Of ik niet eens wat wilde schrijven over de roofmoorden op blanke boeren hier in Zuid-Afrika. Toevallig was mij enkele dagen eerder door een citrusboer in een landbouwgemeenschap bij Kaapstad verteld hoe zijn zus en zijn zwager – ook boer – op hun erf waren overvallen door een groep mannen. De zwager was vermoord, met zijn eigen vuurwapen nota bene, en de zus ernstig mishandeld; zij kon het voorval navertellen. Verdere details bespaar ik de lezer.

Wat betekende dit verhaal en wat betekende het niet?

Genocidaal complot

Tussen 1 april 2022 en 31 maart 2023 werden aan de Zuid-Afrikaanse politie 27.494 moorden gerapporteerd, op een bevolking van 60 miljoen. (In Nederland, met een bevolking van 17 miljoen, werden in 2022 142 moorden gepleegd, red.)

Volgens AfriForum, een Afrikaner belangenvereniging, werden 50 van die 27.494 moorden gepleegd in een boerengemeenschap. Op het erf en erbuiten. Het totale aantal boerderij-gerelateerde overvallen, met en zonder fatale afloop, ligt in een jaar doorgaans tussen de 300 en de 500. Deze informatie wordt door de Transvaler Landbouworganisatie ingewonnen bij lokale verenigingen, omdat de politie voor deze doden al langer geen aparte categorie meer hanteert.

Vijftig doden in één jaar tijd, ten opzichte van 36.000 commerciële boerenbedrijven (waarop vaak meerdere gezinnen wonen; de talloze kleine, informele keuterboeren niet meegeteld) op een snel groeiende bevolking van inmiddels 63 miljoen, en dat blijft al jaren min of meer gelijk. Niettemin is dit specifieke, tot de verbeelding sprekende misdrijf wereldberucht, en wie in een plattelandsstreek het lokale krantenaanbod bijhoudt, kan zomaar de indruk krijgen dat er systematisch boerengezinnen worden uitgeroeid, en geloof je bepaalde politici en lobbygroepen, dan gaat daar ook nog eens een genocidaal complot achter schuil. Een flinke discrepantie dus, tussen frequentie en ruchtbaarheid, en je vraagt je af hoe dat zo komt.

Ik ging te rade bij twee specialisten op dit gebied: de journaliste en misdaadonderzoekster Nechama Brodie, en gelauwerd academicus Jonny Steinberg.

Van Brodie verscheen twee jaar geleden het boek Farm Killings in South Africa, een historisch dossieronderzoek op basis van de diverse beschikbare bronnen in dit land, die verre van eenduidige informatie verschaffen. Aan de conventionele definitie van de boerenerfmoord (namelijk: blanke boer wordt op erf beroofd en doodgemarteld door bloeddorstige zwarte bende) blijkt bij lezing al gauw het een en ander te mankeren.

Homogene streekmoord bestaat niet

Neem een onderzoek dat de politie in 2003 door een enquête-commissie liet uitvoeren, waarvan aannemelijk is dat de uitkomsten nu, twintig jaar later, nog overeind staan. In 89 procent van de geweldsmisdrijven op boerenerven bleek het motief diefstal te zijn. Achter ‘slechts’ 2 procent ging een politieke of een racistische drijfveer schuil. Aan de overige incidenten ging intimidatie vooraf, of een arbeidsgerelateerde kwestie, zoals een loongeschil. Van de slachtoffers was 61 procent blank, 33 procent zwart en de rest anderszins gekleurd (bruin). De boer, de opzichter en hun gezinnen waren in 69 procent van de gevallen het slachtoffer; werknemers en hun gezinnen in 29 procent; de rest bestaat uit onfortuinlijke bezoekers.

Uit diverse casussen die Brodie tot in detail beschrijft, blijkt dat er vaak een persoonlijke kwestie speelt, soms in de familiaire sfeer; dat er soms alcohol in het spel is, soms ook drugs; dat soms een boer de trekker overhaalt en soms een medewerker; dat soms een criminele bende voorkennis verkreeg via een informant op het erf en de overval goed voorbereidde, en dat er soms juist zeer amateuristisch te werk wordt gegaan, kortom: dat de homogene streekmoord niet bestaat.

Vrijburgers

Daarbij moet aangetekend worden dat nu eenmaal verreweg het meeste boerenland in Zuid-Afrika nog in handen is van de blanke minderheid in dit land (7 procent van de bevolking, boerenfamilies gaan soms zes generaties terug), dat daar vanuit crimineel oogpunt veel te halen valt, en dat de meerderheid van de zwarte Zuid-Afrikanen nog altijd in armoede leeft en, zoals dat eufemistisch heet, is ‘oververtegenwoordigd’ in de misdaad.

Brodie vindt enkele opvallende historische constanten. Zo kon in de jaren dertig van de vorige eeuw in kranten al kennis genomen worden van roofovervallen waarbij daders het muntten op oudere, weerloze slachtoffers (gebeurt nog steeds), en al aan het eind van de achttiende eeuw schetste een Zweedse handelsreiziger in zijn dagboek een bekend angstklimaat. Hij zocht buiten de grenzen van de Kaapkolonie de zogeheten vrijburgers op. Daar, in de wildernis, mochten deze stamvaders van de Afrikaner Boeren vee houden en gewassen telen zolang de VOC daar maar geen last van had, en konden zo hun landerijen als republieken besturen.

Brute lijfstraffen voor hun slaven en landarbeiders waren niet ongebruikelijk, en dienden ertoe bloedige opstanden en ontsnappingen te voorkomen. De Zweed noteerde verwonderd: ‘Een ieder in dit land is genoodzaakt om des nachts de deur van zijn kamer te grendelen, en geladen vuurwapens bij zich te houden, uit vrees voor de wraakzuchtige gezindheid der slaven.’ Hij slaapt die avond met een stoel onder zijn deurknop geklemd, en met een mes onder zijn hoofdkussen.

Wie, zoals ik, weleens op een Zuid-Afrikaans boerenerf verblijft, ziet een parallel met het heden, en kan de stoel vervangen door een elektrisch hek, en het mes door een vuurwapen.

Boerenmilities

Brodie verklaart het plattelandsgeweld vanuit de ontstaansgeschiedenis van het moderne boerenbedrijf in Zuid-Afrika, een verhaal dat aan elkaar hangt van moord en dwang. Het begon natuurlijk met de schurken van de VOC, die zoetwaterbronnen en vruchtbare weidegrond op de Kaap innamen en daarbij op een aanvankelijk nog vreedzame, lokale bevolking botsten – primitieve herders die uit wraak en wanhoop vee begonnen te stelen, met als gevolg de oprichting van Boerenmilities, die de jacht openden op deze Khoi en San.

Duizenden stierven, anderen werden gevangengenomen en tewerkgesteld. De later arriverende Britten onteigenden op hun beurt land van de Xhosa in het oosten, waarop de Boeren uitweken naar het noorden en zich vestigden op land van de Sotho en de Tswana, die allen verpaupering wachtte. (Ik kan zo snel geen cijfers vinden, maar de lezer kan aannemen dat veel Zuid-Afrikaanse boerderijmedewerkers in het hier en nu van de voorgenoemde onteigenden afstammen.)

Vuurwapens ter zelfverdediging

Het leven van een vroeg-moderne landarbeider in Zuid-Afrika was geen pretje. Hij vestigde zich, al dan niet vrijwillig en met gezin, op privégrond; een geïsoleerde wereld met sterk hiërarchische sociale verhoudingen zonder eerlijke rechtsbescherming, waar arbeid kon worden beloond met alcohol (met in de provincie Westkaap intergenerationele verslaving als gevolg), en waar volgens de overlevering de nodige verkrachtingen en familicides plaatsvonden.

Opstootjes, arbeidsconflicten en diefstal blijken zo oud als het boerenlandleven zelf, en de aard ervan verandert drastisch wanneer vuurwapens algemener beschikbaar worden. Niet alleen is de afloop vaker fataal; pistolen en geweren behoren tot de buitgemaakte kostbaarheden en worden voor criminelen een doel op zichzelf. Je kunt er in dit land nog altijd één aanschaffen, ter zelfverdediging, en een poging van de minister om de wet die dat mogelijk maakt te amenderen, sneuvelde in 2021 onder druk van oppositie en lobby.

Rijk assortiment van dood en geweld

Het beeld van zinloos martelgeweld – dat leeft – schrijft Brodie toe aan de pers, die in dit land te kiezen heeft uit een rijk assortiment van dood en verderf, en door commerciële impulsen selecteert op exceptionaliteit: een extreem, de menselijke verbeelding overstijgend geweldsmisdrijf waarin bij voorkeur een jonge, blonde vrouw het slachtoffer is, liefst een beetje sensationeel opgeschreven. Daar verkoop je kranten mee. Ernstige mishandelingen vinden plaats, martelingen ook, maar lijken zelden een doel op zichzelf. Zo moet er vaak onder schot een sleutel van een brandkast worden gevonden, of een reeks pincodes worden opgegeven.

Jonny Steinberg, prijswinnend auteur, reconstrueert in zijn debuut Midlands (2002) de moord op een blanke boer in de gelijknamige streek. Hij deed uitvoerig etnografisch onderzoek naar verschillende landbouwgebieden in Zuid-Afrika, en zag dat de middenklasse op het platteland in zijn geheel – dus niet alleen de blanke boer – in de jaren negentig ten prooi was gevallen aan roofdelicten, tijdens de overgang naar democratie. Volgens hem had het in de basis te maken met landbezit. Hij definieert de roof als een heronderhandeling van bezit tussen landeigenaar en pachter – onuitgesproken, en met uiterst grof geweld.

In 1997 kreeg de boerenlobby – waartoe ook AfriForum moet worden gerekend – president Mandela zo ver om misdrijven op en rond boerenerven apart te laten categoriseren in de politiestatistieken, mogelijk een soort van politiek compromis, en volgens Steinberg was dit een fout. Hiermee werd de indruk van een homogeen misdrijf gewekt, met één motief. Vermoedelijk hield de politie er om die reden na de eeuwwisseling stilaan weer mee op.

‘Shoot the boer’

Brodie veronderstelt dat de zogenoemde plaasmoorde zelden politiek zijn, maar de reactie erop vrijwel altijd. In 2017 stelde Freedom Front Plus, een partij van Afrikaner nationalisten, de plaasmoorde in het parlement ter discussie, en sindsdien geeft FF Plus – inmiddels regeringsdeelnemer – regelmatig ruchtbaarheid aan het fenomeen. De politieke vijand speelt dan weer handig in op de angstsentimenten die daaruit ontstaan.

Een bekend voorbeeld is Julius Malema, de voorman van de Economic Freedom Fighters, een partij van zwarte nationalisten. Malema werd in 2011 door de rechter beticht van haatzaaierij omdat hij het strijdlied Dubul’ ibhunu (‘Shoot the boer’) in het openbaar had gezongen, een provocatie waar hij zich vorig jaar, in verkiezingstijd, weer aan bezondigde. Elon Musk – Zuid-Afrikaan – tweette in een reactie dat ‘they are actually killing white farmers every day’.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Zuid-Afrika. Volgend jaar verschijnt van hem bij uitgeverij Prometheus een (nieuwe) roman.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Elke maand vier moorden op het Zuid-Afrikaanse platteland. Wat betekent dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is ook goed mogelijk dat men in Nederland gewoon gerust is op Zuid-Afrika sinds het African National Congres (ANC) daar na een slopende strijd tegen de blanke overheersing aan de macht kwam in het wondere jaar 1994. Apartheid behoorde voorgoed tot het verleden, de hulp van Nederland was niet meer nodig. Eind goed, al goed.

Bevrijder verliest regeringsmacht

Dat datzelfde ANC daar woensdag voor het eerst zijn parlementsmeerderheid is verloren (de stemmen worden nog geteld maar de uitslag is wel duidelijk) lijkt mij toch belangrijk nieuws, en juist voor Nederland, een voorloper in de anti-apartheidsbeweging. Wat betekent het, dat de bevrijder van weleer de regeringsmacht verliest? Is dat een goed teken voor de democratie, of juist niet? En wat maakt dat van Zuid-Afrika?

Volgens prognoses van de kiescommissie hier heeft het ANC 42 procent van de stemmen voor het parlement behaald. Dat is wat je moet noemen een historische nederlaag. Bij de vorige verkiezingen, vijf jaar geleden, kreeg het ANC nog 57 procent van de stemmen, wat toen al als een dieptepunt werd beschouwd, zeker ten opzichte van de 69 procent die in 2004 werd behaald. De zaak laat zich eenvoudig verklaren: de partij – die overigens al onder Nelson Mandela verdeeld was tussen twee rivaliserende vleugels – is uit elkaar gedonderd.

Het eerste grote brok viel in 2008, toen drie ANC-prominenten zich afsplitsten en een eigen partij, Congress of the People, oprichtten. Vijf jaar later werd de losgeslagen leider van de jeugdliga, Julius Malema, de partij uit geknikkerd omdat hij opriep tot regime change in Botswana en omdat hij een journalist had uitgescholden. Dat ging het ANC te ver.

Malema richtte een eigen partij op, de Economic Freedom Fighters (EFF), en je kunt inmiddels wel spreken van een volwassen beweging, met rode baretten, strijdliederen en een charismatische leider die zo nu en dan een speelse oproep doet om blanke boeren te vermoorden. (Tegen Malema wordt regelmatig aangifte gedaan.) Het EFF, dat mijnen en banken wil nationaliseren, lijkt woensdag 9 procent van de stemmen te hebben behaald.

Zuma is populair

De laatste breuk kan, met een beetje overdrijving, de doodssteek van het ANC worden genoemd. Eind vorig jaar stampte ook de in 2019 afgezette oud-president Jacob Zuma een eigen beweging uit de grond – Umkhonto weSizwe, naar de vroegere gewapende tak van het ANC. Met name in zijn thuisprovincie, KwaZoeloe-Natal, is Zuma populair. Hier komen de Zoeloes vandaan, die in Zuid-Afrika in bestuurlijk opzicht een uitzonderingspositie hebben, alleen al omdat ze een eigen monarchie hebben.

Zuma, inmiddels 82, is zelf Zoeloe en speelde tijdens zijn campagne behendig in op het breed levende nationalisme dat onder zijn volk leeft. Dat hem achttien aanklachten wegens corruptie, afpersing, fraude en belastingontduiking boven het hoofd hangen, geeft hem thuis mogelijk zelfs extra legitimiteit.

Premier van een provincie

Op X tekende een prominente Zimbabwaanse journalist Zuma’s opkomst al in april uit en hij merkte daarbij op: ‘Africans adore a lovable rogue’. Zuma lijkt 13 procent van stemmen voor het parlement te hebben behaald, plus 43 procent van de stemmen voor het provinciale bestuur in KwaZoeloe-Natal (er werd woensdag ook gestemd voor provinciebestuur). Geen enkele nieuwkomer in Zuid-Afrika is daar ooit ook maar bij in de buurt gekomen en Zuma zou zomaar eens de premier kunnen worden van zijn eigen provincie. Het land krijgt hij nooit meer terug, dan maar een deel ervan.

Zonder afsplitsingen zou het ANC met een meerderheid aan de macht zijn gebleven. Het lijkt een kwestie van tijd voordat de partij verder uiteen valt. Zittend partijleider en president Cyril Ramaphosa wist dan wel met brede steun de verkiezingen in te gaan, maar van een bron dichtbij het ANC heb ik begrepen dat de veteranen in de coulissen klaarstaan om hem te lozen. Dat zou niet ongebruikelijk zijn, want coups zijn de partij niet vreemd.

Met wie moet het ANC regeren?

Mocht het Ramaphosa lukken om in het krankzinnige, door de constitutie gedicteerde bestek van twee weken een coalitie te smeden, en mocht de meerderheid van de gekozen volksvertegenwoordigers hem een tweede presidentstermijn gunnen, dan betreedt Zuid-Afrika een nieuw, onbekend terrein. Samen regeren.

Precedenten op gemeentelijk niveau voorspellen weinig goeds. Neem Johannesburg, daar trad in 2021 voor het eerst een coalitiebestuur aan. Dat kreeg het drukker met zichzelf dan met besturen. In twee jaar tijd werden zes burgemeesters versleten terwijl de stroom- en waterlevering in grote delen van de stad stokte, het wegdek stuk ging en het afval soms dagen, soms weken op straat bleef liggen. En met wie moet het ANC dan in zee? Oude vijanden?

Achteruitgang

Onder dertig jaar ANC is het land als geheel er in economisch opzicht niet beter op geworden. Sterker nog, de ongelijkheid tussen rijk en arm is volgens de Wereldbank groter dan voor 1994. De schade van 46 jaar rassensegregatie is verre van ongedaan gemaakt, witte Zuid-Afrikanen zijn op vrijwel elk sociaal-economisch vlak nog altijd beter af dan zwarte. De toegang tot fatsoenlijke huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs blijft achter voor wie het niet betalen kan, misdaad grijpt om zich heen, en basale voorzieningen worden niet of nauwelijks geleverd.

Gemeentes zijn failliet, belastingen kunnen niet betaald worden, meer dan 40 procent van de bevolking (62 miljoen mensen) heeft geen baan, en zowat de helft leeft van een uitkering van nog geen 18 euro per maand. Een overwinning voor de sociale zekerheid en een economische mislukking ineen.

Je kunt wel stellen dat Mandela’s opvolgers het hebben verziekt en dat het nieuwe leiderschap vooral zelf heeft geprofiteerd van de vrijheid –Ramaphosa kon puissant rijk worden dankzij kortingen die zwarte ondernemers bevoordeelden –, al doet die conclusie het land wat mij betreft geen recht.

Zuid-Afrika, waar een vreedzame machtsoverdracht van blank naar zwart werd bewerkstelligd (een dekoloniaal wonder), is bestand tegen al te grote schokken. Waar despoten grondwetten herschrijven om aan de macht te kunnen blijven, en waar een complete regio in nog geen paar maanden tijd omviel, zijn Zuid-Afrikanen keurig naar de stembus gegaan om hun gevoelens van onbehagen tot uiting te brengen. En 75 procent van de stemmen van woensdag ging niet naar populisten, maar naar centrumpartijen – links en rechts.

Veiling van erfgoed

Wie goed zoekt, kan in alles een symbool vinden. Ik trof er een aan in het nieuws dat Makaziwe Mandela, oudste-dochter-van, zeventig persoonlijke bezittingen van haar vader aanbood op een veiling in de VS. Gehoorapparaten, een ID-kaart, geschenken van diverse wereldleiders, en wat iconische Madida-hemden. De afdeling Erfgoed van de Zuid-Afrikaanse regering was daar niet zo blij mee en probeerde de veiling te voorkomen. Tevergeefs. Wat moet ze in godsnaam met al die troep?

Ik dacht: de magie van Mandela lijkt er in Zuid-Afrika wel vanaf, en dat is misschien wel zo gezond ook.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. Vorig jaar verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Wynia’s Week is blij met alle abonnees. Maakt u vrienden en collega’s ook abonnee? Graag! Wilt u ook sponsor of donateur worden? Hartelijk dank!

Het bericht De magie van Mandela is er vanaf en dat is misschien wel zo gezond verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee congresleden hebben namens de Democratische en Republikeinse partij een wetsvoorstel ingediend bij het Huis van Afgevraagdigden, met een oproep om de relatie met Zuid-Afrika te herzien in het belang van de eigen nationale veiligheid. De congresleden – John James en Jared Moskowitz – zijn niet gerust op de betrekkingen die de Zuid-Afrikaanse regering onderhoudt met Peking, Moskou (door de VS gesanctioneerd) en Hamas (beschouwd als terroristische organisatie), en vrezen voor onderlinge uitwisseling van informatie. Mocht de wet worden aangenomen, dan komt onder meer de vrijhandel tussen de VS en Zuid-Afrika op de tocht te staan.

‘Heulen met kwaadwillende actoren’

Volgend jaar verloopt de termijn van de African Growth and Opportunity Act (Agoa), een wet die meer dan dertig Afrikaanse landen vrije toegang verschaft tot de Verenigde Staten – vrij zonder importtarieven te hoeven betalen. Zuid-Afrika verscheept auto’s, ijzer, staal en landbouwproducten naar de VS in het kader van de wet. De VS waren in 2021 op een na de belangrijkste handelspartner van Zuid-Afrika naar handelsvolume (22,7 miljard dollar).

Agoa is een hoeksteen van de Amerikaanse Afrika-politiek, en werd in 2000 gelegd om invloed te krijgen op het continent. In Washington gaan stemmen op om de criteria van de wet te herzien of de wet als geheel te vervangen. Om in aanmerking te komen, moeten landen beleid voeren dat armoede bestrijdt, corruptie tegengaat en mensenrechten waarborgt. Zuid-Afrika zou volgens Amerikaanse bestuurders inmiddels voldoende ontwikkeld zijn om nog langer van het programma afhankelijk te zijn voor groei, en hoewel Amerikaanse en Afrikaanse handelsfunctionarissen in december, op een driedaagse samenkomst in Johannesburg, besloten dat Agoa aan modernisering toe is, en hoewel president Joe Biden voorstander is van voortzetting, is deelname van één van de grootste begunstigden niet vanzelfsprekend meer.

Zuid-Afrika, nu op de kop af dertig jaar met een parlementsmeerderheid geregeerd door het African National Congres (ANC), heeft daarvoor in de ogen van een deel van het Amerikaanse politieke establishment te veel foutje vriendjes. In de woorden van Congresleden James en Moskowitz: ‘De Zuid-Afrikaanse regering heeft, in tegenstelling tot haar neutrale houding, een verleden van heulen met kwaadwillende actoren’.

Die in Washington verfoeide internationale betrekkingen gaan ver terug, en kunnen worden verklaard vanuit ideologische verwantschap en een gedeeld verleden. Al in 1927 bezoekt ANC – dan nog een denktank – de Sovjet-Unie, waar wordt gesympathiseerd met de onderdrukking van het zwarte proletariaat door de blanke kapitalisten, en in 1960 neemt die vriendschap een serieuze vorm aan. In dat jaar schieten politieagenten 69 onbewapende, zwarte demonstranten dood in het township Sharpeville. Het ANC, dat overweegt militant te worden, wint advies in bij het Kremlin, waarna onder Nelson Mandela een militaire vleugel wordt opgericht; het begin van de gewapende strijd tegen de apartheid.

De Sovjet-Unie begint op eigen bodem militaire trainingen voor de anti-apartheidsbeweging te organiseren. ANC-delegaties worden ingevlogen om conferenties bij te wonen, en in Moskou wacht een ziekenhuisbed voor wie maar medische hulp nodig heeft. Duizenden jonge Zuid-Afrikanen komen naar de Sovjet-Unie om er te studeren. Volgens de Russische historicus Vladimir Sjoebin, indertijd betrokken bij het steunprogramma, zouden zo’n tweehonderd ANC-leden een academische opleiding hebben afgerond in de Sovjet-Unie. Meer dan drieduizend activisten en guerrillastrijders werden in de Sovjet-Unie opgeleid.

Geld uit Moskou

Tot eind jaren tachtig ontving het ANC ieder jaar een paar honderdduizend dollar van de Sovjetregering, en van 1963 tot 1990 zou de militante vleugel van het ANC voor 36 miljoen roebel aan wapentuig hebben gekregen (geweren, pistolen, granaat- en raketwerpers, anti-tankwapens en luchtdoelraketten) en daarbovenop nog eens 16 miljoen roebel voor humanitaire hulp.

In 1980 constateerde de Amerikaanse inlichtingendienst CIA dat een groot deel van de trainingsprogramma’s was geënt op ideologische indoctrinatie. Over de communistische ideeën van het ANC bestaat tot op de dag van vandaag discussie. Veel ANC-prominenten, onder wie oud-president Jacob Zuma, volgden een militaire opleiding in de Sovjet-Unie.

Nadat de Sovjet-Unie uiteenviel, en het ANC onder aanvoering van Nelson Mandela een historische verkiezingsoverwinning boekte, ging de geldkraan dicht. De interesse vanuit Rusland nam weer toe tijdens de tweede presidentstermijn van Vladimir Poetin. In 2006 bezocht hij Zuid-Afrika om zakenkansen te creëren voor Russische bedrijven.

De oliemiljardair Roman Abramovitsj en de aluminiumbaron Viktor Vekselberg worden – nog steeds – geschaard onder de voornaamste begunstigden. Als er Russische invloed is op de Zuid-Afrikaanse politiek, laat die zich nu waarschijnlijk vooral gelden via het bedrijfsleven. Vorig jaar nog doneerde Vekselberg (gesanctioneerd door de VS) omgerekend 826.000 dollar voor de verkiezingscongres van het ANC via een van zijn in Zuid-Afrika geregistreerde bedrijven. En onlangs dook ook de gesanctioneerde Russische wapenhandelaar Ivor Ichikowitz op (zijn Ichikowitz’s Paramount Group is een van de grootste wapenproducenten op het Afrikaanse continent), en wel tijdens een Zoom-vergadering van de zes Afrikaanse leiders die onder leiding van Ramaphosa op het punt stonden om op vredesmissie naar Oekraïne en Rusland.

Ideale klant van Israël

Terwijl Moskou de revolutie in Zuid-Afrika steunde, kwamen via een ander kanaal fondsen binnen om de revolutie te stuiten. Israël, in 1973 economisch verzwakt door de Jom Kipoer-oorlog, zocht dringend een afnemer voor defensiecontracten omdat de Amerikanen weigerden Israël opnieuw te bevoorraden. De regering van de Nasionale Partij in Pretoria bleek de ideale klant: een op defensie gerichte, rechtse regering van een ontwikkelingsland zonder nauwe banden met het Arabisch-islamitische blok. Geld was geen bezwaar, dankzij de gestegen prijzen van goud, steenkool en uranium, waar de Zuid-Afrikaanse bodem vol mee zat. Er woonde in het land daarnaast een grote joodse gemeenschap, die ook nog eens, per hoofd van de bevolking, de grootste sponsor van de staat Israël was, en daarmee van zijn militaire uitgaven.

Via clandestiene contracten (de Israëlische regering was voor de buitenwacht tegen de apartheid) stegen de militaire uitgaven van Israël in een jaar tijd met veertig procent, terwijl het bbp goeddeels was verdampt. De Zuid-Afrikaanse regering konden het materieel goed gebruiken, want er stonden twee Sovjet-regimes voor de deur, in Angola en Mozambique. Met een formidabele oorlogsmachine kon het communistische gevaar – in het geval van Angola gesteund door Cubaanse troepen van Fidel Castro – buiten gehouden worden, en hoefde Pretoria zich niet al te veel zorgen te maken over de tanende blanke macht in buurland Rhodesië. (Pretoria vertrouwde lang op deze koloniale bufferzone als frontverdediging tegen de rest van zwart Afrika.)

De Amerikanen, eerder nog bondgenoten (de VS waren na de Tweede Wereldoorlog afhankelijk geraakt van Zuid-Afrikaanse uranium), stelden in 1977 een internationaal wapenhandelverbod in tegen Pretoria, wat Israël in een nog ongemakkelijker positie zetten. Desalniettemin ging er, volgens onderzoek van de Amerikaanse journalist Sasha Polakow-Suransky, tussen 1974 en 1993 aan 600 miljoen dollar per jaar aan oorlogsmateriaal naar Zuid-Afrika, wat van Zuid-Afrika Israëls derde grootste handelspartner maakte. In ruil exporteerde Israël Zuid-Afrikaanse goederen onder Israëlische labels om Pretoria een Europese boycot te helpen omzeilen. De ene paria hielp de ander, en dat zette kwaad bloed.

Een jaar voor de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika zou Nelson Mandela op een internationaal congres van sociaaldemocraten tegen de Israëlische delegatie hebben gezegd dat ‘de Zuid-Afrikanen de steun van de staat Israël aan het apartheidsregime nooit zullen vergeten’, en in die uitspraak lijkt de verklaring te liggen voor de actie die de ANC-regering onder president Ramaphosa bereid is te nemen tegen Israël.

Een ander deel van de verklaring: ook Arabische landen kochten tijdens de Koude Oorlog invloed. Golfstaten boden aantrekkelijke hulppakketten aan in ruil voor steun aan de Palestijnse zaak. De Organisation of African Unity (voorloper van de Afrikaanse Unie) sprak indertijd onvoorwaardelijke steun uit voor de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie, en sinds Mandela’s verkiezingen heeft het ANC goed contact onderhouden met de Palestijnse Autoriteiten, met een ambassade in Ramallah en meerdere bilaterale verdragen als gevolg.

‘Regime change’ in Johannesburg?

De situatie in het Midden-Oosten is door zowel Mandela als Ramaphosa vergeleken met de apartheid in Zuid-Afrika, waarbij de gelijkenis wordt gemaakt tussen de Palestijnse gebieden en de vroegere Bantoestans – in naam onafhankelijke vazalstaten binnen de landsgrenzen van Zuid-Afrika waarmee Pretoria een groot deel van de arme, zwarte bevolking isoleerde.

Er is een maand verstreken sinds de regering van Cyril Ramaphosa in het gelijk werd gesteld door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, en in eigen land zijn verkiezingen op komst. De president van Zuid-Afrika heeft op een partijcongres gezegd te vrezen voor buitenlandse inmenging, als repercussie voor de zaak. Hij zegt, zonder te melden uit welke hoek de dreiging komt, dat ‘regime change’ weleens het doel kan zijn van deze kwaadwillende actor. De staatsinlichtingendienst heeft nog geen concrete dreiging gemeld.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. Vorig jaar verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Wynia’s Week is blij met alle abonnees. Maakt u vrienden en collega’s ook abonnee? Graag! Wilt u ook sponsor of donateur worden? Hartelijk dank!

Het bericht Moskou, Peking, Hamas: hoeveel foute vrienden kan Zuid-Afrika nog verdragen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het staatsbezoek valt samen met een handelsmissie. Den Haag probeert onder meer waterstofbelangen veilig te stellen in de derde economie op het continent. Willem-Alexander en Máxima worden woensdag in de bestuurlijke hoofdstad Pretoria ontvangen door president Cyril Ramaphosa en vliegen dan op vrijdag door naar Kaapstad, waar het slavernijmuseum en de botanische tuin van Kirstenbosch worden aangedaan.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst gaat de koning in Kirstenbosch in gesprek met experts van het Wereld Natuur Fonds (WNF) over het belang van biodiversiteit en natuurbescherming. Dat is niet meer dan gepast, want de Oranjes en het WNF gaan ver terug. Opa Bernhard himself stond aan de wieg van de club.

Kijken én knallen: Bernhard was een echte natuurliefhebber

Juliana verdomde het in haar tijd als koningin (1948-1980) om Zuid-Afrika te bezoeken zolang er apartheid bestond, maar Bernhard zag in de scheiding der rassen geen bezwaar voor een bezoekje. ‘Over deze uiterst moeilijke materie kun je pas meepraten als je er ten minste een paar jaar zelf hebt geleefd en over het vraagstuk veel hebt gelezen,’ vond hij.

In 1953 vergezelde de prins-gemaal PvdA-premier Willem Drees op een bezoek aan de Unie van Zuid-Afrika. Namens het kabinet in Den Haag lobbyden ze bij president D.F. Malan voor aanvullende landingsrechten voor de KLM en voor betere voorwaarden voor investeringen en immigratie vanuit Nederland. Die kwamen er.

Bernhard ging dat jaar voor het eerst op safari – in Tanganyika, tegenwoordig Tanzania. Hij raakte ingenomen met dit deel van de wereld; het zou zijn vaste vakantiebestemming worden. De prins was een uitgesproken natuurliefhebber (kijken én knallen) en zag in de daaropvolgende jaren hoe de aantallen olifanten en neushoorns aan de rivieroevers slonken, wat hem zeer aan het hart ging.

In 1961 bracht hij samen met de Britse natuurbeschermer Peter Scott een club van invloedrijke vermogenden bijeen die een fonds vulden dat de naam World Wildlife Fund kreeg – het WNF. Bernhard werd de eerste internationale president, tot 1976. Hij moest toen terugtreden vanwege de Lockheed-affaire.

In die vijftien jaar leverde hij significante bijdragen aan de bescherming en het beheer van flora en fauna wereldwijd. Diverse natuurparken danken hun bestaan aan hem; de handelsovereenkomst CITES (ter bescherming van bedreigde dier- en plantensoorten, door 183 landen ondertekend) behoort tot de pronkstukken uit zijn nalatenschap.

Een andere inspanning van de prins, minstens zo significant, was Operation Lock – een paramilitair fiasco in zuidelijk Afrika. Deze in Nederland relatief onbekende bladzijde in de geschiedenis van de Oranjes werd in 2015 nauwgezet in boekvorm gereconstrueerd door de Britse zoöloog John Hanks. Hanks was een spil in de operatie en wilde in zijn memoires een einde maken aan de samenzweringstheorieën en lasterlijke beschuldigingen aan zijn eigen adres en dat van Bernhard.

De stropers moesten met eigen middelen worden bestreden

Operation Lock was een clandestiene commando-operatie die volgens Hanks – destijds hoofd-Afrika bij het WNF – werd geïnitieerd door Bernhard. De Schavuit van Oranje had zijn officiële taken bij het WNF neergelegd (de Britse prins Philip nam het stokje over) maar bleef zich achter de schermen inspannen om het agressieve stropen van neushoorns in zuidelijk Afrika een halt toe te roepen.

Naar zijn mening moesten de stropers met gelijke middelen worden bestreden. De zwarte neushoorn stond op dit punt in de geschiedenis op het randje van uitsterven door de illegale handel in neushoornhoorn, gedreven door de vraag naar traditionele geneesmiddelen in China en hoornen heften in Noord-Jemen.

Op 3 november 1987, schrijft Hanks in Operation Lock and the War on Rhino Poaching, komt in Hôtel de la Paix in Lausanne een WNF-delegatie bijeen op uitnodiging van de voormalige Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen, prins Sadruddin Aga Khan. Hanks presenteert daar een paper waarin hij pleit voor een continentale aanpak van neushoornbeheer.

Schilderijen uit de privé-collectie van Juliana zorgden voor de financiering

Khan is voorstander, en John Hanks en Bernhard reizen namens het WNF af naar Zambia om te lobbyen. In hoofdstad Lusaka, aan de bar van het Ridgeway Hotel, deelt Bernhard met Hanks zijn onvrede over de inspanningen van het WNF. Hij wil gespecialiseerd onderzoek laten verrichten naar de handel in hoorn: precies en gevaarlijk werk waartoe hij geen enkele ngo geschikt acht. Daar heb je geen kantoorklerken, maar militairen voor nodig. Die avond wordt in Lusaka het zaadje voor Operation Lock geplant.

Bernhard financiert zijn pet project met de opbrengst van twee zeventiende-eeuwse schilderijen uit de privécollectie van Juliana, De verkrachting van Europa door Elisabetti Sirani en De heilige familie van Bartolomé Esteban Murillo. Ze gaan voor 610.00 pond onder de hamer in Sotheby’s in Londen. De opbrengsten zijn officieel bestemd voor het WNF, maar 500.000 pond vloeit op Bernhards verzoek naar zijn privérekening.

Met dat geld en een riante bijdrage van de Zuid-Afrikaanse tabaksmiljonair Anton Rupert (ooit lid van de geheime apartheidgezinde Broederbond, tevens WNF-trustee) wordt in januari 1988 in een buitenwijk van Pretoria een commandobasis ingericht van waaruit een team van Britse huurlingen onder leiding van de Britse luitenant-kolonel Ian Crooke zal opereren. Hanks tekent op verzoek van Bernhard voor geheimhouding, opdat zijn collega’s in Zwitserland niets te weten zullen komen.

Charles De Haes, directeur-generaal van WNF International (en Bernhards voormalige persoonlijk assistent), is wel op de hoogte. Op 12 januari 1989 schrijft De Haes een brief aan een medewerkster waarin hij erop aandringt dat Bernhard 500.000 pond krijgt ‘voor een speciaal project’.

Operation Lock wordt een zooitje. Het commando verzamelt weliswaar inlichtingen en leidt met succes anti-stroopeenheden op, maar infiltreert ook de handel en koopt zelf partijen hoorns op, die weer doorverkocht worden. Het grootste probleem, schrijft Hanks, is de samenwerking met de Zuid-Afrikaanse inlichtingendiensten en met het Zuid-Afrikaanse leger, dat samenwerkt met terreurbewegingen in Angola en Mozambique – die hun operaties financieren door handel in hoorn en ivoor. Bestrijden aan de voordeur, aanmoedigen via de achterdeur.

Kolonel Crooke begint tot overmaat van ramp samen te werken met Craig Williamson, actief in de Zuid-Afrikaanse veiligheidsraad. Williamson zal worden ontmaskerd als het brein achter bomaanslagen en huurmoorden op antiapartheidsactivisten in verre buitenlanden (onder de doden een moeder en haar zesjarige dochter). ‘Op dit moment waren noch ik noch prins Bernhard op de hoogte van de ontmoeting tussen Crooke en Williamson,’ schrijft Hanks. De Afrikaanse praktijk laat van hun goede bedoelingen geen spaan heel.

De kosten lopen op tot bijna 800.000 pond

Het geld raakt op en eind 1989 wordt de stekker uit Operation Lock getrokken. De totale kosten lopen op tot iets onder de 800.000 pond, grotendeels verstrekt door Bernhard. Latere donaties kwamen volgens Hanks vanuit de stichting van de Britse oorlogsveteraan David Stirling.

Hanks vertrekt in 1990 bij het WNF om een fundamenteel verschil van mening met directeur-generaal De Haes over een totaalverbod op ivoorhandel, waarop WNF-donateurs aandringen. (De Haes is voor een verbod, Hanks tegen. Hij vreest dat een verbod de samenwerking met Afrikaanse leiders in de weg zal komen te staan). Hanks herinnert zich: ‘Wat me al snel duidelijk werd, was dat veel van het beleid van ngo’s in die tijd werd beïnvloed door fondsenwervers in plaats van door goede wetenschap en het advies van experts in het veld.’

In juli 1989 licht de Reuters-correspondent in Nairobi het deksel van de doofpot. Een Ierse journalist, Kevin Dowling, springt bovenop de onthullingen en maakt voor het Britse Channel 4 een documentaire. De film komt er niet, volgens Dowling omdat de directeur van Channel 4 voor uitzending een telefoontje van de rechterhand van prins Philip kreeg.

WNF-directeur De Haes heeft Hanks dan al voor de bus geduwd door hem een verklaring te laten ondertekenen waarin hij alle verantwoordelijkheid neemt voor Operation Lock. ‘Ik ondertekende en accepteerde het om Prins Bernhard en de goede naam van het WWF te beschermen.’

In Nederland brengt Stephen Ellis, hoofd van het Afrika-Instituut van de Universiteit van Leiden, het nieuws van de avonturen van Bernhard en het WNF naar buiten in de Volkskrant. De publicatie leidt tot consternatie, maar die ebt gauw weer weg. Ellis verwijt dat gebrek aan belastingstelling tegenover René Zwaap in De Groene Amsterdammer aan de coup tegen Boris Jeltsin, die diezelfde week plaatsheeft in Moskou.

Ook de verschijning van Hanks’ memoires in 2015 blijft in Nederland nagenoeg onopgemerkt. Zwaap verklaart na al die jaren tegenover Wynia’s Week: ‘Tja. Dat is de Nederlandse pers.’

‘Forget the Volkskrant’

John Hanks en prins Bernhard bleven op goede voet verkeren tot aan Bernhards dood in 2004. Vlak na de Volkskrant-publicatie in 1991 schrijft de prins-gemaal zijn oude WNF-kameraad: ‘Sincerest thanks for you letter and please thank all my friends who signed the beautiful birthday present. I was very touched and deeply grateful. I suggest you forget the Volkskrant – not worth it.’

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. In mei verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Het bericht Reconstructie: de reusachtige puinhoop die prins Bernhard en zijn Wereld Natuur Fonds aanrichtten in Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.