Unie Partij (PYD) met hun sterke Volksbeschermingseenheden (YPG) grote delen van Noord-Syrië onder controle konden krijgen.

Daarmee ontstond voor hen een meer realistische mogelijkheid om naar het Koerdische ideaal van autonomie te gaan streven. Turkije heeft dit rigoureus willen tegengaan door de PYD/YPG zo veel mogelijk uit het grensgebied te verdrijven. De Syrische PYD/YPG is immers nauw gelieerd aan de Turks-Koerdische beweging PKK, die door de VS en de EU als een terroristische organisatie wordt beschouwd, en waarmee Ankara al vele jaren een bloedige oorlog voert.

Koerden als NAVO-splijtzwam

De Verenigde Staten steunen met hun militaire aanwezigheid in het noordoosten de Koerden van de PYD/YPG, omdat zij een belangrijke bondgenoot zijn geweest in de strijd tegen de Islamitische Staat. Met hun aanwezigheid hebben de Verenigde Staten ook een barrière opgeworpen tegen het regime om dit olierijke gebied te heroveren, en blokkeren zij het streven van Damascus – dat daarin gesteund wordt door Rusland en Iran – om heel Syrië weer onder controle te krijgen.

Complicatie is echter dat Turkije een belangrijke NAVO-bondgenoot is, waardoor de VS op een zeker moment zal moeten kiezen wat prioriteit heeft: Turkije, of de positie van de Koerden gecombineerd met het dwarszitten van het Syrische regime. Te verwachten valt dat de VS uiteindelijk hogere prioriteit zal toekennen aan Turkije, maar dat hangt natuurlijk ook af van de Turkse opstelling tegenover de NAVO en de VS. De aankoop door Turkije van geavanceerde wapens in Moskou heeft al voor problemen gezorgd.

Een ander probleem is het grote aantal Syrische vluchtelingen (zo’n 3,7 miljoen) dat naar Turkije is gevlucht. Om te voorkomen dat er nog meer vluchtelingen richting Turkije kunnen komen, heeft Turkije een deel van de noordwestelijke provincie Idlib bezet. Maar daar moet Turkije de radicale islamitische Syrische militaire oppositiegroepen onder controle zien te krijgen; en dat levert weer geweld op waardoor de kans bestaat dat vele Syriërs alsnog richting Turkije zullen willen vluchten, want zij kunnen verder geen kant meer op.

Turkije heeft zich met zijn interventies in Syrië in een wespennest gestoken en kan daar moeilijk zonder kleerscheuren meer uitkomen. Daarnaast intervenieert Turkije nog militair in Noord-Irak, Libië en Azerbeidzjan, alsof het met Syrië niet al meer dan genoeg problemen op de hals heeft gehaald.

Turkse expansieneigingen

Het lijkt erop dat Turkije onder president Erdoğan soms Ottomaans-Turkse neigingen heeft gekregen met zijn wens om de invloedssfeer vanuit Ankara aanmerkelijk uit te breiden naar Arabische gebieden die vroeger tot het Ottomaanse Rijk behoorden, waaronder Noord-Syrië, Noord-Irak, Libië en Egypte. Dit beleid kan slechts tot verdere conflicten bijdragen. Geen enkel land is daarbij gebaat geweest, ook Turkije niet.

President Erdoğan is met zijn islamitisch gekleurde beleid al behoorlijk afgeweken van het secularisme waarop het moderne Turkije steeds gebaseerd was. De grondlegger van de seculaire Republiek Turkije, Kemal Atatürk, die in eigen land zeer vereerd wordt, heeft destijds (1931) de grondbasis voor het Turkse buitenlandse beleid als volgt vastgesteld: ‘we werken voor vrede thuis en vrede in de wereld’. President Erdoğan’s optreden in zowel binnen- als buitenland staat hier haaks op, en dat leidt ook in Turkije tot frictie.

Nikolaos van Dam was Nederlands ambassadeur in Irak, Egypte, Turkije, Duitsland en Indonesië en Speciaal Gezant voor Syrië. Zijn laatste boek over het Midden-Oosten is  ‘Granaten en minaretten. Een diplomaat op zoek naar vrede in de Arabische en islamitische wereld’. Meer informatie: HIER.

Het bericht Laten we reëel zijn: een welvarend democratisch paradijs zal Syrië niet worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Velen in het Westen reageerden positief en hoopvol toen Marokko, Soedan, de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein in 2020 hun betrekkingen met Israël ‘normaliseerden’. Maar betekende dit dat hiermee een alomvattende Arabisch-Israëlische vrede naderbij werd gebracht? In de kern van het Palestijns-Israëlische conflict veranderde er helemaal niets; integendeel: de Joodse nederzettingen in de Palestijnse Bezette Gebieden werden verder uitgebreid en de etnische zuivering van Palestijnen ging gewoon door.

Trump beloonde Arabische landen voor banden met Israël

En wat had Israël eigenlijk voor concessies gedaan voor het ‘normaliseren’ van de betrekkingen met de betrokken Arabische landen? Mij is niets bekend van enigerlei Israëlische concessies, tenzij je het voorlopig niet annexeren of illegaal toe-eigenen van land een ‘concessie’ zou willen noemen. Het was niet Israël, maar de Verenigde Staten die beloningen verschafte, omdat dit president Trump goed uitkwam tijdens de presidentiële verkiezingen waarin de pro-Israël-lobby erg invloedrijk is.

De illegale annexatie van de Westelijke Sahara door Marokko, in strijd met het internationale recht, werd door de Verenigde Staten erkend, waardoor de internationale rechtsorde verder werd ondermijnd, net zoals dat het geval was bij de Amerikaanse erkenning van de Israëlische annexatie van de Syrische Golan en Oost-Jeruzalem; Soedan werd door de VS van de lijst van ‘terroristische landen’ afgevoerd en kreeg geld; en de betrokken Arabische Golfstaten kwamen in aanmerking voor meer geavanceerde wapens, waarmee zij wellicht sterker zouden staan tegenover Iran. Het betrof Arabische landen uit de periferie, ver weg van Israël, die sowieso al weinig met Israël te maken hadden en er niet mee in oorlog waren.

Nieuwste manoeuvres: contact tussen Iran en Arabische landen

Betekent de ‘normalisering’ van de betrekkingen met de betrokken Arabische Golfstaten dat deze hun veiligheid tegenover Iran hebben vergroot? Ik denk eerder het tegendeel. Doordat zij door Iran nu voorlopig worden gezien als bondgenoten van Israël, lopen ze het risico bij een eventuele Israëlische aanval op Iran als eersten de klappen te moeten opvangen.

Iran kan immers met het grootste gemak aanvallen uitvoeren op de olie-installaties van de betrokken landen en ook hun waterontzilting-installaties ruïneren, waardoor de betrokken economieën grotendeels zouden worden platgelegd. Eerdere aanvallen met drones op Saoedische olie-installaties hebben dat al pijnlijk duidelijk gemaakt. Een betere verdediging tegen Iran is dan ook het zoeken van toenadering en het aangaan van een constructieve dialoog. En het lijkt erop dat het momenteel die richting uitgaat.

Van Israëlische zijde bestaat blijkbaar de illusie dat wanneer er maar vrede kan worden gesloten met allerlei Arabische landen, de Palestijnse zaak vanzelf wel wordt opgelost, en dat de Israëlische bezetting van Arabische gebieden uiteindelijk wel zal worden geaccepteerd. Ook de gepleegde oorlogsmisdaden en schendingen van het internationale recht zouden dan wel worden weggepoetst en vergeten.

Hetzelfde zou dan moeten gelden voor de etnische zuivering van Palestijnen, die immers al decennialang wordt gedoogd. Verder dan het afgeven van kritische verklaringen en het uitspreken van ‘grote bezorgdheid’ door de internationale gemeenschap komt het immers niet. En dit impliceert dat Israël gewoon ongestraft zijn gang kan blijven gaan.

Het annexeren van Arabisch grondgebied, het voortdurend opnieuw uitbreiden van de Joodse nederzettingen en de etnische zuiveringen van Palestijnen maken een duurzame Arabisch-Israëlische vrede echter onmogelijk, en dat betekent dat er nog heel veel moet veranderen voordat zo’n vrede überhaupt in zicht kan komen.

De recente etnische zuiveringen van Palestijnen in Oost-Jeruzalem hebben een geweldsescalatie tussen Israël en Hamas in Gaza gegenereerd, en deze zal een oplossing zeker niet naderbij brengen. En zo lang het Israëlische beleid ten aanzien van de Palestijnen kan worden gekenschetst als ‘Heads I win, tails you lose’, valt er niets positiefs te verwachten.

Palestijnse burgers schieten niets op met raketaanvallen van Hamas

Met zijn grootscheepse raketaanvallen op Israël heeft Hamas de aandacht afgeleid van de etnische zuiveringen in Oost-Jeruzalem en het met geweld neerslaan van Palestijnse demonstraties in de al-Aqsa-moskee die daartegen gericht waren. Hamas is daar niets mee opgeschoten, en de Palestijnen in Jeruzalem en de westelijke Jordaanoever al helemaal niet. Het heeft hun zaak eerder ernstig ondermijnd en geschaad.

Maar zonder hun aanvallen op Israël zouden de bewoners van Gaza evenmin iets zijn opgeschoten, want zij worden al vele jaren volledig door Israël in de tang genomen en de mensen daar – merendeels ook vluchtelingen uit wat nu Israël is – kunnen geen kant op. Ze zouden er zonder de aanvallen van Hamas echter wel veel beter (of minder slecht) aan toe zijn dan nu.

Militair-technisch gezien zijn de raketaanvallen van Hamas eerder een nuisance dan een werkelijke bedreiging voor de staat Israël, want Hamas vormt geen serieuze partij voor het oppermachtige Israëlische leger en is daarvan per definitie steeds de verliezer als het erop aankomt. De asymmetrie in dit conflict wordt ook duidelijk weerspiegeld in de grote wederzijdse verschillen in aantallen slachtoffers en toegebrachte schade.

Palestijns-Joodse rellen in Israël zelf

Minstens zo ingrijpend, zo niet nog ernstiger dan de zoveelste voorbijgaande oorlog in Gaza en de gewelddadigheden in Jeruzalem, is het feit dat nu ook de Palestijnen binnen Israël voor het eerst sinds lange tijd ernstig in beroering zijn gebracht, waardoor gewelddadige botsingen zijn ontstaan tussen Joden en Arabieren in Israëlische steden als Lod. Deze nu gemengde Joods-Arabische steden waren voor de uitroeping van de staat Israël in 1948 vrijwel geheel Arabisch. De huidige botsingen kunnen de Joods-Arabische co-existentie ernstig in gevaar brengen.

Theoretisch gezien zijn deze Joods-Palestijnse botsingen binnen Israël koren op de molen van premier Netanyahu, want hij zou de Arabische bewoners van Israël het liefst zien vertrekken naar de Palestijnse gebieden die onder ‘gezag’ staan van de Palestijnse Autoriteit, of naar elders, opdat Israël zoveel mogelijk een zuiver Joodse staat kan zijn. De toenmalige Israëlische minister van Defensie Lieberman heeft zich destijds al in deze zin uitgelaten, en hij was zeker niet de eerste die er zo over dacht. Maar dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan.

Een vijfde van de inwoners van Israël is Arabier

Het aantal Arabische Israëli’s bedraagt momenteel bijna twee miljoen, oftewel ruim 20% van de totale bevolking en die kunnen niet zomaar worden verwijderd zonder een burgeroorlog te ontketenen. Daar komt nog bij dat een groeiend aantal Joodse Israëli’s inziet dat Israël gebaat is bij een vreedzame Arabisch-Joodse co-existentie en dat een ongelijke behandeling tussen Israëlische Joden en Arabieren op den duur niet vol te houden is.

Maar de radicaalnationalistische Joden hebben nog steeds duidelijk de overhand.  De meeste Palestijnen in Israël willen best met de Joden daar vreedzaam samenleven, maar dan wel op basis van gelijkheid en niet als een gediscrimineerde minderheid met minder rechten.

Van president Biden vallen in het Amerikaanse beleid ten aanzien van Israël hoogstens wat cosmetische veranderingen te verwachten. En dat is de Israëlische regering genoegzaam bekend. Onder Biden’s voor-voorganger Obama werd nog eens duidelijk onderstreept dat de president van het machtigste land ter wereld uiteindelijk geen enkele doorbraak kon bewerkstelligen in het Palestijns-Israëlische conflict, omdat zijn eisen volstrekt door Israël werden genegeerd, met als hoofdreden de sterke pro-Israëllobby (AIPAC) in de Verenigde Sta­ten.

Dit heeft Obama in zijn memoires, The Promised Land, duidelijk laten doorschemeren. President Obama eiste destijds van Israël dat de bouw van Joodse nederzettingen zou worden stopgezet en dat bij een vredesregeling de Israëlische grenzen van voor de Junioorlog van 1967 uitgangspunt dienden te zijn, met de mogelijkheid van de uitwisseling van stukken land.

Struikelblok: de grenzen van 1967

De oplossing voor het conflict lijkt zo eenvoudig: de Arabische hoofdvoorwaarde is een volledige terugtrekking van Israël uit de in 1967 bezette Arabische gebieden in ruil voor vrede. Israël wil weliswaar vrede, maar dan wel met het behoud van de bezette Arabische gebieden, en dat werkt niet.

Waar vroeger nog kon worden betoogd dat Israël voor zijn veiligheid te vrezen had van zijn Arabische buren, is inmiddels wel duidelijk dat die Arabische landen meer te vrezen hebben van de volledige militaire suprematie van Israël dan omgekeerd. Daarbij komt nog dat hoewel de meeste Israëli’s seculier zijn, zij er toch van overtuigd zijn dat God hen dit land beloofd heeft. Zij worden daarin krachtig gesteund door de Amerikaanse christen-zionisten, naast AIPAC een andere sterke pro-Israël-lobby in de Verenigde Staten.

Een werkelijke oplossing lijkt vooralsnog onbereikbaar, omdat de vredeswil er onder de huidige omstandigheden niet is, en het merendeel van de internationale gemeenschap voor de Palestijns-Israëlische realiteit ‘wegkijkt’.

Nikolaos van Dam was Nederlands ambassadeur in Irak, Egypte, Turkije, Duitsland en Indonesië en Speciaal Gezant voor Syrië. Zijn laatste boek over het Midden-Oosten is  ‘Granaten en minaretten. Een diplomaat op zoek naar vrede in de Arabische en islamitische wereld’. Meer informatie: HIER.

Het bericht Israël: met militaire suprematie kun je nog geen vrede opleggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er vinden belangrijke ontwikkelingen plaats in het Midden-Oosten. Zo zijn er recente signalen dat Saoedi-Arabië een dialoog wil aangaan met Iran; en dat lijkt een verstandig besluit, want alleen via dialoog kan hier iets positiefs worden bereikt.

Maar het zal niet eenvoudig zijn, omdat de anti-Iraanse gevoelens een beetje in het Saoedische dna zitten, zoals de prominente prins Turki bin Faisal Al Saoed mij eens zei. Veel is echter mogelijk, zolang de wil er maar is.

Soennieten en sjiieten

Naast de nationalistische dimensie van ‘Arabieren versus Perzen’ speelt tussen Iran en Saoedi-Arabië ook de religieuze factor van soennieten tegenover sjiieten een rol, want beide landen zijn erg religieus, zowel qua politieke leiding als bevolking.

Maar wanneer men de verhouding soennieten-sjiieten verder in de regio in beschouwing neemt, in landen als Syrië, Irak, Bahrein en Libanon of Jemen, zoals vaak wordt gedaan, dan gaat deze formule al gauw mank.

Want alleen de sjiieten in Irak, Bahrein en Libanon (waaronder van Hezbollah) behoren tot dezelfde categorie van ‘Twaalver Sjiieten’ als die in Iran, terwijl de Alawieten in Syrië en Zayditen in Jemen tot andere islamitische groepen behoren; en de sjiieten in Irak en Bahrein vormen maar net een meerderheid in eigen land.

De wel vaker gehoorde term van een door Iran nagestreefde vorming van een ‘sjiitische halve maan’ van gelijkgezinde ‘sjiitische staten’ is dan ook misplaatst, want er zijn in de Arabische wereld geen staten die je net als Iran ‘sjiitisch’ zou kunnen noemen.

Dit neemt niet weg dat dit soort geconstrueerde ideeën een eigen leven kunnen gaan leiden met een eigen dynamiek.

Toenadering tussen Golfstaten en Iran

Onder de hoofdrolspelers in de regio is een bredere trend waarneembaar van hernieuwde toenadering of verzoening, omdat de jarenlang gevolgde confrontaties verre van de gewenste resultaten hebben opgeleverd. Voor sommige landen is nu meer dan genoeg sprake geweest van mislukte oorlogen, militaire interventies, vernietiging, vluchtelingenstromen, sancties en boycots.

Zo zien we ook een voorzichtige toenadering tussen andere Arabische Golfstaten en Iran; en daarnaast worden hun betrekkingen met het eerder geboycotte Qatar hersteld.

Turkije en Saoedi-Arabië

Turkije zoekt nu toenadering tot Egypte nadat het eerst de Moslim Broederschap steunde en zich distantieerde van het regime van generaal Sisi. Ook de betrekkingen tussen Turkije en Saoedi-Arabië worden weer aangehaald, nadat deze op een dieptepunt waren beland vanwege de moord op de kritische Saoedische journalist Jamal Khashoggi in het Saoedische consulaat in Istanbul.

De Turkse kritiek op de Saoedische kroonprins Muhammad bin Salman, die bij de moord betrokken was, had tot gevolg dat Turkse goederen door Saoedi-Arabië werden geboycot. ‘Politiek-ethische politiek’ wordt doorgaans een stuk minder stringent toegepast wanneer het gaat om kritiek op rijke landen zoals Saoedi-Arabië, omdat dit de eigen materiële belangen kan schaden.

Dat geldt net zo goed voor westerse landen als het erop aankomt. Men denke in dit verband aan de weinig bekritiseerde bombardementen op Jemen door Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Amerika gaat weg uit Afghanistan

Ondertussen beginnen diverse Arabische landen op pragmatische gronden hun betrekkingen met het regime in Damascus te herstellen, ook al hebben zij eerder getracht het ten val te brengen.

Verder biedt het aantreden van de Amerikaanse president Biden nieuwe mogelijkheden voor politieke verschuivingen, vooral waar het de eerder door president Trump opgezegde nucleaire deal met Iran betreft.

Op de symbolische datum van 11 september aanstaande moeten de Amerikaanse troepen (en met hen andere buitenlandse militairen) zich uit Afghanistan hebben teruggetrokken, zo is in Washington besloten.

Maar wat hebben de Amerikanen in al die twintig jaar bereikt nadat Bin Laden in 2001 al uit Afghanistan was verdreven? Wat heeft de daarop volgende Amerikaanse ‘war on terror’ de afgelopen twintig jaar opgeleverd? Is de wereld er stabieler door geworden?

Helaas niet, want de situatie is er in veel landen alleen maar onveiliger door geworden. Een belangrijk deel daarvan is veroorzaakt door buitenlandse militaire interventies in landen als Irak, Syrië, Libië en Jemen, waarvan de regimes geen directe bedreiging vormden voor de buitenwacht.

Bezetting Irak heeft rode loper uitgelegd voor Iran

Het was begrijpelijk en ook terecht dat de Amerikanen in reactie op 9/11 Bin Laden en al-Qaida in Afghanistan (en elders) geheel wilden elimineren. Maar het militaire optreden van de Verenigde Staten en diverse andere landen in de daaropvolgende jaren in het Midden-Oosten heeft vooral voor rampzalige instabiliteit gezorgd die gepaard is gegaan met honderdduizenden doden, miljoenen vluchtelingen en vernietiging.

In 2003 brachten de VS en Groot-Brittannië met hun bezetting van Irak het dictatoriale regime van president Saddam Hoessein ten val, na valse beschuldigingen over massadestructiewapens. Deze ‘regime change’ heeft ingrijpende en negatieve gevolgen gehad voor de hele regio en ook daarbuiten.

Onder de Iraakse president Saddam Hoessein hadden al-Qaida en de Islamitische Staat geen schijn van kans, maar na de Amerikaans-Britse bezetting kregen terroristen daar volop de gelegenheid zich te ontplooien. En voor Iran werd onbedoeld de rode loper uitgerold, waardoor dat land zijn invloed sterk kon uitbreiden in Irak en later ook in Syrië, Libanon en Jemen.

Arabische Lente liep uit op bloedbaden

Het is bijna een model geworden: landen zoals de Verenigde Staten die militair interveniëren, beschouwen niet zichzelf als de aanstichter van instabiliteit en bloedvergieten, maar wijzen de beschuldigende vinger naar andere partijen die zich tegen hun interventies of bezetting hebben verzet.

In 2011 volgde de ‘Arabische Lente’, die in diverse landen uiteindelijk is uitgelopen op een bloedbad en een ernstige verslechtering van de situatie. Veel van de hoofzakelijk vreedzame demonstranten wilden vooral een waardig en beter bestaan en hoopten daarbij ook af te komen van de dictatuur die hen het leven moeilijk of ondraaglijk maakte.

Velen waren optimistisch gestemd, omdat hen steun werd toegezegd vanuit het Westen, waar de naïeve hoop vrij gangbaar was dat er democratieën zouden gaan ontstaan. Maar het liep heel anders, want de regionale dictators wilden ten koste van alles aan de macht blijven; en ze gebruikten daarvoor de meest gruwelijke methodes. Alleen met militaire middelen konden regimes ten val worden gebracht, zoals in Libië gebeurde.

Tunesiërs mochten stemmen maar kregen minder te eten

Het is een tegenstrijdige gedachte dat je democratieën militair kunt afdwingen. In plaats van het brengen van vrede werden langdurige bloedige burgeroorlogen ontketend.

Tunesië vormt wellicht een uitzondering binnen de reeks van landen waar een ‘Arabische Lente’ plaatsvond. Het resultaat voor de Tunesiërs was weliswaar dat zij meer democratisch mochten stemmen, maar uiteindelijk minder te eten kregen, terwijl de opstand in Tunesië nu juist bedoeld was om de levensomstandigheden te verbeteren. Dat had voor hen de hoogste prioriteit.

Pro- en anti-Moslim Broederschap

In Egypte trad president Mubarak binnen drie weken af, waarna democratische verkiezingen werden gehouden. Deze werden gewonnen door de Egyptische Moslim Broederschap, een partij die door alle voorafgaande Egyptische regimes werd gehaat.

De Moslim Broederschap-president Morsi stelde zichzelf echter boven de wet, hetgeen voor generaal Sisi aanleiding was hem af te zetten en zelf de macht over te nemen. Egypte was daarmee niet alleen terug bij af, maar zakte nog verder terug qua dictatuur dan onder Mubarak het geval was, en de Egyptische economie had zwaar te lijden met alle negatieve gevolgen voor de toch al arme bevolking.

De machtsovername van Sisi werd gesteund door landen die tegen de Moslim Broederschap waren, zoals Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. ‘Pro-Moslim Broederschap-landen’ als Turkije en Qatar distantieerden zich van Sisi’s regime.

Al tien jaar burgeroorlog in Libië

Een soortgelijk breukvlak tussen voor- en tegenstanders van Moslim Broederschap-achtige islamitische organisaties deed zich later voor in Libië.

In Libië werd de dictator Al-Kadhafi dankzij buitenlandse militaire interventie in 2011 afgezet en vermoord. Deze interventie vond plaats onder het mom van het principe van de Verenigde Naties van Responsibility to Protect.

Maar in plaats van in Libië te blijven om orde op zaken te helpen stellen na de val van Kadhafi, vertrokken de interveniërende landen en ontstond een bloedige burgeroorlog waarbij verschillende staten zich begonnen te bemoeien met het conflict in de vorm van steun aan de rivaliserende partijen.

Inmiddels is de burgeroorlog al tien jaar gaande. Terwijl Afrikanen ten zuiden van de Sahara vroeger relatief goede banen hadden in Kadhafi’s Libië, worden sommigen er nu als slaven verkocht en is het een gewild doorgangsgebied geworden voor Afrikaanse vluchtelingen en migranten naar Europa.

Niemand bleek gebaat bij interventies

De oorlog in Libië heeft net als die in Syrië het karakter gekregen van een war by proxy, waarbij de door de Verenigde Naties erkende Regering van Nationale Eenheid wordt gesteund door de Verenigde Staten, Turkije, Qatar en Italië, terwijl de oppositiegeneraal Haftar, die vooral macht heeft in het oosten van het land, gesteund wordt door Rusland, Frankrijk, Egypte, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Hier zien we dus zowel Europese als Arabische landen aan weerszijden van het conflict staan, hetgeen een oplossing alleen maar bemoeilijkt.

Geen van de interveniërende landen is er beter op geworden, en de betrokken bevolkingen die de interventies hebben moeten ondergaan zijn er nog het meest op achteruitgegaan.

Het zou mooi zijn als hieruit de nodige lessen worden getrokken voor de toekomst.

(Volgende week het vervolg op dit artikel: hoe in het Midden-Oosten democratie en Realpolitik schuren)

De auteur van dit artikel, Nikolaos van Dam, was ambassadeur van Nederland in Irak, Egypte, Turkije, Duitsland en Indonesië en Speciaal Gezant voor Syrië. Hij publiceerde diverse boeken over het Midden-Oosten, waaronder laatstelijk Granaten en minaretten. Een diplomaat op zoek naar vrede in de Arabische en islamitische wereld (Amsterdam: Prometheus 2020).

Het bericht Verschuivende panelen in het Midden-Oosten (1) verscheen eerst op Wynia's Week.