Het Westen was tot voor kort veruit het meest welvarende deel van de wereld. In de jaren zestig groeiden de Westerse economieën gemiddeld met meer dan 6% per jaar. Elk decennium daarna nam dit percentage af, en inmiddels zijn we al blij als we überhaupt nog groeien.

Aziaten groeien wel door

Je zou kunnen tegenwerpen dat we minder groeien omdat we al zo welvarend zijn. Maar landen als Singapore en Hongkong laten nog steeds groeicijfers zien waar Westerse landen alleen maar van kunnen dromen. Het gemiddelde jaarinkomen van een Singaporees is nu substantieel hoger dan dat van een Amerikaan.

Daar komt bij dat we grotendeels op geleend geld leven. De schulden van westerse staten, bedrijven en huishoudens zijn gigantisch. De Amerikaanse staatsschuld bedraagt momenteel 136% van het BNP, hoger dan ooit tevoren, zelfs hoger dan in 1945 ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Griekenland en Italië doen het nog slechter, en ook landen als België, Frankrijk en Spanje zuchten onder torenhoge schulden. De bankensector is nog steeds niet gesaneerd na de crisis van 2007 en beurzen en banken worden op de been gehouden door massale “stimulering” van centrale banken.

De levensstandaard van de westerse bevolking stagneert al jaren en de waarde van spaargeld wordt uitgehold door voortdurende inflatie. Starters op de arbeidsmarkt hebben vaak hoge studieschulden, kunnen geen huis meer betalen, kunnen nauwelijks een vast arbeidscontract krijgen en hebben weinig vooruitzichten op een waardevast pensioen. Een enorm verschil met het verleden, toen jongeren nog volop kansen hadden.

De belastingdruk is in de laatste honderd jaar gegroeid van ongeveer 10% tot ruwweg 50% in ons deel van de wereld. Dat is erg genoeg, maar het wordt vaak vergeten dat belastingen maar één manier zijn waarop de staat ons armer maakt.

Hoge lasten remmen de welvaart

Staatsingrijpen brengt vele andere verborgen kosten met zich mee. Inflatie bijvoorbeeld. Of denk aan bureaucratie of “regeldruk”. Amerikaanse economen berekenden dat groeiende regeldruk heeft geleid tot 2% minder jaarlijkse groei sinds 1949. Dat lijkt weinig maar het houdt in dat de gemiddelde Amerikaan vier maal zo welvarend zou zijn geweest dan nu – dus 200.000 dollar per jaar zou verdienen in plaats van 50.000 per jaar.

Denk ook aan gemiste productiviteit en innovatie. Als leraren, artsen, zorgverleners, ondernemers, politiemensen formulieren moeten invullen, kunnen ze die tijd niet besteden aan productieve activiteiten. Als sectoren als onderwijs en gezondheidszorg moeten voldoen aan bureaucratische eisen, wordt hun innovatieve vermogen geremd. Deze kosten blijven onzichtbaar, maar zijn wel reëel.

Vrijheid

Het Westen werd groot in een tijd dat de overheid klein was, het individu belangrijk, de macht  gedecentraliseerd. Inmiddels is de overheid groot en machtig, het individu wordt betutteld en belast en de macht is steeds meer gecentraliseerd en verplaatst zich zelfs naar internationale organisaties, zoals de EU, de ECB, het IMF, en allerlei VN-organisaties, zoals de WHO.

Europa is succesvol geworden in een tijd dat het continent gefragmenteerd en gedecentraliseerd was. Het continent was een lappendeken van kleine staten die met elkaar concurreerden en eigen manieren bedachten om vooruit te komen. Deze diversiteit zorgde ervoor dat Europa niet verzandde in gecentraliseerde nationale bureaucratie zoals in China of Rusland het geval was. Small is beautiful: kleine landen zijn over het algemeen het meest succesvol en gelukkig.

Vrijheid betekent autonomie, de mogelijkheid om zelf te bepalen hoe je je leven inricht, met wie je handelt, welk beroep je uitoefent en hoe je de vruchten van je arbeid besteedt.

Vrijheid raakt uit beeld

Die vrijheid raakt steeds meer uit het zicht. De rol van de staat is steeds groter geworden. Westerse burgers worden nu meer dan ooit bespioneerd, afgeluisterd en bespied door miljoenen camera’s. Complete sectoren, zoals de zorg, onderwijs, en politie, zuchten onder steeds verder uitdijende bureaucratie, met onzinnige regels en protocollen, waarin de menselijke maat is verdwenen. Voor vrijwel elk maatschappelijk of economisch probleem presenteren politici dezelfde oplossing: hogere belastingen en  meer overheidsbemoeienis.

De regelgeving neemt voortdurend toe. Steeds meer dingen zijn verboden of juist geboden, en wie niet meewerkt kan rekenen op steeds zwaardere straffen. Via propaganda op school en TV worden burgers geïndoctrineerd en betutteld over klimaat, diversiteit, gelijkheid en de EU. 

De staat slaat toe

In de coronacrisis is duidelijk geworden hoe vanzelfsprekend en ingrijpend de macht van de staat is geworden. De regering schrijft tot in de kleinste details voor hoe we moeten leven, zelfs met hoeveel mensen we thuis mogen eten, of we mogen dansen of sporten of elkaars handen schudden en zelfs dat we met mondkapjes op moeten lopen.

Op geen enkel moment in het corona-jaar is iemand op het idee gekomen dat burgers ook in staat zouden zijn om zelf te bepalen hoe ze met een gezondheidsgevaar omgaan. De regering schoof bovendien moeiteloos de grondwet opzij, met ruime steun van het parlement, om haar macht te kunnen uitoefenen.

De bemoeienis schrijdt voort

Het coronabeleid komt niet uit de lucht vallen. De trend is al heel lang zichtbaar. De overheid bepaalt steeds meer en steeds ingrijpender wat we wel en niet mogen: hoeveel bedrijven hun werknemers moeten betalen, hoe kantoor en werkplaats moeten worden ingericht (Arbowetten), wat de prijs van een dienst of artikel mag zijn, wat de contractvoorwaarden zijn voor werknemers of bijvoorbeeld voor de verhuur van een appartement.

Daarmee lijkt het alsof de “consument” wordt beschermd. Maar het vermindert de speelruimte voor werknemer en werkgever, huurder en verhuurder, klant en uitbater. Veel werkgevers nemen daardoor steeds minder graag mensen in dienst, huiseigenaren verhuren hun woning of kamer liever niet.

Anti-discriminatiewetgeving legt nog meer beperkingen op aan relaties tussen mensen en leidt tot steeds meer repressie. De politie komt je opzoeken als je discriminerende uitlatingen pleegt of ingaat tegen het overheidsbeleid. In 2019 werd een Britse moeder door drie politiemensen thuis gearresteerd, waarna ze werd verhoord en zeven uur opgesloten zat op het politiebureau. Ze had op Twitter een transgender vrouw herhaaldelijk als man aangesproken.

Ironisch genoeg bepaalt de huidige diversiteitscultus, die anti-discriminerend is bedoeld, dat talrijke posities, zoals die van politici, ambtenaren, politiemensen en hoogleraren, worden ingevuld op basis van huidskleur, geslacht en geaardheid, en niet meer op grond van vaardigheden en kennis.

De overheid bepaalt ook grotendeels hoe het zorgstelsel eruit ziet, het onderwijs, het financiële stelsel, het pensioenstelsel. Dit is niet alleen zo in Europa, maar ook in een land als de Verenigde Staten, waarvan veel mensen onterecht denken dat er weinig regeldruk of overheidsingrijpen is. De Federal Code of Regulations, wat slechts een deel is van de totale wetgeving in de V.S., besloeg in 1929 één boek, in 2015 was dat uitgedijd tot 174.545 pagina’s. Dat zijn 350 boeken van 500 pagina’s.

Waarden

De ideeën en waarden waarmee het westen groot is geworden zijn individuele vrijheid, eigendomsrechten, de rechtsstaat en ondernemerschap. Wie succesvol was, mocht uitblinken en werd gewaardeerd. Mensen vonden het normaal om hun eigen broek op te houden en zelfredzaam te zijn.

Die prestatiecultuur is omgeslagen naar een slachtoffercultuur. De gulle verzorgingsstaat is een beloning op stilzitten en de hoge belastingdruk een straf op werken. Alle aandacht gaat uit naar “de zwakkeren” en als die er niet zijn, worden ze wel gecreëerd. Niemand is blijkbaar meer “zwak” door eigen onverantwoordelijkheid, domheid of luiheid. Hoe minder je doet, des te meer hulp krijg je van de overheid.

Westerse topuniversiteiten worden ingericht op het bieden van een “veilige” en “diverse” leeromgeving, behalve dan als het om diversiteit van meningen gaat. Op universiteiten is alleen nog maar plaats voor “progressieve” ideeën, pro-kapitalistische en conservatieve ideeën zijn taboe.

Renaissance

Het ‘vrije’ Westen is steeds meer opgeschoven richting socialisme en totalitarisme. In het coronabeleid is weinig verschil meer te zien tussen westerse landen en landen als China.

Is er een weg terug naar een vrije en dynamische samenleving? Er is op dit moment weinig reden om daarin te geloven. Het establishment gaat keihard door op de weg van machtscentralisatie, overheidsbemoeienis en gelijkheid. Digitalisering biedt de machthebbers ongekende mogelijkheden hun macht uit te breiden.

Er zijn inmiddels ook zoveel mensen afhankelijk van de staat, dat de ketenen van de macht nog maar heel moeilijk kunnen worden doorbroken. Of het zou moeten zijn dat, wellicht na een diepe crisis, het westen zichzelf opnieuw weet uit te vinden en de waarden waarop zijn succes is gebaseerd, weet terug te vinden.

De democratie voorbij

Democratie wordt algemeen beschouwd als het beste politiek systeem. Het wordt gezien als het toppunt van beschaving, de oplossing voor al onze maatschappelijke problemen, een idee dat in de hele wereld ingang moet vinden. Ten onrechte.Meer informatie

Het bericht Het Westen was het Beste, maar lijdt aan stagnatie en verval (4) verscheen eerst op Wynia's Week.

Misleidend

Deze versie van de geschiedenis is echter nogal misleidend. Het is waar dat westerse landen er vanaf de 15^e eeuw op uit zijn getrokken en de wereld voor een deel hebben ‘veroverd’. En ook dat ze zich daarbij schuldig hebben gemaakt aan grootscheepse slavenhandel en slavernij. Maar het Westen had geen monopolie op kwaadaardigheid terwijl de rest van de wereld vreedzaam en nobel was.

Het is ook niet gezegd dat het Westen rijk is geworden dankzij kolonialisme en slavernij. Je kunt er ook andersom naar kijken: omdat westerse landen rijker en geavanceerder waren, konden zij andere landen overheersen. Die overheersing is echter niet waar de westerse welvaart vandaan kwam. Zij heeft het Westen zelfs misschien wel meer gekost dan opgeleverd.

Wij willen aan de hand van vijf stellingen het beeld van de westerse ‘uitbuiting’ bijstellen.

1. Slavernij is geen westerse uitvinding

Slavernij is een gruwelijk, mensonterend verschijnsel. Daar kan geen twijfel over bestaan. Maar de pijnlijke waarheid is dat slavernij in de hele menselijke geschiedenis overal en alom aanwezig is geweest.

Historicus James C. Scott schrijft in zijn boek Against the Grain – A Deep History  of the Earliest States, over het ontstaan van de eerste staten: ‘Voor de eerste staten was slavernij een essentiële manier om de productie te maximaliseren en surplusproductie af te romen. Het is bijna onmogelijk om de centrale plaats die lijfeigenschap innam in de ontwikkeling van de staat te overdrijven … Rond 1800 leefde driekwart van de wereldbevolking in lijfeigenschap. In Zuidoost-Azië waren alle vroege staten slavenstaten en slaven-handelende staten – de meest waardevolle vracht van Maleisische handelaren in Zuidoost-Azië bestond, tot de late 19^e eeuw, uit slaven.’

Slavernij was ook wijd verspreid binnen Afrika. ‘Het aantal slaven binnen Afrika was groter dan het aantal dat werd geëxporteerd,’ schrijft de Amerikaanse historicus Thomas Sowell in zijn boek Conquests and Cultures. ‘De geschiedenis is ze vergeten.’ Sowell beschrijft uitgebreid de gruwelijkheden die gepaard gingen met de slavenhandel in de Arabische wereld. De reden dat daar, anders dan in Amerika, nu geen grote zwarte minderheid leeft, is omdat slaven zich er niet konden voortplanten, zo slecht werden ze behandeld.

2. Het Westen heeft de slavernij afgeschaft

Het Westen mag zich dan net als de rest van de wereld schuldig hebben gemaakt aan slavernij en slavenhandel – het is juist het ‘kapitalistische’ Westen geweest dat de slavernij heeft afgeschaft. Daar hoor je de anti-westerse critici zelden over.

De afschaffing van de slavenhandel was grotendeels het resultaat van een welbewuste, decennialange ideeënstrijd die werd gevoerd door een combinatie van klassiek-liberale denkers en religieus geïnspireerde activisten, de Quakers, in Engeland. De bekende vrije-marktaanhangers uit de 18^e en 19^e eeuw, zoals Adam Smith, Ricardo, Bentham, Cobden en Bright, waren principiële tegenstanders van slavernij, en ook van kolonialisme, dat zij beschouwden als een vorm van protectionisme (handelsmonopolies) en ongewenst staatsingrijpen.

Adam Smith, de aartsvader van de vrije markt, schreef al in de 18e eeuw in zijn Theory of Moral Sentiments (ietwat vrij vertaald): ‘Iedere Neger van de kust van Afrika beschikt over meer grootmoedigheid dan zijn verderfelijke meester zich zelfs maar kan inbeelden’. Hij noemde slaven ‘helden’ en slavenhouders ‘afval’ en ‘ellendelingen’.

De rol van de Quakers mag ook niet onbenoemd blijven. Zij richtten in 1783 een eerste comité op ter bestrijding van de slavernij. Onder hun invloed ontstonden overal in Engeland Antislavery Societies. Dit leidde er uiteindelijk toe dat het Britse parlement in 1807 een wet aannam die slavenhandel op Britse schepen verbood.

In de daaropvolgende decennia nam de Britse regering het voortouw om de internationale slavenhandel te stoppen. De Royal Navy ging in deze strijd voorop. In 1833 verbood het Britse parlement slavernij in de koloniën – maar nog niet in India, waar slavernij door de eeuwen heen zo was verankerd in de samenleving dat afschaffing lange tijd niet mogelijk bleek. (Zie Jim Powell, Greatest Emancipations: How the West Abolished Slavery.)

Ongetwijfeld hebben ook economische factoren een rol gespeeld in de afschaffing van de slavernij. De complexe industriële samenleving die in het Westen ontstond had geen slaven nodig, maar zelfstandig denkende arbeidskrachten.

3. Westerse welvaart is niet te danken aan slavernij en kolonialisme

Het lijkt voor de hand te liggen dat landen rijker worden van slavernij en kolonialisme. Aan het einde van de 19^e eeuw bestreden Europese landen elkaar in hun streven naar koloniale macht. Maar werden zij hier economisch beter van? Of ging het om een politieke strijd?

Thomas Sowell concludeert in Conquests and Cultures dat slavernij geen economische voorspoed bracht. Het noorden van de Verenigde Staten, waar geen slavernij was, was rijker dan het zuiden. Een land dat waarschijnlijk het grootste aantal slaven heeft opgenomen in de geschiedenis is Brazilië, maar toen Brazilië de slavernij afschafte in 1888, was het nog steeds een achtergebleven gebied. De Arabische wereld was vergeven van de slavernij, maar werd pas rijk toen er olie werd ontdekt – door westerse bedrijven.

De westerse welvaart was ook niet gebaseerd op plundering van grondstoffen uit arme landen. Door de eeuwen heen vond verreweg de meeste handel in het Westen plaats tussen westerse landen onderling. ‘Afrika was geen belangrijke bestemming voor Europese investeringen of exporten,’ schrijft Sowell. ‘Afrika was wel iets belangrijker als bron van import, maar die kwam van een beperkt aantal plaatsen, zoals de Zuid-Afrikaanse goud- en diamantmijnen en de cacao- en palmoliegebieden. In totaal haalde Groot-Brittannië 7% van zijn invoer uit Afrika.’

Historicus Paul Bairoch schrijft in Economics and World History: Myths and Paradoxes (1995) dat in de periode 1800-1938 slechts 17% van de westerse export naar de ‘Derde Wereld’ ging en daarvan slechts de helft naar de koloniën. En export maakte slechts 8-9% uit van het bruto nationaal product van westerse landen. Bairoch merkt ook op dat landen als Zweden, Zwitserland, België en Duitsland een hogere economische groei kenden dan koloniale machten als Frankrijk, Engeland, Portugal, Spanje en Nederland, terwijl ze geen koloniën hadden (of pas laat, zoals in het geval van België en Duitsland).

Europa was ook niet afhankelijk van grondstoffen uit andere delen van de wereld, zoals vaak wordt gedacht. De ‘baanbrekende ontwikkelingen op het gebied van de energie (steenkool, de stoommachine) en de metallurgie (op cokes gestookte hoogovens) waren grotendeels onafhankelijk van de Atlantische driehoekshandel,’ schrijft historicus David Landes. Tot eind jaren dertig produceerden westerse landen meer energie dan ze consumeerden, schrijft Bairoch.

Een van de mogelijke redenen waarom in Europa een industriële revolutie plaatsvond was juist de afwezigheid van slavernij en de vorming van een zelfstandige middenklasse, die overigens al in de Middeleeuwen begon. In het Romeinse rijk daarentegen, schrijft historicus Louis Rougier, ‘verhinderde de slavernij de groei van een productieve middenklasse.’

4. Arme landen zijn niet arm door slavernij of kolonialisme, maar door dictatuur, corruptie en socialisme

Ook zo’n wijsheid die je op school leert: door arbitrair grenzen te trekken, creëerden de koloniale mogendheden kunstmatige staten die leidden tot burgeroorlogen en onderdrukking van minderheden in de ‘Derde Wereld’. Hoewel hier zeker waarheid in zit, is dit verre van het hele verhaal.

We zullen het hier niet hebben over de situatie in deze landen voordat ze door westerse staten werden gekoloniseerd, maar er is geen reden om aan te nemen dat het destijds aardse paradijzen waren. Ontwikkelingseconoom Peter Bauer wijst er ook op dat sommige van de armste landen in de wereld nooit koloniën zijn geweest, bijvoorbeeld Afghanistan, Tibet, Nepal, Liberia en Ethiopië (dat slechts zes jaar een Italiaanse kolonie was in zijn zeer lange geschiedenis)

Belangrijker is dat het ongeloofwaardig is om de problemen die er nu zijn in arme landen te blijven toeschrijven aan het koloniale tijdperk, dat al lang voorbij is. Als niet-westerse landen en mensen werkelijk zo vredelievend en eerlijk zijn, waarom zijn ze dan na zestig jaar niet in staat om orde op zaken te stellen?

Het grote probleem van arme landen is niet uitbuiting in het verleden, maar notoir corrupt bestuur in het heden. Een andere oorzaak van de armoede in Afrika is dat in het postkoloniale tijdperk zo’n 35 Afrikaanse staten zich tot het socialisme bekeerden. Landen als Mozambique, Tanzania, Zimbabwe, Ghana en Guinea zijn door socialistische ingrepen en nationalisaties economisch de vernieling in geholpen. In veel andere landen waren het brute dictators – Idi Amin, Kenneth Kaunda, Bokassa, Mobutu – die economische vooruitgang onmogelijk maakten. Zolang Afrikaanse landen niet loskomen uit hun spiraal van corruptie en staatsterreur zullen ze arm blijven.

Ontwikkelingshulp helpt daar niet bij. Integendeel, het zorgt ervoor dat de corrupte elites de middelen krijgen om hun macht in stand te houden. Aan het einde van de Koude Oorlog hadden westerse landen al 2000 miljard dollar overgemaakt aan ontwikkelingshulp, schrijft Tom Bethell. Dat geld is in een bodemloze put verdwenen. Vrij recent viel in The plunder route to Panama (2017) nog te lezen hoe Afrikaanse staatshoofden hun landen plunderen en tientallen miljarden wegsluizen naar belastingparadijzen elders in de wereld. Afrikaanse landen zijn overigens in het algemeen rijk aan grondstoffen en landbouwgrond. Droogte, ‘klimaatverandering’ en andere klimatologische factoren zijn niet de echte redenen voor de armoede in Afrika.

5. Kolonialisme was niet alleen negatief

Uiteraard hebben westerse landen zich vaak genoeg schuldig gemaakt aan gruweldaden en massamoorden in ontwikkelingslanden. Denk aan Belgisch Congo, om een berucht voorbeeld te noemen, maar Nederlanders hebben ook genoeg misdaden op hun geweten in Indonesië en andere koloniën.

Toch is de erfenis van het kolonialisme niet alleen maar negatief. De Amerikaanse economen William Easterly en Ross Levine van het National Bureau of Economic Research kwamen in een studie uit 2012 tot de conclusie dat Europese kolonisatie een ‘netto’ positief effect heeft gehad op de economische ontwikkeling van landen. Andere onderzoekers stellen dat kolonisatie in veel gevallen positieve effecten heeft gehad op onderwijs, bestuur en burgerrechten.

Uiteraard kun je hier allerlei vraagtekens bij zetten en het is zeker geen rechtvaardiging voor onderdrukking en kolonisering van landen. Waar het om gaat is dat de problemen in ontwikkelingslanden niet simpelweg kunnen worden toegeschreven aan de verderfelijke invloed van westerse landen.

De lessen

De Derde Wereld is dus niet arm door het Westen en het Westen is niet rijk ten koste van de Derde Wereld. Welvaart is niet een zero-sum-game die een vaste omvang heeft waarbij de een altijd moet inleveren ten nadele van de ander.

De voorspoed in het Westen is vooral te danken geweest aan de opmars van individuele rechten, zoals het recht op particulier eigendom, en de vorming van een burgerlijke samenleving die daarmee samenhangt. Dit maakte het mogelijk voor gewone burgers om zich te ontplooien en vrijelijk ideeën en goederen met elkaar uit te wisselen tot wederzijds voordeel.

Dat is ook de enige manier om een betere toekomst te bereiken voor iedereen. Maar zijn wij dat ons in het Westen zelf nog bewust? Dat is het onderwerp van het vierde en laatste deel van deze serie.

Een selectie van artikelen van Frank Karsten en van Karel Beckman is opgenomen in ‘Het Beste uit Wynia’s Week 2020’, dat op 23 november verschijnt bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het boek is HIER te bestellen.

Het bericht Het Westen heeft de slavernij niet uitgevonden maar wel afgeschaft (Het Westen is het Beste III) verscheen eerst op Wynia's Week.

Het was inderdaad een goed idee, maar niet zoals Gandhi het bedoelde. Het Westen heeft, zoals we in deel 1 van deze serie hebben betoogd, unieke prestaties geleverd op wetenschappelijk en artistiek gebied. Maar het heeft ook de meest florerende samenlevingen voortgebracht, met onovertroffen welvaart, welzijn, tolerantie en vrijheid. Samenlevingen die je zelden aantreft in Afrika, Azië, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten.

De liberale revolutie die het Westen doormaakte in de 18e en 19e eeuw zorgde ervoor dat machtswillekeur en onderdrukking werden teruggedrongen. Burgers kregen steeds meer rechten en vrijheden, zoals vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst, recht op particulier eigendom. Kerk en staat werden gescheiden en mensen mochten zelf bepalen welk geloof zij erop nahielden. De rechtspraak werd relatief onafhankelijk van de staat en burgers werden onschuldig geacht totdat schuld was bewezen. Vorsten konden niet opeens besluiten een tegenstander op te sluiten of te doden.

Je mag in het westen de gevestigde machten zelfs uitlachen. Een film als Life of Brian, waarin religie genadeloos op de hak wordt genomen, zou in veel niet-westerse landen worden verboden.

Economische vrijheid

Uniek was ook de economische vrijheid die burgers in westerse landen verwierven. Ze konden zelf hun beroep kiezen, een bedrijf beginnen, bezittingen en onroerend goed verwerven en vrij met elkaar handelen. Dit lijkt voor ons allemaal vanzelfsprekend, maar dat was het vóór de 18e eeuw niet.

En nu nog steeds niet in de meeste landen. De belangrijkste redenen dat mensen in ‘ontwikkelingslanden’ moeilijk aan hun armoede ontsnappen zijn bureaucratie en corruptie. De liberale Peruaanse econoom Hernando de Soto concludeerde na uitgebreid onderzoek dat mensen in arme landen vooral arm zijn omdat ze geen zekere rechtspositie hebben waardoor ze niet in vrijheid eigen bezit kunnen opbouwen. Als voorbeeld stelde hij: ‘Wil je in Egypte een stuk land kopen en legaal laten registreren, dan moet je bij 31 instellingen 77 procedures doorlopen en ben je 5 tot 14 jaar verder.’ Eigendomsrechten zijn essentieel voor vrijheid, welvaart en ondernemerschap.

Sinds 1995 publiceert Transparency International jaarlijks de Corruption Perceptions Index (CPI). Hierin scoren westerse landen steevast het hoogst. Westerse ambtenaren eisen zelden smeergeld voor een vergunning of document.

Tolerantie

Ook op andere terreinen hebben burgers in het Westen meer zeggenschap over hun leven. Nergens hebben organisaties als vakbonden, consumentenbonden en milieuorganisaties meer invloed. Westerse mensen hebben ook meer mogelijkheden om vooruit te komen in het leven en hun eigen levensstijl te kiezen dan mensen in andere landen. Nergens is zoveel sociale mobiliteit en hebben mensen van lage komaf meer kansen om hogerop te komen. In het algemeen zijn motivatie en talent de belangrijkste voorwaarden voor succes, niet afkomst, een adellijke titel of geld.

Nergens bestaat ook zoveel tolerantie ten aanzien van minderheden, andersdenkenden of mensen met andere seksuele voorkeuren. En hoewel je soms een andere indruk krijgt als je het nieuws volgt, is er waarschijnlijk nergens zo weinig racisme als in het Westen. Twee Zweedse economen deden daar in 2013 onderzoek naar. Voor hun World Values Survey vroegen ze mensen in hoeverre ze er een probleem mee hadden als iemand van een andere etniciteit naast hen kwam wonen. De uitkomsten waren verrassend: Westerse landen behoorden tot de meest tolerante landen, veel toleranter dan bijvoorbeeld India, China, Rusland, Indonesië, Turkije, Thailand, Iran, Marokko, Nigeria en Saoedi-Arabië.

Gelijkwaardig

Westerse landen lopen ook voorop in humanitair en sociaal opzicht. Er is veel aandacht voor het geluk van kinderen en kindhuwelijken en uithuwelijking zijn verboden. Lijfstraffen en de doodstraf zijn in de meeste westerse landen afgeschaft. Vrouwen zijn gelijkwaardig aan mannen. Lichamelijk en geestelijk gehandicapten worden met mededogen behandeld. Westerse landen kenmerken zich bovendien door een cultuur van filantropie en “goede doelen” die je lang niet overal ziet.

In westerse landen bestaat ook relatief veel aandacht voor het welzijn van dieren en voor milieu en natuurbescherming. Dat is in andere landen weleens anders. We horen vaak dat de oceanen omkomen in het plastic, maar wat je nooit hoort is dat meer dan 95% van dat plastic afkomstig is uit landen buiten Europa en Noord-Amerika. Zoals blijkt uit cijfers van Our World in Data is er in het westen ook de minste luchtvervuiling en het schoonste water.

Deze verworvenheden zijn zeker niet overal en altijd gemeengoed geweest in het westen. Fascisme en communisme, ook “westerse” uitvindingen, brachten het totalitarisme terug in een aantal westerse landen in de vorige eeuw. Liberale ideeën zijn ook zeker niet altijd consequent in praktijk gebracht. Ze golden lange tijd niet voor zwarten en andere minderheden of voor de lokale bevolking in westerse koloniën.

Maar veel mensen die in en door westerse landen werden onderdrukt wisten zich te bevrijden door een beroep te doen op westerse idealen. Leiders als Martin Luther King, Gandhi en Mandela vochten met succes voor de emancipatie van hun volkeren, geïnspireerd door het westerse ideaal van vrijheid en gelijkheid.

Dit wil niet zeggen dat in andere landen en culturen geen verheven ideeën bestaan over de waarde en waardigheid van mensen. Zeker wel. Maar nergens zijn ze zo breed in de praktijk gebracht als in het Westen.

Elders: kasten, nepotisme, lijfstraffen, discriminatie?

Kritiek op het Westen is soms terecht, want alles kan beter. Maar is het elders in de wereld beter? In India met zijn vervuiling, armoede en kastensysteem? In Afrika met zijn nepotisme, geweld en lage levensstandaard? In het Midden-Oosten waar nog lijfstraffen worden uitgevoerd, homoseksuelen worden opgehangen, en waar op afvalligheid de doodstraf staat? In Zuid-Amerika waar corruptie heerst en waar grote verschillen zijn tussen arm en rijk? In China, waar de overheid totalitaire controle uitoefent over haar burgers en geen vrijheid van meningsuiting bestaat?

Niet voor niets gaan de migratie- en vluchtelingenstromen in de wereld altijd richting westerse landen. Duizenden mensen wagen hun leven op gammele bootjes om het Westen te bereiken. Willen ze dan zo graag racistisch onderdrukt worden door de westerlingen? Uit een Gallup Poll uit 2018 blijkt dat de VS nog altijd de populairste bestemming zijn voor de 750 miljoen mensen die wereldwijd willen migreren. Moet je dan niet gewoon concluderen dat het Westen de beste samenlevingen heeft voortgebracht in de geschiedenis en in de wereld?

Maar hoe zit het dan met slavernij, kolonialisme en imperialisme? Daarover meer in deel drie van deze vierdelige serie.

Het bericht Welvaart, welzijn, vrijheid! Het Westen is het Beste (2) verscheen eerst op Wynia's Week.

Afkeer van de Westerse beschaving is dus niet nieuw, maar is de afgelopen jaren heviger en algemener geworden.

Activisten stellen dat het onderwijs moet worden ‘gedekoloniseerd’, dat standbeelden van historische figuren moeten worden neergehaald en dat straten moeten worden hernoemd. Politici, leerkrachten en opiniemakers buitelen over elkaar heen om ze tegemoet te komen en te verkondigen hoe verderfelijk de Westerse maatschappij en westerse mensen zijn.

Schuldgevoel

We moeten ons schuldig voelen over ons verleden. Een VVD-premier stelt dat er sprake is van ‘institutioneel racisme’. Emeritus-hoogleraar Gloria Wekker van de Universiteit Utrecht stelt in haar boek met de gelijknamige titel zelfs dat witte onschuld niet bestaat. Wanneer het gaat over kwalijke zaken als racisme, kolonialisme, uitbuiting, milieuvervuiling, oorlog en ongelijkheid, worden die bijna altijd geassocieerd met ‘het Westen’, zelden met andere culturen of landen.

Door de enorme hoeveelheid kritiek en de zelfkastijding van westerse leiders en intellectuelen denken velen onderhand dat er inderdaad iets structureel mis is met onze maatschappij en dat de westerse beschaving en geschiedenis bij uitstek gebaseerd zijn op uitbuiting en geweld. Je kunt wel stellen dat er sprake is van een Westerse identiteitscrisis.

Maar is het Westen echt zo slecht als wordt voorgesteld? Zelfkritiek is een goede eigenschap (een die buiten het Westen overigens veel minder vaak voorkomt). Geen samenleving is immers perfect. Maar een nuchtere analyse van wat het westen heeft voortgebracht zou moeten leiden tot een heel andere conclusie dan nu wordt getrokken. Het Westen heeft de wereld enorm veel goeds gebracht – en westerse idealen vormen voor het grootste deel van wereldbevolking nog altijd de beste hoop voor de toekomst. Misplaatste schuldgevoelens ondermijnen deze hoop.

Wetenschap en technologie

Het Westen is vele eeuwen lang toonaangevend geweest in kunst, wetenschap en technologie. De Amerikaanse socioloog Charles Murray deed een uitgebreide kwantitatieve analyse van encyclopedieën, handboeken en onderzoeken op het gebied van wetenschap en kunst. Hij concludeert in zijn boek Human Accomplishment dat 97% van alle significante, algemeen geaccepteerde prestaties van 1400 tot 1950 op het gebied van kunst en wetenschap bereikt is door mensen uit West-Europa en Noord-Amerika.

Op het gebied van biologie, sterrenkunde, geneeskunde, geowetenschappen, natuurkunde, scheikunde domineren de uitvinders en wetenschappers van Europese oorsprong. Newton, Einstein, Faraday, Archimedes. Hippocrates, Galileï, Edison, Tesla, Huygens, Darwin, Marie Curie, Copernicus, Pasteur, Crick en Watson, Charles Babbage – je kunt nog heel lang doorgaan met het noemen van namen van grote geleerden, maar bijna allemaal komen ze uit Europa of Noord-Amerika. Zij hebben de menselijke kennis enorm vergroot en daarmee het leven van iedereen in de wereld enorm verbeterd.

Uiteraard hebben andere volkeren en continenten ook bijgedragen aan de groei van wetenschap en technologie, maar de Westerse bijdrage is overweldigend.

Stoommachine, Pasteur, Benz

De Industriële Revolutie die in de 18e eeuw in Engeland plaatsvond, onder andere dankzij de uitvinding van de stoommachine, leidde tot een spectaculaire stijging van de welvaart in Europa en later ook in de rest van de wereld naarmate de industrialisatie zich verspreidde. De ontdekking van het bestaan van bacteriën door Louis Pasteur leidde tot een enorme verbetering van de volksgezondheid. De gemiddelde levensverwachting van de Europeaan begon vanaf ongeveer 1800 gestaag te stijgen – wat nog nooit eerder was vertoond.

De uitvinding en verspreiding van elektriciteit die in Europa en Amerika begon is misschien wel de belangrijkste in de geschiedenis en heeft gezorgd voor een ongekende vooruitgang in de levensstandaard in de hele wereld. De Duitser Karl Benz vond in 1879 de tweetakt verbrandingsmotor uit die samen met zijn andere uitvinding, de auto, zorgde voor een enorme vergroting van de mobiliteit. Indirect hadden alle landen met olie hier voordeel van. Zonder Westerse technologie was die olie nutteloos in de grond blijven zitten.

Het mooie van kennis is dat je het kunt vermenigvuldigen door het te delen. Door toepassing van Westerse technologie trokken ook andere landen op in de vaart der volkeren. De Amerikaan Norman Borlaug, de vader van de ‘Groene Revolutie’, zorgde in de jaren vijftig en zestig voor baanbrekende vooruitgang in gewasveredeling, wat er mede voor zorgde dat landbouwopbrengsten verdrievoudigden. India, een land waar tot die tijd velen stierven door armoede en ondervoeding, veranderde door toepassing van Borlaugs inzichten zelfs in exporteur van graan. Borlaug wordt ook wel ‘De man die een miljard levens redde’ genoemd. Ook de moderne IT-revolutie – computers, internet, telefonie – die de wereld heeft getransformeerd, is grotendeels afkomstig uit het Westen.

Kunst

De westerse bijdragen aan de bouwkunst, beeldende kunst, schilderkunst, literatuur en muziek worden universeel bewonderd en bieden vele mensen in de wereld ontroering en verheffing. Het Westen gaf de wereld onder andere de klassieke muziek, met de ongeëvenaarde composities van Bach, Beethoven en Mozart, vele eeuwen van ongeëvenaarde schilderkunst, magnifieke paleizen en kathedralen.

Vanuit de hele wereld komen toeristen om zich te vergapen aan de Europese architectuur en stedenbouw – van de Amsterdamse grachtengordel tot de Florentijnse Duomo, de Sint-Pietersbasiliek in Rome, Versailles en honderden andere schitterende gebouwen en steden. Is er een ander continent dat zoveel culturele schoonheid biedt?

Wat precies de oorzaken zijn van de culturele, technologische en wetenschappelijke prestaties is niet met zekerheid te zeggen. De Griekse en Romeinse beschavingen staan aan de basis van de westerse cultuur. Het Christendom heeft veel invloed gehad, met zijn ‘individualistische’ boodschap dat ieder mens waardevol is.

Europese verscheidenheid hielp

De politieke fragmentatie van het Europese continent heeft hoogstwaarschijnlijk gezorgd voor meer dynamiek en meer mogelijkheden voor vrijheid dan in centraal geregeerde landen. De uitvinding van de boekdrukkunst, de ontwikkeling van de wetenschappelijke methode in de Renaissance, de vrije uitwisseling van ideeën, religieuze vrijheid (na lange strijd), de notie van individuele rechten die voor het eerst in het westen opgeld deed, het zijn allemaal bijzondere westerse verworvenheden die ongetwijfeld van invloed zijn geweest op wat het Westen heeft bereikt.

Westerse landen hebben zich uiteraard ook schuldig gemaakt aan gruwelijk geweld, repressie, slavernij, racisme en onderdrukking. Dat proberen wij geenszins te ontkennen. Het punt is: er is geen enkel land en geen enkele cultuur die dat niet heeft gedaan. De westerse prestaties en verworvenheden op het gebied van technologie, wetenschap en cultuur zijn echter een uniek geschenk aan de wereld.

En dat is nog niet het hele verhaal. Ook op maatschappelijk en politiek gebied heeft het Westen vele unieke prestaties geleverd. Daarover meer in deel twee van deze vierdelige serie.

De democratie voorbij

Democratie wordt algemeen beschouwd als het beste politiek systeem. Het wordt gezien als het toppunt van beschaving, de oplossing voor al onze maatschappelijke problemen, een idee dat in de hele wereld ingang moet vinden. Ten onrechte.Meer informatie

Het bericht Het Westen is het Beste (zoals in wetenschap, technologie en kunst) verscheen eerst op Wynia's Week.