Vlakbij het station Den Haag Centraal bevindt zich het Nationaal Archief, het belangrijkste archief van Nederland. Dit archief bevat een ongekend rijke en uiteenlopende verzameling archiefstukken, waarvan het oudste dateert uit het jaar 1179 (een stuk perkament van een paus). Het grootste deelarchief heeft echter betrekking op de Tweede Wereldoorlog – het zogeheten ‘Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging’. Dit CABR bevat de strafdossiers van zeker driehonderdduizend landgenoten die in meer of mindere mate hebben gecollaboreerd met de Duitse bezetter. Het CABR heeft de gigantische omvang van tegen de vier kilometer, en bevat overigens niet alleen papier, maar ook foto’s.

CABR nu moeilijk toegankelijk

Historici kijken al jaren reikhalzend uit naar 2025, het jaar waarin het CABR eindelijk openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar bovendien. Ook nu is dit archief al wel raadpleegbaar, maar gebruiksvriendelijk en toegankelijk is het bepaald niet. Wie een strafdossier wil inzien, moet van tevoren aannemelijk maken dat degene die het betreft, overleden is, en van die persoon ook de exacte geboortedatum en geboorteplaats zien te achterhalen. Vervolgens kun je telefonisch een afspraak maken om in Den Haag het strafdossier te komen inzien.

Die inzage vindt plaats aan een speciale tafel, die wordt bewaakt. Fotograferen of kopiëren van archiefstukken is niet toegestaan en de bezoeker dient zijn mobiele telefoon op te bergen. De camera van de laptop wordt afgeplakt.

Dergelijke restricties zijn wel te begrijpen, aangezien de strafdossiers privacygevoelige en vaak schokkende informatie betreffen over daders. Die zijn inmiddels weliswaar (bijna altijd) overleden, maar de directe familie leeft vaak nog wel. Het is logisch dat nabestaanden van NSB’ers, Waffen-SS’ers en andere collaborateurs soms zenuwachtig zijn over wat er kan gebeuren wanneer de strafdossiers vanaf volgend jaar voor iedereen doorzoekbaar worden. Het is uitermate vervelend om via Facebook en Twitter plotseling geconfronteerd te worden met allerlei beschuldigingen over de misdragingen van je vader of grootvader tijdens de oorlog. Kinderen van NSB’ers zijn na de bevrijding vaak gepest. Zoiets zou best opnieuw kunnen gebeuren.

De afgelopen weken heeft de werkgroep Herkenning, waarin nabestaanden van voormalige collaborateurs zich hebben verenigd, een heus mediaoffensief ondernomen om de openbaarheid van het CABR alsnog te beperken. Jeroen Saris, voorzitter van Herkenning, opperde de mogelijkheid dat familieleden in beroep zouden kunnen gaan tegen openbaarmaking. Ook werd gesuggereerd om de dossiers bijvoorbeeld niet voor iedereen thuis via de laptop te ontsluiten, maar in eerste instantie alleen via bibliotheken. Vanuit het perspectief van de nabestaanden zijn dit begrijpelijke suggesties, voortkomend uit terechte zorgen.

Verschillende perspectieven

Hoe begrijpelijk ook, het kan niet zo zijn dat nabestaanden van collaborateurs het laatste woord zouden hebben over de mate waarin het CABR openbaar wordt. Het perspectief van de dader (en zijn nabestaanden) is immers niet het enige perspectief. Er zijn nog zeker twee andere perspectieven van waaruit je kunt kijken naar het belang van het CABR en de openbaarheid daarvan. Spijtig genoeg zijn die beide andere perspectieven onderbelicht gebleven.

Ook het perspectief van de historicus dient te worden meegewogen. Het CABR is het belangrijkste Nederlandse archief over de Tweede Wereldoorlog, belangrijker nog dan de archieven die zich bevinden bij het dankzij Loe de Jong vermaard geworden Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam. Wie historisch onderzoek doet naar een thema uit de bezettingsjaren zal in veel gevallen vroeg of laat bij het CABR terecht komen. De onderzoeker komt er dan achter dat de ontoegankelijke manier waarop het CABR nu raadpleegbaar is, in de praktijk zeer belemmerend werkt voor historisch onderzoek.

Problemen voor de historicus

Al tijdens de eerste dag op het archief wordt de historicus geconfronteerd met problemen. Zo zal de onderzoeker bij het doornemen van een strafdossier van een collaborateur, ook op allerlei andere namen stuiten, bijvoorbeeld van handlangers of van figuren die om allerlei andere redenen interessant kunnen zijn. Het opvragen van hun strafdossiers is echter niet mogelijk – daarvoor moet voor elk persoon weer een nieuwe aanvraagprocedure worden gedaan, die weken gaat kosten.

Het CABR is een archief dat is opgebouwd uit individuele dossiers van gestrafte personen. Welke documenten er precies in een strafdossier zitten, en wie er verder nog in voorkomen, weet je niet. Je kunt ook niet op trefwoorden zoeken, of combinaties maken tussen namen en trefwoorden. Ongetwijfeld bevat het CABR een schat aan informatie over de NSB in mijn eigen woonplaats Haarlem. Het is op dit moment echter uitermate tijdrovend – en haast ondoenlijk – om daar een totaalbeeld uit samen te stellen. Vanaf volgend jaar krijg je door een simpele combinatie van de trefwoorden ‘NSB’ en ‘Haarlem’ al een relevante set documenten op je scherm. De digitale ontsluiting scheelt de historicus niet alleen zeeën aan tijd, maar maakt ook het doen van meer kwantitatief (statistisch) onderzoek mogelijk.

Als historicus ben ik vanzelfsprekend een groot voorstander van volledige en digitale openbaarheid van het CABR. Maar ik ben vooral ook pleitbezorger van volledige openbaarheid vanuit een ander perspectief: het perspectief van het slachtoffer.

Het CABR bestaat uit strafdossiers en is daarmee een ‘archief van daders’. In de praktijk blijft het CABR evenzeer een ‘archief van slachtoffers’. Praktisch elk strafdossier bevat gegevens over verzetsstrijders, Joden en andere Nederlanders die slachtoffer werden van de misdragingen van de desbetreffende collaborateur.

Namen en verhalen van Nederlandse Joden

Voor wie onderzoek doet naar de praktijk van de Jodenvervolging in Nederland, is het CABR het belangrijkste archief. De nazi’s hebben geprobeerd het Nederlandse Jodendom uit te wissen, en zijn daar tot op grote hoogte in geslaagd. Niet alleen is het merendeel van de Nederlandse Joden vermoord, er zijn ook nauwelijks persoonlijke documenten overgebleven. Het CABR bevat echter veel namen en verhalen, die verteld kunnen worden wanneer het archief eindelijk optimaal toegankelijk wordt gemaakt.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij publiceerde in november 2023 (samen met historicus Jan de Roos) het boek Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving 1940-1945, dat verscheen bij uitgeverij Loutje en dat het resultaat is van uitvoerig archiefonderzoek in het CABR.  

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Collaboratiearchief uit de oorlog moet volledig openbaar worden: het is ook het archief van de slachtoffers verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanaf het einde van de jaren zestig speelde Jan de Koning (1926-1994) een belangrijke rol in de Nederlandse politiek, eerst als antirevolutionair en vervolgens als christen-democratisch Kamerlid, senator, Europarlementariër, minister en informateur. Politicoloog Peter Boomsma, die eerder lezenswaardige boeken publiceerde over onder meer het kabinet-Den Uyl, de onlangs overleden Dries van Agt en over de Molukse gijzelingen, neemt in deze biografie een lange aanloop – pas halverwege het boek doet Jan de Koning zijn intrede aan het Binnenhof.

Een katholiek meisje van Surinaams-creoolse afkomst

Het is terecht dat Bootsma uitgebreid aandacht besteedt aan de jeugd van Jan de Koning in het Overijsselse Zwartsluis, diens verzetsactiviteiten, de periode daarna als militair in Nederlands-Indië en zijn tijd als student sociale geografie in Utrecht, waar Jan zijn latere vrouw Molly ontmoette. Bootsma laat goed zien dat in die voorgeschiedenis allerlei aanknopingspunten zijn te vinden voor de latere politieke loopbaan van De Koning.

Zo bleek hij, hoewel afkomstig uit een vroom gereformeerd milieu, al op jonge leeftijd immuun voor het gelijkhebberige, stellige en ‘stijle’ dat zoveel orthodox-protestanten (zeker in die tijd) kenmerkte. Rond zijn veertigste zou De Koning overstappen naar de Hervormde Kerk. Veel eerder, al in 1949, had hij zich van zijn oecumenische kant laten zien door zich te verloven met een katholiek meisje. In het verzuilde Nederland was zoiets bepaald niet onomstreden. Daar kwam nog eens bij dat Molly Rellum van Surinaams-creoolse afkomst was – een dergelijk interraciaal gemengd stel was in die tijd nog een absolute zeldzaamheid.

Via een korte wetenschappelijke loopbaan aan de Vrije Universiteit werd De Koning begin 1964 algemeen secretaris van de Christelijke Boeren en Tuindersbond (CBTB), de protestants-christelijke landbouwvereniging die in de hervormde CHU maar vooral in de AR-Partij zeer invloedrijk was. Uit de CBTB kwamen talrijke antirevolutionaire politici voort, met als bekendste voorbeeld de latere premier Barend Biesheuvel, een voorganger van Jan de Koning als CBTB-secretaris en in 1964 landbouwminister en vice-premier in het kabinet-Marijnen.

Vijf jaar later, in 1969, ging ook Jan de Koning zijn eerste politieke functie vervullen, aanvankelijk nog wel in combinatie met zijn werk bij de CBTB: hij trad toe tot de Senaatsfractie van de ARP. In ’71 stapte De Koning over van de Eerste naar de Tweede Kamer. Die zetel combineerde hij met een lidmaatschap van het Europees parlement, en daar bovenop was hij nog partijvoorzitter van de ARP tussen 1973 en 1975, een ongekend turbulente tijd vol antirevolutionaire verdeeldheid vanwege de totstandkoming van het CDA en de omstreden deelname aan het linkse kabinet-Den Uyl, die zou resulteren in de trieste aftocht van de populaire partijleider en oud-premier Barend Biesheuvel.

Steun en klankbord voor Lubbers

Bootsma behandelt deze turbulente en fascinerende jaren zeventig en de rol van De Koning daarin helaas maar kort, wellicht omdat er elders al genoeg over die boeiende politieke jaren geschreven is, maar misschien ook omdat de politieke loopbaan van De Koning daarna nog zo lang is doorgegaan. Nog tot in 1989 was hij minister (in het tweede kabinet-Lubbers van CDA en VVD) waarbij De Koning fungeerde als continue factor in de overgang van Biesheuvel via Van Agt naar Lubbers.

Die continue factor was De Koning ook achter de schermen, als steun en klankbord voor Ruud Lubbers voor wie hij, zoals Bootsma mooi beschrijft, opzij stapte toen door het plotse terugtreden van Dries van Agt de premiervraag ter tafel kwam.

Deze biografie lezend, lijkt zijn glanzende loopbaan op weg naar de politieke top soms bijna iets te zijn geweest wat Jan de Koning ‘overkwam’. Dat gaat vanzelfsprekend te ver, al beschikte De Koning over een uitstekende startkwalificatie als burgemeesterszoon die mocht studeren, waarna hij de banen voor het uitkiezen had. Bootsma laat wel zien dat het De Koning niet kwam aanwaaien: hij maakte absurd lange dagen, ook omdat de plichtsgetrouwe De Koning niet snel ‘nee’ zei als hij gevraagd werd voor een spreekbeurt of een andere partijactiviteit.

Jan de Koning sliep vaak niet meer dan vier uur, had een qua reisafstanden en werktijden slopend overvolle agenda en was bovendien een kettingroker. Begin 1961 was het antirevolutionaire Tweede Kamerlid Cees Hazenbosch (net als De Koning tevens Europarlementariër) op weg naar Straatsburg door een noodlottig verkeersongeluk in de Ardennen om het leven gekomen. De Koning belandde begin februari ’75 in het ziekenhuis met een zwaar hartinfarct. In oktober 1994 zou de longkanker hem fataal worden – Jan de Koning was pas 68 jaar.

Meer bescheiden dan ambitieus

Jan de Koning had een open blik en een feilloos strategisch gevoel voor politiek, maar kon zichzelf en zijn eigen gelijk relativeren en was in staat over grenzen heen te kijken. Hij kon goed luisteren, had de gave om een band op te bouwen met uiteenlopende soorten mensen en straalde veel meer bescheidenheid dan ambitie uit.

De jaren zeventig en tachtig waren decennia vol polarisatie en scherpe politieke tegenstellingen. Bruggenbouwers als Jan de Koning waren daarom hard nodig. Spijtig genoeg zijn dergelijke politici vandaag de dag zeldzaam geworden.

Peter Bootsma, Als het niet kan zoals het moet. Jan de Koning. Een biografie, Boom Amsterdam 2023, 303 pagina’s, ISBN 9789024458264, 25,90 euro.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij leverde een bijdrage aan de bundel De Linkse Kerk en promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Politieke mildheid en wijsheid van Jan de Koning worden node gemist verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit wordt nog maar ’s duidelijk uit het nieuwe boek ‘Fout Volk’, dat een netwerk van oorlogsprofiteurs in kaart brengt in en rond Haarlem. Vanaf 2025, wanneer het archief van strafdossiers openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar, zal dergelijk onderzoek ook op landelijke schaal mogelijk zijn.         

‘Beheerders’

Een drogist uit Bloemendaal, een kapper uit Haarlem en een autoverkoper uit Voorburg – zomaar enkele lieden die tijdens de bezettingsjaren geprofiteerd hebben van de Jodenvervolging. Zomer 1942 waren de deportaties op gang gekomen, die Joodse Nederlanders via Westerbork naar Auschwitz en Sobibor zouden brengen waar de gaskamer hen wachtte.

Voor die tijd hadden de Joden aangifte moeten doen van al hun bezittingen. Joodse ondernemers en winkeliers hadden te maken gekregen met ‘beheerders’ (‘Verwalter‘) die hun de zeggenschap over hun eigen zaak ontnamen. In de praktijk kwam dit beheer neer op liquidatie van het bedrijf of verkoop daarvan aan Duitse ondernemers of NSB’ers. Van de koopsom (vaak een schijntje van de werkelijke waarde) zag de Joodse eigenaar vanzelfsprekend niks terug – dat vloeide via de ‘roofbank’ Lippmann-Rosenthal & Co naar het Duitse bezettingsbestuur.

Joden raakten ook hun woningen kwijt. Die werden eerst geregistreerd bij de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) en na de deportatie van de Joodse bewoners van inboedel ontdaan, dat op rijnaken werd verscheept naar Duitsland. Vervolgens werden deze duizenden woningen ondershands te koop aangeboden – buiten medeweten van de inmiddels gedeporteerde (en veelal vermoorde) Joodse eigenaren, en vanzelfsprekend zonder hun toestemming.

Met dergelijke ‘Joodse huizen’ viel voor handelaren, makelaars en notarissen flink geld te verdienen. Wel moest de Duitse bezetter hiervoor een specifieke hypotheekbank oprichten, omdat Nederlandse hypotheekverstrekkers hun handen niet wilden branden aan de aan- en verkoop van ‘Joodse huizen’.

Als een dappere verzetsdaad valt deze terughoudendheid niet zonder meer te beschouwen. Geldverstrekkers hielden twijfels over de juridische legitimiteit van dergelijke transacties op basis van Duitse nazi-verordeningen. Want wat zou er gebeuren als de oorspronkelijke Joodse eigenaren zouden terugkeren nadat Hitler de oorlog had verloren? Die nederlaag werd zeker na de Duitse capitulatie bij Stalingrad (begin 1943) meer dan een theoretische mogelijkheid.

Duizenden huizentransacties

Intussen ging een schimmig netwerk van handelaren en opportunisten zich bezighouden met de handel in ‘Joodse huizen’. In 2020 publiceerde het televisieprogramma Pointer van KRO-NCRV een enorme excel-database op basis van de originele Duitse ‘Verkaufsbücher‘ met allerlei gegevens over duizenden huizentransacties. Daaruit valt op te maken wie welke ‘Joodse huizen’ kocht en welke notarissen daarbij betrokken waren. De database van Pointer zette veel gemeentebesturen ertoe aan om te laten onderzoeken of gemeenten tijdens de oorlog ook zelf hebben geprofiteerd van deze huizenroof. Dat bleek (gelukkig) vaak mee te vallen.

Dezelfde database kan echter ook gebruikt worden om lokale en regionale netwerken van handelaren en profiteurs in kaart te brengen. Dat gebeurde tot dusverre slechts sporadisch. In het boek ‘Fout Volk‘ is zo’n netwerk voor Haarlem en omgeving nu wel in beeld gebracht.

Dat levert interessante bevindingen op. Zo was er een armlastige Haarlemse bakker, die dankzij leveringen van grote hoeveelheden koek en banket aan de Duitse Wehrmacht plots flink geld verdiende en er goed aan dacht te doen te investeren in de aankoop van ‘Joodse huizen’ om die vervolgens te verhuren.

In Bloemendaal en Overveen woonden diverse oud-Indischgasten en rentenierende ondernemers die met de aankoop, doorverkoop en verhuur van ‘Joods vastgoed’ een mooi rendement op hun vermogen wilden behalen. Een werkloze autoverkoper uit Voorburg ging een administratiekantoortje bestieren in het centrum van Haarlem om de huizenverkopen in opdracht van de Duitse instantie NGV in goede banen te leiden. 

‘Dubbeltransport’

Veel van de betrokkenen bij deze onfrisse huizenhandel waren NSB’er, maar toch zeker niet allemaal. Enkele zeer gerespecteerde, ervaren notarissen van katholieke en protestantse huize waren niet te beroerd om de verkooptransacties van Joods onroerend goed te faciliteren. Uit het overzicht van Pointer komt naar voren dat de Haarlemse notaris Van Cranenburgh met zijn kantoor betrokken is geweest bij meer dan tweehonderd transacties van ‘Joodse huizen’ – weinig andere notarissen in Nederland hielden zich daar zo grootschalig mee bezig.

Het opkopen en doorverkopen van ‘Joodse huizen’ werd niet aan de grote klok gehangen. Ook werden er trucs uitgehaald om de oorspronkelijke Joodse herkomst van dergelijke woningen te verdoezelen. Zo hielpen Van Cranenburgh en andere notarissenen mee bij zogeheten ‘dubbeltransport’, waarbij dezelfde woning op dezelfde dag tweemaal achtereen werd doorverkocht: eerst van de Duitse NGV aan een tussenpersoon, daarna door die tussenpersoon aan een tweede koper – tegen een hogere prijs welteverstaan. Ook voor een notaris waren dergelijke transacties lucratief: er kon immers tweemaal worden gefactureerd.

Gehaaide ondernemers zagen hun kans schoon om de zaak van een Joodse branchegenoot naar zich toe te trekken. Zo was er een Duitse kapper die al decennia in Haarlem knipte en een uitstekende reputatie genoot, maar zich tijdens de bezetting plots tot overtuigde nazi ontpopte. Via zijn contacten met het Duitse bezettingsbestuur wist hij het beheer te verwerven over een gerenommeerde kapperssalon nabij het Amsterdamse Leidseplein, waarvan de halfjoodse eigenaars naar Engeland waren gevlucht. Hij zette zichzelf voor een dik salaris op de loonlijst en betrok ook de woning boven de zaak.

Andere ondernemers verdienden grof geld door als aannemer te gaan bouwen voor de Wehrmacht. Een ondernemer uit Zandvoort had zijn strandtent moeten afbreken toen de Duitsers de kuststrook tot verboden gebied verklaarden om daar een Atlantikwall vol bunkers aan te leggen. De werkloos geworden strandtenthouder maakte van de nood een deugd. Hij begon als losse arbeider met het plaatsen van helmgras rondom bunkers, maar wist zich al snel op te werken tot aannemer die tot wel driehonderd arbeiders in dienst had om bunkers te bouwen en loopgraven aan te leggen. Daarmee boekte het bedrijf van de Zandvoorter een omzet van twee miljoen gulden – in die tijd een reusachtig bedrag. En ook hiervan werd weer een deel geïnvesteerd in de aankoop van ‘Joodse huizen’.

Na de bevrijding

In de strafdossiers van dergelijke ‘economische’ collaborateurs, die gedeponeerd zijn bij het Nationaal Archief  in Den Haag, valt ook na te gaan hoe deze bunkerbouwers, ‘beheerders’ van Joodse bedrijven en kopers van ‘joodse huizen’ na de bevrijding zijn bestraft. De hierboven genoemde lieden uit Haarlem en omgeving kwamen er relatief genadig vanaf. De Zandvoorste bunkerbouwer was voorjaar 1948 weer op vrije voeten en kon daarna weer aan de slag als aannemer.

Ook de Haarlemse bakker had zijn hechtenis er toen op zitten. Hij werd failliet verklaard omdat het vele geld dat hij had verdiend, nergens bleek terug te vinden. Notaris Van Cranenburgh werd veroordeeld tot een boete en gesommeerd tot vrijwillige terugbetaling van de gemaakte winst, waartoe hij niet bereid bleek. De Duitse kapper was bij de bevrijding al naar Duitsland vertrokken.

Papierwerk

Het boek ‘Fout Volk‘ schetst een beeld van gewetenloze lieden die flink geld hebben verdiend door te werken voor de bezetter en te profiteren van de roof van Joodse bezittingen. De weinige Haarlemse Joden die uit de vernietigingskampen terugkeerden, troffen hun huis leeg en uitgewoond aan. Winkeliers waren meestal hun inboedel en hele voorraad kwijt. Het terugdraaien van de gedwongen verkoop vereiste nog heel wat papierwerk en nam soms jaren in beslag.

Jan-Jaap van den Berg en Jan de Roos, Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving, 1940-1945. Uitgeverij Loutje, Haarlem, 2023. ISBN 9789491936456. Prijs 29,95.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bunkerbouwers en rovers van Joodse huizen kwamen er na de oorlog vaak genadig vanaf verscheen eerst op Wynia's Week.

Vuijsjes schuldbekentenis kan, tegen de achtergrond van de Oekraïneoorlog, gelezen worden als een herwaardering van de weerbare democratie die de eigen vrijheid op waarde schat en desnoods met het zwaard wil verdedigen.

Net als praktisch iedereen uit zijn babyboomgeneratie zette ook de in 1946 geboren Herman Vuijsje zich als progressieve Amsterdamse sociologiestudent in de late jaren zestig af tegen het militarisme. Zelf in dienst gaan, was uitgesloten.

Daar werden eigenlijk niet eens veel woorden aan vuil gemaakt, realiseert Vuijsje zich nu. Tijdens de dienstkeuring maakte de keuringsarts het de weigerachtige student ook niet al te moeilijk – bijna op een presenteerblaadje kreeg je het vrijstellingsformulier ‘S-5’ aangereikt, wat in progressieve kringen vervolgens als statussymbool werd beschouwd.

Als niemand in dienst gaat, waarom ik dan wel?

Het stijgende aantal afgekeurden en dienstweigeraars bracht een neerwaartse spiraal op gang: als niemand in dienst gaat, waarom ik dan wel? Ook tijdens de Koude Oorlogjaren van Leonid Brezjnev en Ronald Reagan bleven het leger en de NAVO uitermate impopulair in het tot atoompacifisme en ‘Hollanditis’ geneigde Nederland.

Na de val van de Muur in 1989 leek elke militaire activiteit volstrekt nutteloos geworden – nooit zou er hier meer een oorlog komen, soldaten hadden hoogstens als hulpverleners nog een functie. Aan vredesmissies deed Nederland dan ook graag mee. Al was het eigenlijk niet de bedoeling dat er dan ook daadwerkelijk gevochten werd. In Srebrenica belandde ‘Dutchbat’ echter in een echte oorlog, met alle traumatische gevolgen van dien. 

Terugkijkend beziet Vuijsje het antimilitarische klimaat vanaf de jaren zestig niettemin met stijgende verbazing. Hij illustreert de tijdgeest met beeldende en vaak humoristische beschrijvingen, die we ook kennen uit vroegere boeken als Nieuwe Vrijgestelden (1977), Vermoorde onschuld (1986) en Correct (1997): ‘Wij gingen in plaats van in dienst te gaan, zeven jaar lang met een beurs of toelage studeren en links doen aan de universiteit, om daarna dankzij die studie veel geld te gaan verdienen.’

Vuijsje denkt niet dat Nederlanders nou zo fundamenteel verschillen van andere Europeanen. Antimilitarisme zit niet in onze genen. In vroeger tijd heeft het Nederlandse leger best zijn mannetje gestaan op het slagveld en tot in de jaren vijftig was de defensieorganisatie nog stevig geworteld in de Nederlandse samenleving.

Toen werd echter een wissel genomen. Volgens Vuijsje is het de babyboomgeneratie geweest die niet alleen zichzelf van het leger afwendde, maar die houding ook aan hun kinderen doorgaf en tegelijkertijd een pacifistisch maatschappelijk klimaat liet ontstaan waarin het defensieapparaat tenslotte vakkundig kon worden kapotbezuinigd. Totdat er letterlijk geen enkele tank meer overbleef.

Vuijsje stelt dat het leger na verloop van tijd in zekere zin slachtoffer is geworden van het eigen succes: juist door de succesvolle NAVO-afschrikking tijdens de Koude Oorlog leek ‘het rode gevaar’ niet meer te bestaan. Daarmee leek ook de gewapende strijd in en om ons land definitief verleden tijd geworden.

Het ‘vredesdividend’ werd opgesoupeerd

Dankzij de groei van de verzorgingsstaat ontstond vanaf midden jaren zestig een nieuw Nederland – een moderne, progressieve en individualistische samenleving waarin geweld niet meer bestond en niemand meer voor ‘het vaderland’ hoefde de sneuvelen. Verdedigen van onze comfortabele samenleving deden we niet langer – daar waren kennelijk anderen voor, allereerst natuurlijk de Amerikanen.

Het veelbesproken ‘vredesdividend’ werd opgesoupeerd, alles wat militair was, bezagen we met een ‘ridiculiserende laatdunkendheid’. Pas met Poetins invasie van Oekraïne werd duidelijk dat vrede en democratie niet gratis verkrijgbaar zijn. Inmiddels ziet Herman Vuijsje dan ook het belang van een sterke krijgsmacht in, en hij vergeet niet te vermelden dat zelfs een vroegere Provo als Roel van Duijn hem daarin bijvalt.

Herman Vuijsje: Wij waren geen soldaat. Het leger was voor losers. Walburg Pers, Zutphen 2023, ISBN 9789464 560763, prijs 24,99 euro.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij leverde een bijdrage aan de bundel De Linkse Kerk en promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe linkse babyboomers het leger verdacht maakten – tot er letterlijk geen tank meer over was verscheen eerst op Wynia's Week.

Als ‘mentaliteitspartij’ van bewuste individuen was de PPR een voorloper van GroenLinks – eind jaren zestig maakte deze partij zich al druk over een thema als milieu. Tegelijkertijd waren ook al in de PPR zwaktes aan te wijzen die ook GroenLinks tot op de dag van vandaag parten spelen. Dergelijke inzichten geven actualiteitswaarde aan de geschiedschrijving van deze fascinerende Politieke Partij Radikalen.

De oprichting van de Politieke Partij Radicalen (PPR), op 27 april 1968, paste binnen de bredere progressieve vernieuwingsbeweging waarmee het afbrokkelende verzuilde politieke bestel zich in de tweede helft van de jaren zestig zag geconfronteerd.

Nieuw-Links en D’66 (toen nog geschreven met apostrof) manifesteerden zich vanuit sociaaldemocratische en liberale hoek, terwijl de PPR voor een belangrijk deel bestond uit progressieve katholieken. Die waren afgeknapt op de KVP, nadat die het progressieve kabinet-Cals in de Nacht van Schmelzer ten val had gebracht en koos voor samenwerking met de rechtse VVD.  

Het ‘Bas-effect’

Bij die katholieke linksradicalen sloten zich in eerste instantie nog niet zoveel protestants-christelijke geestverwanten aan. Zij hoopten aanvankelijk nog de koers van hun eigen Anti-Revolutionaire Partij naar links te kunnen bijsturen. Dat gold dan weer niet voor Bas de Gaay Fortman, die al in 1968 had gekozen voor de PPR, in ’71 voor die partij in de Tweede Kamer kwam en bij de Kamerverkiezingen van november 1972 landelijk lijsttrekker zou worden. Dankzij zijn inspirerende campagne (ook wel getypeerd als het ‘Bas-effect’) klom de PPR van twee naar liefst zeven zetels – een aantal dat nadien nooit meer zou worden geëvenaard.

De nog jonge PPR mocht vervolgens twee ministers en een staatssecretaris afvaardigen naar het kabinet-Den Uyl. Daarin zou ook de vader van Bas – ‘Gaius’ de Gaay Fortman – zitting nemen, hetgeen zeker niet door alle antirevolutionairen werd gewaardeerd.

Hoewel de PPR in de achterban en in de politieke leiding de nodige christenen telde, kreeg de partij zelf geen confessioneel karakter. De leden van de PPR waren doorgaans hoog opgeleid en meestal zeer actief in allerlei maatschappelijke organisaties. Daardoor ontstonden in de jaren zeventig talloze dwarsverbanden met milieuorganisaties als Milieudefensie of bijvoorbeeld Pax Christi, de Novib en vergelijkbare verbanden rond ontwikkelingssamenwerking en de vredesbeweging.

Een massapartij hoefde de PPR nooit zo nodig te worden, men koesterde de rol van voorhoede, nogal overtuigd van het eigen gelijk en niet zonder een zeker paternalisme, zoals de samenstellers van Macht uit het zadel wel willen erkennen.

Reüniecongres

Deze lezenswaardige politiek-historische bundel was een initiatief van enkele prominente oud-PPR’ers onder wie Erik Jurgens en Michel van Hulten, waaraan daarnaast ook het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen en het Centrum Parlementaire Geschiedenis hun medewerking hebben verleend.

Het boek is een vervolg op een geslaagd ‘reüniecongres’ in 2018, georganiseerd in vergadercentrum De Meerpaal in Dronten, de plek waar de PPR vijftig jaar eerder ook werd opgericht. Opmerkelijk aan de reünie was niet alleen de grote belangstelling daarvoor, maar ook het feit dat de talrijke sprekers en deelnemers zich wederom vol vuur stortten op het bediscussiëren van grote wereldproblemen.

De bijdragen zijn gegroepeerd rond vier thema’s die in de optiek van de samenstellers centraal hebben gestaan in het denken van de PPR. Het gaat dan om ongelijkheid en solidariteit, vrede en veiligheid, democratie en participatie en het milieu.

Het kenmerkende activisme van de idealistische en mondige PPR-achterban leidde binnen die partij tot dilemma’s die lijken op die waarmee ook het huidige GroenLinks te maken heeft. Zo riep de nadrukkelijke wens om ‘actiepartij’ te willen zijn, de vraag op hoever de loyaliteit aan protestbewegingen mocht gaan, daar waar de PPR zelf toch immers ook deel was van de Nederlandse partijpolitieke systeem. Waar zou de strijd voor een betere wereld gevoerd moeten worden: op straat of in het parlement?

Vuile handen

De ‘strategie van de twee handen’ kon hier uitkomst bieden: zowel binnen als buiten de vergaderzaal zou de PPR kracht moeten tonen en actief moeten zijn. Dit credo werd geformuleerd door Roel van Duijn, de voormalige Amsterdamse Provo die in 1973 overstapte van de ‘Kabouterbeweging’ naar de PPR.

Een oplossing voor praktische dilemma’s bood deze fraai geformuleerde ‘strategie’ natuurlijk niet, zo zal ook Van Duijn zelf ervaren hebben toen hij in ’74 Amsterdams wethouder werd. Als bestuurder maak je per definitie ‘vuile handen’. En al snel zal je door sommige vroegere medestanders tot ‘regent’ bestempeld worden.

Inzake milieu liep PPR voorop

Idealen zijn mooi, maar de praktijk blijkt doorgaans weerbarstig. Daarmee worstelde de PPR in de jaren zeventig, en daarmee worstelt GroenLinks anno 2023 evenzeer. Sinds 1989 zit GroenLinks in het parlement, maar nooit nam de partij zitting in een kabinet. Net als ooit de PPR schetst ook GroenLinks graag idealistische vergezichten over een nieuwe aarde zonder milieuvervuiling, dictatuur en armoede. Voor het uitstippelen van de bochtige weg daar naartoe is vaak minder belangstelling. Liever een moreel betoog dan een praktische oplossing.

Deze geschiedschrijving van de PPR laat zien dat die partij inzake het thema milieu inderdaad als ‘voorhoede’ kan gelden. Eerder dan anderen wees de PPR op de gevaren rond milieuvervuiling en de uitputting van de aarde, onderwerpen die inmiddels gemeengoed zijn geworden. Hier heeft de PPR, terugkijkend vanuit het heden, zonder meer gelijk gekregen.

Daar staan echter wel flinke missers tegenover. Zeker na de Russische inval in Oekraïne doen het vroegere pacifisme van de PPR, het streven naar eenzijdige ontwapening en het pleidooi om als Nederland uit de NAVO te stappen, verbazingwekkend naïef aan.

Dat geldt ook voor het structurele gebrek aan aandacht binnen de PPR voor mensenrechtenschendingen achter het IJzeren Gordijn, terwijl die partij zich binnen Nederland inzette voor democratisering en medezeggenschap. Overigens gold dat toen ook voor andere linkse partijen (inclusief delen van de PvdA), die de situatie in dictaturen als de DDR, Cuba, China en de Sovjet-Unie door een roze bril bekeken.

Ook GroenLinks is post-materiële mentaliteitspartij

GroenLinks is een fusiepartij van communisten, pacifisten en christenradicalen van katholieke en protestantse huize.Ze deed voor het eerst mee bij de Kamerverkiezingen van 1989. De beschouwingen in de bundel illustreren dat GroenLinks toch vooral de opvolger is geworden van de vroegere PPR, terwijl van de overige fusiepartners CPN, EVP en PSP veel minder elementen lijken te zijn overgenomen.

Daarbij zullen ongetwijfeld ook persoonlijke factoren en ‘partijcultuur’ een rol hebben gespeeld. Ook GroenLinks ademt de sfeer van een post-materiële mentaliteitspartij voor bewuste, hoogopgeleide en maatschappelijk actieve burgers, verhoudingsgewijs vaak vrouw. Vroegere communisten zullen zich vermoedelijk meer thuis voelen bij de SP, terwijl progressieve protestanten inmiddels prima uit de voeten kunnen met de linkse ChristenUnie, die in niets meer lijkt op de twee conservatieve voorgangers GPV en RPF.

Het opdoemen van nieuwe vraagstukken en de invloed van bepalende figuren kan politieke partijen in de loop der tijd van kleur doen verschieten. Tegen die achtergrond is de bundel Macht uit het zadel als parlementaire geschiedschrijving een boek met een actuele relevantie.  

De Politieke Partij Radikalen 1968-1990. Macht uit het zadel.

Uitgeverij Boom, Amsterdam 2022, ISBN 9789024 451340, prijs 29,90 euro.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij leverde een bijdrage aan de bundel De Linkse Kerk en promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht GroenLinks is vooral een opvolger van de PPR verscheen eerst op Wynia's Week.

Vooral oud-politicus Sytze Faber liet zich gelden. En Trouw-hoofdredacteur Cees van der Laan zag zich genoodzaakt te verdedigen waarom Trouw een interview met Syp Wynia over het boek had geplaatst. Jan-Jaap van den Berg, een van de auteurs van ‘De Linkse Kerk’, reageerde weer – beknopt – op Faber en Van der Laan. Hieronder de onverkorte versie.

Apekool?

Ergens een karikatuur van maken en die vervolgens affakkelen. Of op de man spelen. Dergelijke debattechnieken zijn welbesteed aan oud-politicus Sytze Faber en kennelijk ook aan hoofdredacteur Cees van der Laan. In Trouw (van 16 en 18 juni) noemen zij de bundel De Linkse Kerk ‘apekool’.

De bundel zou beweren dat het gereformeerde volksdeel de afgelopen decennia door hun voormannen met modieuze linksigheid werd opgezadeld. Dat kan volgens hen niet kloppen, omdat confessionele partijen bij voorkeur met de VVD regeerden. Bovendien deugen de auteurs niet. Dat zijn ’twaalf witte mannen’, sommigen zelfs afkomstig uit kringen rond PVV en Ongehoord Nederland. Blijkbaar reden genoeg om het boek ongelezen te laten.

Dat is wel jammer. Het aantal allochtone vrouwen met kennis van de gereformeerde wereld is nu eenmaal beperkt. Overigens werkte aan deze ‘rechtse’ bundel toch ook een oud-medewerker van de PvdA mee, zijnde ikzelf. Maar dan nog. Kan iemand die sympathiseert met de PVV, niet tevens een bekwaam historicus zijn en kenner van de gereformeerde gezindte?

De afslagen

De Linkse Kerk bespreekt het fascinerende feit dat het gereformeerde volksdeel, hoewel relatief klein, toch bovengemiddeld veel invloed uitoefende op de ontwikkeling van de Nederlandse samenleving. Vanaf de jaren zestig voltrok zich een onmiskenbare kanteling naar progressieve moderniteit. Gereformeerden gingen daarin mee. Ze waren daar, dankzij hun zendingsroeping, sociale bewogenheid en strijdbaarheid, uitstekend voor toegerust.

Faber en Van der Laan betogen dat de ARP een structurele voorkeur had voor samenwerking met de VVD. Ik zou zeggen: lang niet altijd. De totstandkoming van de progressieve kabinetten Cals (1965), en Den Uyl (1973) zijn goede tegenvoorbeelden, evenals de trieste aftocht van oud-premier Barend Biesheuvel. Kijk ook naar de ChristenUnie, inmiddels lichtjaren verwijderd van de vroegere GPV en RPF.

Lichtjesfeest op de VU

De analyse in De Linkse Kerk beperkt zich echter niet tot partijpolitiek. Er wordt ook ingegaan op de linkerbocht die de protestantse kerken, Trouw en de NCRV hebben genomen. Van der Laan en Faber zijn daar blij mee.

Ik vraag me vooral af waar dit eindigt. Als ‘mijn’ Vrije Universiteit het Kerstfeest omdoopt tot ‘lichtjesfeest’, waarom dan niet fuseren met de UvA? Waarom laat Trouw, juist als progressief-christelijke krant, niet een kritisch geluid horen tegen de patriarchale islam?

In het huidige Nederland liggen kansen genoeg voor progressief protestantisme. De christelijk-sociale traditie biedt daarbij meer houvast en eigenheid dan het imiteren van woke linksigheid van elders.

In Trouw verscheen een licht gecoupeerde versie van bovenstaande repliek. Jan-Jaap van den Berg is historicus, hij schreef in de bundel ‘De Linkse Kerk’ en hij promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Het bericht Liever christelijk-sociaal dan woke verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook Hitler en zijn Wehrmacht verslikten zich toen in de onmetelijke Sovjet-Unie en in de verbeten tegenstand van het Rode Leger. Poetin en zijn generaals herhalen oude fouten en lijken geen lering te hebben getrokken uit de eigen krijgsgeschiedenis. Dat is verbazingwekkend.

Jan-Jaap van den Berg schreef dit artikel naar aanleiding van een belangrijk nieuw boek over de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in 1941:  Frans ten Kate, Hitlers aanval op Rusland. Duitsland verloor de Tweede Wereldoorlog al in 1941, uitgeverij Walburg Pers, Amsterdam 2022, 428 blz., ISBN  9789462498440, prijs 39,99 euro. Verkrijgbaar in de boekhandel en te bestellen via www.walburgpers.nl

Mariupol, Kiev, Charkov en Cherson – de brandhaarden van 2022 – zijn ook de oude slagvelden van 1941. Vanuit de historische optiek van de Tweede Wereldoorlog is het huidige conflict tussen Rusland en Oekraïne in feite een burgeroorlog. Beide landen waren toen immers deel van de Sovjet-Unie en vochten gezamenlijk tegen de nazi’s.

Op 24 februari dit jaar viel het Russische leger Oekraïne binnen vanuit het noorden, het oosten en het zuidoosten. De invasie leek te zijn gericht op de omverwerping van Zelensky’s regering door een bliksemaanval op de hoofdstad Kiev en op het bezetten van de oostelijke Donbasregio. Daarnaast leken de Russische strijdkrachten de gehele Oekraïense kust te willen bezetten, om een ‘landbrug’ te krijgen naar de al in 2014 geannexeerde Krim, en wellicht zelfs nog verder westelijk via Odessa naar Transnistrië, dat zich eerder van Moldavië afscheidde en waar Russische troepen zijn gelegerd.

Poetin herhaalt de fouten van Hitler

Na twee maanden van zware gevechten zijn deze militaire doelen nog lang niet bereikt. De Russische strijdkrachten rond Kiev hebben zich zelfs moeten terugtrekken. Vernederend voor Poetin was ook de spectaculaire Oekraïense helikopteraanval op een olie-installatie in het Russische Belgorod en de ondergang van de ‘Moskwa’, het vlaggenschip van zijn Zwarte Zeevloot.

Belgorod: voor geïnteresseerden in de Tweede Wereldoorlog is dat niet zomaar een plaatsnaam. Zomer 1943 vond daar een reusachtige tankslag plaats tussen het Rode Leger en de Wehrmacht (als onderdeel van de ‘slag om Koersk’). Het is de moeite waard om de huidige Russische inval in Oekraïne te vergelijken met de eerdere Duitse invasie in ditzelfde gebied. Dan blijkt opmerkelijk genoeg dat Poetins eenheden fouten herhalen die de Wehrmacht tachtig jaar geleden ook al maakte.

Falen van Barbarossa

Op 22 juni 1941 begon ‘operatie Barbarossa’, Hitlers invasie van de Sovjet-Unie. In veel publicaties over de Tweede Wereldoorlog valt te lezen dat de Duitse veldtocht op het nippertje is mislukt. De Wehrmacht rukte immers op tot aan de poorten van Moskou. Van dat gangbare beeld klopt weinig. Deze veldtocht had nooit kans van slagen. De Duitse aanvalsplannen waren ondeugdelijk en de indrukwekkend ogende troepenmacht was in werkelijkheid te zwak om de onmetelijke Sovjet-Unie onder het juk te brengen.

Het overmoedige Duitse opperbevel had veel te weinig reservetroepen en vervangend materieel beschikbaar. De nazi’s verslikten zich in het ruige terrein en in de taaie tegenstand van het Rode Leger. Het falen van Barbarossa betekende dat het lot van Hitlers Derde Rijk niet pas werd bezegeld bij Stalingrad (rond de jaarwisseling 1942/1943). Al tijdens die ogenschijnlijk zo succesvolle zomermaanden van 1941 had nazi-Duitsland de Tweede Wereldoorlog verloren.

Dit zijn intrigerende conclusies. Ze werden al decennia geleden getrokken door een Nederlandse historicus. Frans ten Kate was een leraar geschiedenis en aardrijkskunde die in 1968 promoveerde op een diepgravend onderzoek waarvoor hij – als een van de weinige historici – bekende Duitse oud-bevelhebbers als Halder, Kesselring en Von Manstein wist te interviewen.

Zijn Nederlandstalige boek bleef onopgemerkt, maar later onderzoek (van onder meer David Stahel, wiens werk vorig jaar in Wynia’s Week werd besproken) bevestigt de these van Ten Kate. Diens boek is nu in een herziene en aangevulde versie opnieuw uitgegeven door uitgeverij Walburg Pers, in een fraaie editie met zo’n driehonderd nooit eerder gepubliceerde foto’s.

Herhaling van oude fouten

In de krijgswetenschap wordt onderscheid gemaakt tussen het ’tactische’ en het ‘strategische’ niveau, aangevuld door de ‘grand strategy’, waarbij het gaat om (internationale) politieke verhoudingen en doelstellingen voor de langere termijn. Hitler en zijn legertop hebben op elk van deze niveaus akelige vergissingen gemaakt. Dat lijkt voor Poetin en zijn generaals eveneens het geval.

Ten aanzien van de grand strategy gaat het bijvoorbeeld om de relaties tussen staten, bondgenootschappen en de internationale krachtsverhoudingen. Adolf Hitler viel de Sovjet-Unie niet alleen binnen vanuit nazistische ideologische motieven (de vernietiging van het ‘judeobolsjewistisme’) maar ook als middel om daarmee Engeland aan te pakken. Zijn gedachte was dat Engeland uiteindelijk wel vrede zou sluiten, wanneer ook de laatste mogelijke bondgenoot op het Europese continent eenmaal door Duitsland was verslagen.

Ten Kate betoogt dat dit uitgangspunt in een aantal opzichten ondeugdelijk was, bijvoorbeeld omdat die onvoldoende rekening hield met een mogelijke oorlogsdeelname van de VS. De hoop daarop maakte het twijfelachtig of Winston Churchill zelfs na een Duitse zege op de Sovjet-Unie vrede zou willen sluiten.

Poetin verkeek zich op het Westen

Het is aannemelijk dat ook Vladimir Poetin zich heeft misrekend ten aanzien van het te verwachten gedrag van andere landen en bondgenootschappen. In 2014 kon hij nog tamelijk ongestraft de Krim annexeren, en ook zaken als de schemeroorlog in de Donbas en het neerhalen van MH-17 leverden Rusland weinig daadwerkelijke schade op.

Vermoedelijk had Poetin er niet op gerekend dat de EU plots zoveel eenheid en vastberadenheid ten toon zou spreiden bij het (ook militair) ondersteunen van Oekraïne en het financieel straffen van Rusland. Het is ook zeer de vraag of Rusland verwacht had dat Finland en Zweden vanwege de Russische agressie in sneltreinvaart tot de NAVO zouden willen toetreden.

Overmoedige ambities

Niet alleen in het domein van de internationale politiek, maar ook in de militaire strategie en in de tactische oorlogvoering lijkt Rusland op dit strijdtoneel oude Duitse fouten te herhalen.

Ten Kate beschrijft hoe Hitler en zijn Generale Staf zich bij het voorbereiden van de Russische veldtocht weinig zorgen maakten over de te verwachten tegenstand van het Rode Leger. De strijd bij de grenzen zou weliswaar zwaar zijn, maar wanneer de linies dankzij de beproefde ‘Blitzkrieg’-tactiek eenmaal doorbroken zouden zijn, zouden de infanteriedivisies van de Wehrmacht de gedesorganiseerde Russische legers makkelijk kunnen omsingelen. De Duitse tankspitsen konden dan verder naar het oosten doorstoten, voorbij Moskou helemaal tot aan de Oeral.

De overmoedige Duitse strategen vergisten zich in de vastberadenheid van hun tegenstander. En niet alleen daarin. Ze onderschatten ook de bepalende invloed van geografische en klimatologische omstandigheden. En dat terwijl diverse Duitse generaals uit eigen ervaring bekend waren met het Russische operatieterrein, omdat zij er tijdens de Eerste Wereldoorlog zelf nog hadden gevochten.

Het was bekend dat Russische winters doorgaans bitter koud waren, de zomers flink heet konden zijn, en dat de rivieren gedurende de halfjaarlijkse regenperiode uit hun oevers traden, de weinige wegen omvormend in zuigende modderpoelen. Ten Kate wijst er op dat een invasie van Rusland daarom alleen mogelijk is gedurende de vijf maanden tussen half mei en half oktober. Daarvoor en daarna komt elke opmars onvermijdelijk vast te zitten in de modder.

In Berlijn wist men ook dat de Russische verdedigers geholpen werden door de lastig doordringbare Pripjetmoerassen, die elke aanvaller dwingt zijn leger in tweeën te splitsen. Bevoorrading werd bovendien nog bemoeilijkt door de afwijkende Russische spoorbreedte.

Ook Poetins leger lijkt zichzelf in de voet te hebben geschoten met overmoedige ambities die veel te weinig rekening hielden met de Oekraïense vastberadenheid, het operatieterrein en met logistieke complicaties.

Zo massaal was de Russische strijdmacht niet

De totale Russische strijdmacht die op 24 februari Oekraïne binnentrok vanuit Wit-Rusland, de Donbas en vanuit de Krim, was niet groter dan 190.000 manschappen. Deze toch niet reusachtige legermacht zou drie nogal ver uiteen gelegen doelen moeten bereiken. Niet alleen zou de hele Donbasregio in oost-Oekraïne bezet moeten worden, maar ook wilde men in het zuiden de gehele Zwarte Zeekust veroveren, om zodoende een landbrug tot stand te brengen tussen de Donbas en de Krim.

Daarnaast bevatte het strijdplan nog een bliksemaanval van parachutisten op de hoofdstad Kiev. Daarbij was het kennelijk de verwachting dat door een snelle bezetting van het regeringscentrum en de televisiestudio’s de georganiseerde tegenstand wel zou verkruimelen, terwijl de burgerbevolking een en ander apathisch zou gadeslaan.

Op de Krim hadden de ‘groene mannetjes’ in 2014 zoiets al eens voor elkaar gekregen. Maar voor de zekerheid ontrolde de Russische legerleiding tegelijkertijd nog een tweede aanval op Kiev. Dat bestond uit de opmars van een tankmacht, die vanuit Wit-Rusland in zuidelijke richting zou optrekken naar Kiev, om die stad te omsingelen.

De tankmacht haalde Kiev niet

Zoals bekend heeft deze kilometers lange optocht van legervoertuigen Kiev nooit bereikt. Alle Russische troepen hebben zich teruggetrokken uit de omgeving van de Oekraïense hoofdstad. Die mislukking staat niet op zichzelf. Na ruim twee maanden vechten hebben de Russische troepen nog geen van hun doelen behaald, al wordt de landverbinding naar de Krim na de val van Mariupol een feit. In die inmiddels totaal verwoeste stad hebben de Russen echter enorme verliezen geleden. Ook de opmars in de Donbas verloopt moeizaam.

Anno 2022 zorgen satellieten en smartphones ervoor dat van verrassing geen sprake kan zijn. Het Oekraïense leger was dus voorbereid. Dat de houding van de Oekraïense bevolking veel minder pro-Russisch is dan die van de burgers op de Krim, kan evenmin een verrassing zijn geweest. De vraag is echter of iemand dat ook aan president Poetin heeft durven vertellen.

Kwetsbare tanks

De ervaringen uit 1941 hebben geleerd dat je met een relatief kleine strijdmacht van tanks geen uitgestrekt landelijk gebied onder controle kunt brengen en houden. Op 22 juni ’41 waren het in feite twee Duitse legers die de Sovjet-Unie waren binnengevallen. Er was een ijzersterk, maar relatief klein tankleger dat zich krachtig een weg baande dwars door de Sovjetverdediging, plus een veel groter infanterieleger dat te voet moest volgen.

In de zomerse hitte marcheerden de uitgeput rakende soldaten tot wel vijftig kilometer per dag. Desondanks raakten ze hopeloos achterop bij de voortrazende tankeenheden. Daardoor moesten die pantserdivisies vaak zonder infanteriesteun het gevecht aangaan. Doorgaans werd het Rode Leger met enorme verliezen teruggeslagen, maar de zo cruciale Duitse tankeenheden incasseerden zelf ook telkens schade.

Militaire optocht bleek ook toen kwetsbaar

Uiteengeslagen groepen Sovjet-strijders hielden zich schuil in de bossen en moerassen, van waaruit ze verrassingsaanvallen uitvoerden op de langzame Duitse infanterie-eenheden en de begeleidende paardenkarren en vrachtwagens met bevoorrading. Alleen al in de ogenschijnlijk succesvolle maand juli ’41 sneuvelden 63.000 Duitse soldaten aan het Oostfront: meer dan de totale Amerikaanse verliezen in de hele Vietnamoorlog.      

Iets vergelijkbaars is de afgelopen weken gebeurd met het Russische leger. De Russische tanks opereerden zonder voldoende bescherming van infanterie-eenheden en bleken daardoor zeer kwetsbaar voor hinderlagen van groepjes Oekraïners. Met hulp van drones hebben die vanuit het struikgewas met raketwerpers honderden Russische tanks aan gort geschoten. Behalve tanks verliest het Russische leger ook talloze vrachtwagens met voorraden. Niet zelden komen die vast te zitten in de modder, waarna ze buitgemaakt worden door dankbare Oekraïense soldaten. De logistieke situatie van de Russische troepen verslechtert met de dag.

Inferieur materieel

De Duitse soldaten die de Sovjet-Unie blakend van zelfvertrouwen binnenmarcheerden, kwamen er ook tijdens de eerste succesvolle weken al op pijnlijke wijze achter dat het Rode Leger lang niet in alle opzichten een inferieure strijdmacht was. Soms was het Russische materieel gewoon beter. Zo bleek geen enkele Duitse ‘panzer’ het te kunnen opnemen tegen de zware KV-tank en de T-34.

Ook de Duitse antitankkanonnen voldeden niet: ze bleken de dikke bepantsering van deze Russische tanks niet te kunnen doorboren. Dankzij tactische vindingrijkheid en improvisatievermogen (het omturnen van het luchtdoelkanon Flak-88 tot antitankkanon) wisten de Duitse eenheden alsnog een oplossing te verzinnen.

In de jaren daarna zouden Duitse technici hoogwaardige tanks, vliegtuigen en geweren ontwerpen, maar de Duitse oorlogsindustrie slaagde er nooit in om daarvan voldoende aantallen te produceren. De Sovjet-industrie was veel beter toegerust op massaproductie. Bovendien begon er vanaf het einde van 1941 ook nog steeds meer Engels en Amerikaans materieel aan het Oostfront te verschijnen.

Iets dergelijks zien we ook nu. Tactisch lijken de Oekraïners wendbaarder en slimmer dan de op papier sterkere Russische tegenstander. Delen van het Oekraïense leger zijn al sinds 2014 door Amerikaanse en Britse instructeurs getraind en blijken nu succesvol in de omgang met drones, het voeren van nachtgevechten en het leggen van hinderlagen.

De Oekraïense eenheden vechten ook met moderner materieel van Amerikaanse en Europese makelij, dat in steeds grotere aantallen Oekraïne binnenstroomt. En waar die militaire hulp aanvankelijk nog beperkt bleef tot helmen, scherfvesten, kogels en raketwerpers, worden inmiddels ook zware artillerie en tanks geleverd. Net als in 1941 wordt de verdediger elke dag sterker, terwijl de aanvaller steeds meer verzwakt raakt. 

Geen uitweg

Historicus Ten Kate betoogt dat Hitler met operatie Barbarossa alles op een kaart zette, en de ondergang van zijn Derde Rijk in feite bezegeld was toen de Sovjet-Unie – tegen de Duitse verwachtingen in – op de been bleef. Daarmee veranderde de Blitzkrieg in een langdurige slijtageslag, waarop Hitler en de zijnen niet voorbereid waren en die voor nazi-Duitsland niet te winnen viel.

Iets dergelijks zou ook kunnen gebeuren met Poetin en zijn regime. De Russische president had gehoopt met bluf en machtsvertoon een snelle overwinning te boeken, maar is nu in een uitputtingsslag verstrikt geraakt. Welke uitweg is er voor hem, wanneer Oekraïne, met de volle militair-economische hulp van de Westerse landen, standvastig overeind blijft en de Russische troepen zware verliezen blijft toebrengen? Een oorlog beëindigen is een stuk lastiger dan een oorlog beginnen.

Historicus Jan-Jaap van den Berg schrijft voor Wynia’s Week over – en naar aanleiding van – nieuwe geschiedenisboeken. Hij is ook een van de auteurs van het nieuwe boek ‘De Linkse Kerk. Hoe Calvinistisch Nederland steeds dezelfde afslag neemt’. Dat boek verschijnt op 20 mei bij Uitgeverij Blauwburgwal. Media die nadere informatie willen kunnen nu al terecht op info@blauwburgwal.nl  

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Bent u al donateur voor Wynia’s Week? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In Oekraïne maakt het Russische leger dezelfde fouten als de Wehrmacht in 1941 verscheen eerst op Wynia's Week.

Kolonialisme geldt anno 2022 als verwerpelijk. In het Nederland van 1945 werd daar toch fundamenteel anders over gedacht. Het perspectief van toen komt echter onvoldoende tot zijn recht en wordt overwoekerd door veroordelingen op basis van hedendaagse normen en wijsheid achteraf. Dat is spijtig, zeker omdat het hier een ‘officiële’ geschiedschrijving’ betreft.

Een historicus kan niet anders dan het verleden bezien vanuit zijn eigen morele en tijdsgebonden perspectief. Objectieve geschiedschrijving bestaat niet. Chronologie is nog neutraal, maar wanneer het gaat om oorzaken en gevolgen, omschrijvingen en begrippen, dan slaat de subjectiviteit toe. ‘Men kan de geschiedschrijving opvatten als een geschiedschrijving zonder einde’, schreef de befaamde historicus Pieter Geyl al in 1946.

Die ingebakken subjectiviteit hoeft geen onoverkomelijk bezwaar te zijn. Mits de historicus zijn eigen positie expliciteert en probeert zich desondanks zo goed mogelijk te verplaatsen in het perspectief van de tijdgenoot, met diens morele normen en de toen beschikbare kennis. Wijsheid achteraf, doelredeneringen en anachronismen zijn valkuilen die de geschiedschrijver intussen moet omzeilen.

Dit is niet helemaal gelukt in het belangrijke boek Over de grens. Nederlands  extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog 1945-1949. Deze studie bevat de hoofdconclusies van het omvangrijke, vierjarige onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, Geweld en Oorlog in Indonesië 1945-1950.

Het onderzoek werd verricht door de drie onderzoeksinstituten KITLV (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde), NIOD (Instituut voor Oorlogs- Holocaust- en Genocidestudies) en NIMH (Nederlands Instituut voor Militaire Historie). De totale opbrengst van dit traject is halverwege februari 2022 gepubliceerd in een hele reeks boeken (in totaal liefst twaalf).

Over de grens is een fraai uitgegeven bundel waarin de auteurs de bevindingen van de diverse deelstudies bij elkaar leggen en in heldere bewoordingen presenteren. De analyse is afgewogen en genuanceerd en het boek bevat een interessante en uitgebreide verantwoording waaruit valt op te maken dat binnen het onderzoeksteam uiteenlopende opvattingen bestaan over de duiding van gebeurtenissen en het hanteren van begrippen. Dit valt zonder meer te prijzen. 

Dat er tijdens het Indonesische onafhankelijkheidsproces op grote schaal sprake is geweest van extreem geweld gepleegd door Nederlandse militairen, staat buiten kijf. Het is lovenswaardig dat daar nu door premier Rutte excuses voor wordt aangeboden. Als er met Nederlandse schadevergoedingen voor nabestaanden nog een nobel (hoewel erg laat) gebaar kan worden gemaakt in Indonesië, dan is dat geld goed besteed. Het grote geschiedenisproject heeft zo een direct maatschappelijk effect.

Dat alles laat onverlet dat toch wel twee bezwaren geformuleerd kunnen worden tegen Over de grens. Die betreffen ook tamelijk fundamentele punten. Daarbij gaat het allereerst over het begrip ‘extreem geweld’, dat ‘stelselmatig’ gebruikt zou zijn. Het tweede bezwaar heeft betrekking op de Nederlandse beleidsbepalers van toen en de opties die er voor hen beschikbaar waren.

Extreem geweld: een onduidelijk kernbegrip

Allereerst over het ‘extreme geweld’. Wat wordt daar eigenlijk mee bedoeld? Bestaat er dan ook ‘gewoon geweld’ en waar ligt precies de grens tussen beide? De term ‘extreem geweld’ speelt een bepalende rol als overkoepelend begrip in Over de grens en in het gehele onderzoeksproject, maar het blijft een onduidelijke, enigszins gekunstelde term. Die ook gekozen lijkt om niet het (juridisch) beladen begrip ‘oorlogsmisdaden’ te hoeven gebruiken.

In de inleiding van hun studie geven de onderzoekers terecht aan dat ’terminologie ertoe doet’ en dat ‘woorden vaak impliciete betekenissen hebben’. Maar men heeft zich ook zelf niet aan die klem kunnen ontworstelen.

Met ‘extreem’ geweld bedoelen de onderzoekers geweld dat ‘voor een belangrijk deel buiten directe reguliere gevechtssituaties werd toegepast’, ‘zich richt tegen burgers of gevangenen’, plaatsvond zonder ‘directe noodzaak’, en in situaties waarin er sprake was van intensiever en langduriger geweld ‘dan noodzakelijk’. Dit zijn nogal zoekende omschrijvingen die allerlei interpretaties en discussies kunnen oproepen.

De onderzoekers concluderen dat het Nederlandse leger zich ‘stelselmatig’ heeft schuldig gemaakt aan dit ‘extreme geweld’. Dat is een harde conclusie, maar er is spijtig genoeg voldoende aanleiding om die te onderschrijven, zij het met twee kanttekeningen daarbij.

In de inleiding van Over de grens wordt betoogd dat nog maar weinig historici tegenwoordig van mening zijn dat het door Nederlanders gepleegde geweld tijdens de dekolonisatie een kwestie was van losstaande ‘incidenten’. Daarentegen zijn ‘er steeds meer aanwijzingen gedocumenteerd dat het extreme Nederlands geweld wijdverbreid was een structureel dan wel systematisch karakter had’. Dit zal best zo zijn.

Maar een dergelijke passage wekt dan wel de indruk dat deze conclusie op voorhand eigenlijk al vast stond, dus voordat het onderzoeksproject werd verricht. Wat was dan eigenlijk de bedoeling van dit grote en (vanwege de opdracht en de financiering) ook enigszins ‘officiële’ geschiedenisproject? Codificeren van een eigentijdse, antikoloniale visie op het Indonesische dekolonisatieproces?

Wellicht is dit omvattende geschiedenisproject van KITLV, NIOD en NIMH in essentie inderdaad neergekomen op het bij elkaar voegen en nader uitdiepen van bevindingen die op zichzelf al wel bekend waren, en het herhalen van conclusies die al eerder getrokken waren. Dat betekent natuurlijk nog niet dat die conclusies onjuist zouden zijn. Zelf geloof ik ook dat er ‘stelselmatig’ sprake is geweest van ‘extreem geweld’, dat in mijn optiek best zonder terughoudendheid als ‘oorlogsmisdaden’ mag worden betiteld.

Guerillastrijd werkte oorlogsmisdaden in de hand

Daaraan moet dan wel iets worden toegevoegd. Het plegen van oorlogsmisdaden hield ook verband met de wijze van oorlogsvoering. Elke oorlogsmisdaad is er één teveel, en valt nooit goed te praten. Maar het Nederlandse militaire optreden in Indonesië kon snel radicaliseren door het gegeven dat de geregelde Nederlandse strijdkrachten het moesten opnemen tegen veelal in burger geklede guerilla-eenheden die zich bedienden van ‘hit and run‘-overvallen en hinderlagen, om daarna op te gaan in de burgerbevolking of zich te verstoppen in de jungle.

Er was nooit sprake van een duidelijke frontlijn, of van een helder onderscheid tussen burgers en combattanten. Dit veroorzaakte grote stress bij Nederlandse soldaten, en kon uit de hand lopen tot situaties waarin bij twijfel maar het zekere voor het onzekere werd genomen en de trekker werd overgehaald.

Zouden Soekarno en de zijnen hebben gekozen voor een reguliere veldslag met het Nederlandse leger, dan zouden er veel minder burgerdoden zijn gevallen. In de praktijk was dit vanzelfsprekend geen optie voor de Republiek, die dan immers binnen de kortste keren het onderspit had gedolven tegen de veel zwaarder bewapende Nederlanders.

Vermoedelijk zouden de Nederlanders ook deze guerillastrijd uiteindelijk wel hebben gewonnen, zij het ten koste van nog veel meer burgerslachtoffers. Het was internationale politieke druk die een einde maakte aan het Nederlandse bestuur in Indonesië.

‘Tekenen des tijds’

Ook in Over de grens valt de veelgehoorde stelling terug te lezen dat de Nederlandse politieke en militaire leiding ‘de tekenen des tijds’ niet verstond en niet besefte dat de wereld na 1945 fundamenteel was veranderd. Het koloniale tijdperk was voorbij.

Hier ligt de valkuil van ‘wijsheid achteraf’ op de loer. Natuurlijk, voor ons, mensen uit 2022, is dit allemaal zonneklaar. Maar dat lag vlak na de Japanse capitulatie echt anders. Najaar 1945 vond het overgrote deel van de Nederlandse politiek, met brede steun van de bevolking, het volstrekt normaal dat Indië opnieuw door Nederland zou worden bestuurd. Wij zaten daar per slot van rekening al honderden jaren!

Ook het militaire ingrijpen werd door bijna het gehele parlement gesteund. Er bestond een lange traditie van lokale opstanden die uiteindelijk succesvol door het KNIL werden neergeslagen. Al best snel groeide het inzicht dat meer Indonesische autonomie noodzakelijk was, maar ook toen werd nog vastgehouden aan een overkoepelende Nederlandse eindverantwoordelijkheid.

Het boek Over de grens is, net als andere recente publicaties over de Indonesische dekolonisatie, vanuit een antikoloniaal perspectief geschreven. De achterliggende, impliciete boodschap is dat kolonialisme fout is en dat Nederland in wezen niets te zoeken had in Indonesië. Persoonlijk deel ik die opvatting. Als historicus realiseer ik me echter dat deze stelling anno 1945 nog door praktisch geen enkele Nederlander werd onderschreven.

Daarmee was het voor toenmalige kabinetten en koloniale bestuurders geen realistische beleidsoptie. Overigens schaarden ook niet alle Indonesische eilanden zich als vanzelf achter de revolutiebeweging van Soekarno. Veel lokale vorsten stonden in een eeuwenlange traditie van samenwerking met het Nederlandse koloniale bestuur. Zij hadden reden om de revolutiebeweging van Soekarno te beschouwen als een bedreiging voor hun politieke en economische belangen.

Als historicus kun je toenmalige kabinetten en gezagsdragers ter plaatse daarom niet zomaar bekritiseren omdat ze er niet mee akkoord gingen Soekarno en de zijnen het bestuur over Indonesië op een presenteerblaadje aan te bieden. Hadden de politionele acties en het daarmee gepaard gaande extreme geweld voorkomen kunnen worden? Ik weet dat zo net nog niet.

Het boek Over de grens is een belangrijke studie, die aan overtuigingskracht en balans had gewonnen wanneer het perspectief van tijdgenoten sterker was benadrukt en de hedendaagse kritiek meer achterwege was gebleven. De feiten zijn al gruwelijk genoeg, helaas.

Gert Oostindië (e.a.), Over de grens. Nederlands extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, 1945-1949. Amsterdam University Press, 2022, ISBN 9789463726382. Prijs 39,99 euro. Meer informatie HIER.

De auteur van bovenstaande recensie, historicus Jan-Jaap van den Berg, publiceert regelmatig in Wynia’s Week, veelal over nieuwe geschiedkundige boeken. Andere artikelen van zijn hand vindt u HIER.

Syp Wynia sprak met Bauke Geersing van het genootschap Aurora, dat zich verzet tegen de benadering van het ‘Dekolonisatie’-onderzoek. De VIDEO treft u HIER. Het gesprek is ook te beluisteren als PODCAST. Die vindt u HIER via Spotify of HIER via Applepodcast

Het bericht Bij de onderzoekers van de ‘Dekolonisatie’ van ‘Indië’ stond het veroordelen het begrijpen in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 22 juni 1941 viel nazi-Duitsland de Sovjet-Unie binnen met het sterkste leger dat de wereld ooit aanschouwde. Gedurende die zomer leek ‘Operatie Barbarossa’ een groot succes. De Duitse legers rukten honderden kilometers op, hakten het Rode Leger in de pan en maakten miljoenen soldaten krijgsgevangen.

Blij begroet

Na enkele dagen marcheerde de Wehrmacht Lviv binnen (toen nog Lemberg geheten) en eind september was Kiev ingenomen. In veel Oekraïense dorpjes en steden werden de binnentrekkende Duitse kolonnes enthousiast begroet. Vaak werden versierde erehagen opgericht waar de Duitse voertuigen onderdoor reden, de soldaten kregen bloemen overhandigd, plus de traditionele geschenken zout en brood.

Waar kwam dat Oekraïense enthousiasme voor de Duitse invasie vandaan? Daarvoor zijn twee redenen te geven: in de eerste plaats de afschuwelijke ervaringen met twee decennia communistisch bestuur onder Stalin. Daarnaast speelde ook het Oekraïense nationalisme een rol. Overigens zou de aanvankelijke geestdrift voor de nazi’s snel verdampen. Ook het Duitse bezettingsbestuur bleek meer dan genoeg ellende te produceren.

Voorafgaand aan de Russische revolutie was Oekraïne een deel van het Russische tsarenrijk, terwijl het westelijk deel eerder ook had behoord tot Polen. Ondanks een geleidelijke russificatie bleef het eigen Oekraïense karakter bestaan, in het westelijk deel met sterke Poolse invloeden.

Tijdens de eerste chaotische revolutiejaren vanaf 1917 volgden diverse regeringen elkaar op en probeerden ook de Oekraïners (net als andere volkeren die voorheen door de tsaar waren bestuurd) zich aan de Russische overheersing te ontworstelen. Korte tijd leek dit te lukken. Maar in de loop van de jaren twintig wisten de communistische heersers in het Kremlin deze onafhankelijkheidsbewegingen stap voor stap te onderdrukken.

Ook de Oekraïne werd in 1922 als ‘socialistische sovjet-republiek’ weer geïncorporeerd in het bredere geheel van de Sovjet-Unie. Dit betekende echter niet dat het Oekraïense streven naar zelfstandigheid verdween, integendeel.

Holodomor

Gedurende de jaren dertig vlamde het ressentiment tegen Moskou huizenhoog op. De gedwongen collectivisering van de landbouwbedrijven, waarbij veel graanvoorraden in beslag werden genomen, leidde tot massaal verzet, dat keihard werd neergeslagen. In 1932 en 1933 ontstond een rampzalige hongersnood (de zogeheten ‘holodomor’) waar enorme aantallen Oekraïners aan stierven. Schattingen lopen erg uiteen, maar gaan toch wel uit van minimaal 2,5 miljoen doden. Een bijna onvoorstelbaar hoog aantal.

Tegen die achtergrond was het begrijpelijk dat negen jaar later de Duitse legers in eerste instantie met opluchting en zelfs met blijdschap werden begroet.

Overigens bestonden er ook al voor Operatie Barbarossa, en zelfs voor de Duitse inval in Polen, contacten tussen nazi-Duitsland en kleine groepjes Oekraïense nationalisten. Zomer 1939 had de Duitse geheime dienst (de Abwehr) contact gezocht met Oekraïense nationalisten met het doel om bij de Duitse inval in Polen sabotageacties uit te voeren en een anti-Poolse opstand in gang te zetten. Daar kwam uiteindelijk weinig van terecht. Wel werd Polen onder de voet gelopen en door nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie opgedeeld conform het cynische Molotov-Ribbentroppact.

Begin 1941, in de aanloop naar Operatie Barbarossa, troffen officieren van de Wehrmacht en de Abwehr opnieuw voorbereidingen om Oekraïense nationalisten in te zetten. Er werd een ‘Oekraïens Legioen’ gevormd van zo’n achthonderd man, later gesplitst in twee bataljons. Uitgerust met een ratjetoe aan lichte wapens en oude helmen werden de Oekraïners ingedeeld bij de Duitse Legergroep-zuid. Militair gezien stelde dit plukje soldaten vanzelfsprekend weinig voor.

Bandera

Maar toen de zegevierende Duitse legers vanaf 22 juni ’41 in sneltreinvaart grote delen van de Oekraïne onder de voet liepen, dachten sommige met de Duitsers samenwerkende Oekraïense nationalisten dat nu het moment van onafhankelijkheid was aangebroken.

Een van hen was Stepan Bandera, een 32-jarige politieke activist die voorzitter was van de partij OOeN (Organisatie van Oekraïense Nationalisten). Bandera was in 1934 door de Poolse autoriteiten gearresteerd wegens het beramen van een moordaanslag op een Poolse minister en tot levenslang veroordeeld, maar na de Poolse capitulatie door de Duitsers vrijgelaten.

Op 30 juni ’41 riepen Bandera en zijn metgezellen de Oekraïense onafhankelijkheid uit in Lemberg (Lviv) dat juist op het Rode Leger was veroverd. Bandera had van enkele Duitse officieren aanmoedigingen ontvangen en verkeerde daarom in de veronderstelling dat ook Hitler hier uiteindelijk wel voor te vinden zou zijn. Op zichzelf geen gekke gedachte. Na de Duitse verovering van Tsjecho-Slowakije was immers ook een zelfstandig Slowakije gevormd, terwijl vlak daarna een Kroatische staat was ontstaan nadat de Duitsers Joegoslavië hadden bezet.

Naar het concentratiekamp

Bandera misrekende zich. De Duitse bezettingsautoriteiten, die verrast waren door deze plotselinge onafhankelijkheidsverklaring, lieten Bandera nog een paar weken zijn gang gaan, maar daarna vonden ze het welletjes.

Halverwege september ’41 werd Bandera zelfs gevangen genomen en afgevoerd naar het concentratiekamp Sachsenhausen. Weliswaar bivakkeerde de Oekraïense nationalistenleider daar in een ‘prominentenbarak’ voor belangrijke gevangenen, maar zijn gevangenschap werd telkens verlengd. Pas in oktober 1944 kwam hij weer vrij. Toen was de Oekraïne alweer grotendeels in handen van het Rode Leger.

Na de Duitse capitulatie vestigde Bandera zich in de Bondsrepubliek, vanwaar hij zijn strijd voor een onafhankelijk Oekraïne probeerde voort te zetten, in samenwerking met diverse anticommunistische groeperingen. In 1959 werd er in München een aanslag op hem gepleegd door de KGB, waaraan hij uiteindelijk overleed.

In het huidige Oekraïne geldt Stepan Bandera als held, maar onomstreden is hij toch niet, vanwege zijn hulp aan de nazi’s en vanwege de oorlogsmisdaden die door zijn partij zijn bedreven jegens Poolse en Joodse burgers.

Vlassov

Het klopt dus dat Bandera en andere Oekraïners tijdens de Tweede Wereldoorlog hulp hebben geboden aan de Duitse bezettingsmacht in de Sovjet-Unie. Maar dat gold toch ook voor de nodige Russen. Niet alleen Oekraïners, maar ook Russen hebben tijdens de oorlog als ‘hilfswilligen’ allerlei hulpdiensten verleend aan de Wehrmacht en het Duitse bestuur.

De Russische generaal Andrej Vlassov, een bekwaam veldheer die in juli 1942 gevangen werd genomen aan het front bij Leningrad, wilde zelfs nog een stap verder gaan. Vlassov bood het Duitse opperbevel aan om een Russisch bevrijdingsleger uit de grond te stampen, dat samen met de Wehrmacht ten strijde zou trekken tegen het Rode Leger.

Vlassov spiegelde het Duitse opperbevel voor dat dat een dergelijk Russische ‘bevrijdingsleger’ heel groot kon worden, aangezien er miljoenen Russische soldaten in Duitse krijgsgevangenschap verbleven, en velen van hen graag de wapens wilden opnemen tegen Stalin.

Het is best mogelijk dat Vlassov inderdaad een flinke strijdmacht op de been had kunnen brengen. Maar Hitlers rassenwaan gooide roet in het eten. Vlassov werd aan het lijntje gehouden. Pas in de loop van 1943, toen de Duitse nederlaag zich begon af te tekenen, kreeg Vlassov wat ruimte om enkele kleinere eenheden te formeren, maar van harte ging het zelfs toen niet. Tenslotte zou Vlassov trouwens (in 1946) ter dood gebracht worden door de Sovjet-Unie.

Adolf Hitler en de zijnen beschouwden zowel Russen als Oekraïners in essentie als minderwaardige Slavische volken, die hoogstens nog wat waard waren als nuttige hulpkrachten. Een volwaardige plaats in het door nazi-Duitsland bestuurde Europa kon er voor hen niet zijn weggelegd. Een Oekraïner of een Rus kon als ‘niet-ariër’ nooit een echte nazi zijn. Alleen al daardoor zijn de verwijten van Vladimir Poetin over ‘Oekraïense neo-nazi’s’ historische lariekoek.   

Wynia’s Week zorgt twee keer per week voor broodnodige, nuchtere berichtgeving. Uw financiële bijdragen maken dat mogelijk. U kunt op verschillende manieren doneren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Historische lariekoek van Poetin over Oekraïners als nazi’s verscheen eerst op Wynia's Week.

De studie van Anne-Lot Hoek brengt daar verandering in. De Amsterdamse historica biedt een diepgaande reconstructie, waarbij ze expliciet de zijde kiest van de Balinese vrijheidsstrijders die vochten tegen de Hollandse imperialisten. Dit betrokken perspectief leidt er wel toe dat de historische analyse regelmatig vertroebeld wordt door hedendaagse verontwaardiging. Het veroordelen staat het begrijpen in de weg en dat is jammer.

De strijd om Bali is, hoewel een bewerking van een vuistdik proefschrift, zeer prettig leesbaar – de schrijfster is dan ook, behalve historica, journaliste. Haar boek staat niet op zichzelf. Het houdt verband met het omvattende onderzoeksproject ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’, dat vanaf 2017 gaande is en waarin diverse onderzoeksinstituten en universiteiten participeren om het Nederlandse militaire en politieke optreden inzake de dekolonisatie van Indonesië te belichten.

Dit brede programma heeft inmiddels diverse boeken opgeleverd, waar in februari 2022 in een groots gebaar nog eens twaalf (!) publicaties tegelijk aan zullen worden toegevoegd,

Kritisch perspectief

Anne-Lot Hoek velt in De strijd om Bali bikkelharde oordelen over het optreden van Nederland als koloniale mogendheid. Ik verwacht dat ook de andere nog te verschijnen publicaties vergelijkbare kritiek zullen bevatten. Dat bijvoorbeeld opeenvolgende kabinetten het dekolonisatieproces verkeerd hebben aangepakt. En dat het KNIL en andere militaire eenheden onnodig wreed hebben huisgehouden. Of dat het vooroorlogse Nederlands-Indië in de kern niet deugde, want bestuurd werd door een kleine elite en bovendien in de kern racistisch was. En dat de Nederlandse VOC in feite nooit een voet aan land had moeten zetten in Zuidoost-Azië. Officiële excuses van de Nederlandse overheid zijn op hun plaats en wellicht ook schadevergoedingen.

In de afgelopen jaren hebben thema’s als antiracisme, antikolonialisme, vrouwenrechten en gendergelijkheid een prominente plek afgedwongen in het maatschappelijk debat, in de cultuursector en in de sociale wetenschappen. Tegen die achtergrond verbaast het niet dat ook het koloniaal verleden van Nederland inmiddels vanuit een dergelijk kritisch perspectief wordt bezien.

Hedendaags discours

De tijd van nationalistische ‘grote mannengeschiedenis’, is voorbij. Een houwdegen als Van Heutsz was overigens allang naar de mestvaalt van de geschiedenis verwezen, en de kritische Colijn-biografie van Herman Langeveld, waarin werd onthuld dat de latere premier op Lombok ook vrouwen en kinderen liet afslachten, dateert ook alweer van 1998.

Niet verbazingwekkend dus dat een jongere vrouwelijke historica, gepromoveerd aan een nadrukkelijk progressieve universiteit als de UvA, andere accenten wil plaatsen. Anne-Lot Hoek sluit nadrukkelijk aan bij het hedendaagse historische discours, bijvoorbeeld door te schrijven over ‘slaafgemaakten’, door de man-vrouwverhoudingen op het vooroorlogse Bali te problematiseren, en door te wijzen op het racistische karakter van de toenmalige verhoudingen tussen Balinezen en Hollanders.

Is ‘objectieve’ geschiedschrijving mogelijk?

De koloniale samenleving was volgens Hoek fundamenteel fout, en de vrijheidsstrijd van de Balinezen was rechtvaardig. Hoek portretteert Balinese verzetsleiders als I Gusti Ngurah Rai en diens verre voorganger Gusti Ketut Jelantik (1800-1849) als helden. Vermoedelijk had haar boek best ook door een Indonesische historicus kunnen zijn geschreven.

Op zichzelf is een dergelijke nadrukkelijk geëngageerde geschiedschrijving legitiem. De transparantie is ook wel zo eerlijk – de lezer weet waar de verteller staat. Daarnaast kun je je afvragen of ‘objectieve’ geschiedschrijving eigenlijk wel mogelijk is. Elke historicus is immers kind van zijn tijd en brengt zijn eigen normen en waarden mee. Wanneer De strijd op Bali was verschenen in pakweg 1964 als dissertatie van een gereformeerde historicus van de Vrije Universiteit, hadden we een volslagen ander boek in handen gehad.

Wat blijft er in het geheugen op de zeef liggen?

Dit laat onverlet dat wel enkele kanttekeningen te plaatsen zijn bij de studie van Hoek. Zoals bijvoorbeeld over haar gebruik van interviews als bron. Het valt te prijzen dat Hoek liefst vijfmaal naar Bali is gereisd om daar meer dan honderd ooggetuigen te ondervragen (en ook in Nederland  sprak ze met tijdgenoten).

Logischerwijs gaat het daarbij om oude tot stokoude overlevenden. Je kunt je afvragen wat er in het geheugen van mensen na meer dan zestig jaar nog op de zeef blijft liggen. Zou het kunnen zijn dat mensen de meest ingrijpende, schokkende dingen nog wel onthouden, maar de precieze omstandigheden en toedracht veelal vergeten? Dit lijkt mij een relevante vraag vanwege de combinatie met het door Hoek gebruikte schriftelijke bronnenmateriaal.

Reconstructie staat enigszins uit het lood

Voor het boek is een groot aantal Balinezen geïnterviewd, maar een veel kleiner aantal Nederlanders, zoals veteranen. Haar archiefonderzoek beperkte zich uitsluitend tot Nederlandse archieven – hetgeen ik hier niet als verwijt bedoel, omdat ik niet weet of op Bali of elders in Indonesië überhaupt relevant archiefmateriaal is bewaard gebleven.

De combinatie van orale en schriftelijke bronnen levert echter wel een reconstructie op die enigszins uit het lood staat. Balinese ooggetuigen berichten uitvoerig over wreedheden, door de Nederlanders begaan, terwijl andere wreedheden, zoals tegen de Chinezen en tegen met Nederlanders samenwerkende Balinezen, nogal beknopt ter sprake komen.

Tegelijkertijd is de omvattende militaire en politieke context weer vooral ontleend aan Nederlandse beleidsdocumenten. De overkoepelende strategie van Soekarno en de zijnen blijft daardoor helaas wat in nevelen gehuld. 

Genuanceerde reconstructie

Anne-Lot Hoek biedt met haar meer dan vijfhonderd pagina’s tellende verhaal een schat aan informatie over de machtsstrijd op Bali vanaf de Japanse capitulatie in augustus ’45. Het valt op dat haar reconstructie genuanceerder is dan de soms stellige conclusies die ze op basis daarvan trekt. In haar analyse zitten dan ook aanknopingspunten die haar eigen gevolgtrekkingen op onderdelen ter discussie kunnen stellen.

Hoek begint het verhaal nogal plots met de Nederlandse invasie van Bali in 1846. Het eiland werd op dat moment bestuurd door regionale vorsten, was zelfstandig, maar door middel van verdragen verbonden met de Nederlanders die al sinds 1600 in de Indische archipel aanwezig waren.

Balinese Machiavelli

Vanaf halverwege de negentiende eeuw begonnen de Europese koloniale mogendheden de overzeese gebieden die onder hun invloed stonden, stapsgewijs tot koloniën om te vormen. Dat ging vaak met veel geweld gepaard, aangezien de inheemse machthebbers zich tegen hun machtsverlies verzetten. Toch bleven die vorsten ook in de latere koloniale constellatie erg belangrijk voor de Nederlanders.

Anne-Lot Hoek laat mooi zien hoe Ide Anak Agung Gede Agung (1921-1999), vorst van Gianyar – door haar treffend omschreven als ‘een Balinese Machiavelli’ – door sluw opereren en door het tijdig verzetten van zijn bakens, erin slaagde om, hoewel hij actief met de Nederlanders had samengewerkt en opdracht had gegeven tot wreedheden, daarna alsnog aan te sluiten bij de leiding van de nieuwe Indonesische Republiek van Soekarno. Na zijn dood werd Anak Agung zelfs uitgeroepen tot nationale held van Indonesië.

Was niet de hele aardbol patriarchaal en racistisch?

Hoek heeft zonder meer gelijk wanneer ze betoogt dat het vooroorlogse koloniale Bali patriarchaal was, racistisch, weinig democratisch en vrouwonvriendelijk. Dit roept de vraag op welke samenleving in die tijd al wel aan onze hedendaagse standaarden voldeed. Ik vrees dat pakweg een eeuw geleden de hele aardbol patriarchaal, weinig democratisch en behoorlijk xenofoob was, ook de landen die zelfstandig waren. Ook een onafhankelijk Bali zonder Hollanders zou in die tijd zijn bestuurd door een select gezelschap aan lokale en regionale vorsten.

In Nederland zelf werd het algemeen kiesrecht trouwens pas in 1917 ingevoerd (voor vrouwen in 1919) en ook in Nederland heerste nog in de jaren dertig bittere armoede, terwijl velen slecht opgeleid waren.

Dat de westerse cultuur superieur was, geldt vandaag de dag wellicht als fout, maar was in de koloniale tijd gemeengoed. En waarschijnlijk bestond er voor de Tweede Wereldoorlog geen land ter wereld waar bijvoorbeeld Joden, Chinezen en Afrikanen niet stelselmatig te kampen hadden met discriminatie en racisme. De Nederlandse koloniale samenleving was gesegregeerd, maar was dat in de Britse en Franse koloniën zoveel anders?

Kleine troepenomvang

De Nederlanders gebruikten niet alleen lokale (vaak adellijke) leiders om hun macht te bestendigen, maar rekruteerden vanouds ook inheemse hulptroepen (bijvoorbeeld vanuit de Molukken, maar lang niet alleen daarvandaan).

De militaire geschiedschrijving Krijgsgeweld en Kolonie, dat eerder voor dit weblog werd besproken, laat zien dat het KNIL voor een flink deel uit Indonesische militairen bestond. Uit dat boek werd bovendien duidelijk dat de totale troepenomvang waarmee de Nederlanders de Indische Archipel onder het juk brachten, steeds opmerkelijk klein is gebleven (hoogstens enkele duizenden militairen).

Hoek benadrukt de massale steun van de Balinezen voor de onafhankelijkheidsbeweging, maar de actieve steunverlening aan Nederland door inheemse leiders als Anak Agung en geestverwanten, en het meevechten van inheemse soldaten suggereren dat de loyaliteit aan het Nederlandse gezag wellicht toch iets groter was dan Hoek doet voorkomen.

Onvermijdelijk?

Puur militair gezien was het Nederlandse optreden op Bali overigens een succes. Voorjaar 1948 gaven veel verzetsstrijders zich over. De charismatische verzetsleider I Gusti Ngurah Rai was al eind november 1946 gesneuveld. Daarmee werd de min of meer geregelde militaire strijd tamelijk snel beslecht in het voordeel van de Nederlanders. Balinese onafhankelijkheidsstrijders bleven zich echter verzetten, door onder meer aanslagen te plegen. Die leidden weer tot bloedige Nederlandse represailles.

Anne-Lot Hoek geeft de Nederlanders de schuld voor deze geweldsspiraal, die zij als iets onvermijdelijks doet voorkomen. Dat lijkt mij iets te kort door de bocht. Het plegen van aanslagen is nooit iets onvermijdelijks.

Deden andere ‘imperialisten’ het beter?

Inderdaad heeft Nederland er in Indonesië een potje van gemaakt, maar had het anders gekund? Hebben andere ‘imperialisten’ het zelfstandig worden van hun eigen koloniën beter afgehecht – ik waag het te betwijfelen. Ook het onafhankelijk worden van de Franse, Britse en Belgische koloniën is met bloedvergieten gepaard gegaan.

Zelfs de Verenigde Staten, die uiteindelijk een doorslaggevende rol hebben gespeeld in het beëindigen van het Nederlandse bestuur in Indonesië, gingen niet lang daarna zelf akelig in de fout in Vietnam. Dat andere mogendheden elders ook tekeer gingen, maakt de Nederlandse wandaden in Indonesië natuurlijk niet minder erg.

Welke opties waren voorstelbaar?

Anne-Lot Hoek redeneert soms iets teveel op basis van wijsheid achteraf, bijvoorbeeld door zich niet af te vragen welke opties er voor de Nederlandse beleidsbepalers in de eerste periode na de Japanse capitulatie eigenlijk voorstelbaar en haalbaar waren.

Na de Japanse nederlaag dachten veel Nederlandse politieke partijen (overigens niet alle) dat het koloniale bestuur in Nederlands-Indië gewoon weer hersteld kon en moest worden. Het op touw zetten van een militaire strafexpeditie tegen opstandige eilanden werd niet als iets raars gezien, maar paste in een eeuwenlange traditie.

Na de Tweede Wereldoorlog bleken de internationale politieke verhoudingen fundamenteel te zijn veranderd. Wij hebben daar, terugkijkend vanuit 2021, een helder beeld van. Maar hoe zichtbaar was die trendbreuk voor tijdgenoten?

Anticommunistische massamoord

Hoek lijkt het de Nederlandse beleidsbepalers (zowel het kabinet als de gezagsdrager in Indië Hubertus van Mook) kwalijk te nemen dat het bestuur over Bali en de andere eilanden niet zonder meer is overgedragen aan Soekarno en de zijnen, ook al werden die dan militair verslagen.

De oprichting van de deelstaat Oost-Indonesië in 1946 en het streven naar een federale structuur ziet zij als pogingen van Nederland om nog een voet tussen de deur te houden in Indonesië. Daar zit veel in, maar ook dan kunnen deze initiatieven toch tevens voortkomen uit de wens naar een geleidelijke dekolonisatie en uit oprechte vrees voor de positie van kleinere eilanden in een door Java en Sumatra gedomineerd Indonesië?

Die vrees was bepaald niet ongegrond, als we zien hoe het nadien de Molukken en Nieuw-Guinea is vergaan. Als de wens om onafhankelijk te worden van de Nederlanders legitiem is, dan hebben de Molukkers en de Papoea’s toch evenzeer het recht om zelfstandig te zijn, in plaats van als provincie vanuit Java te worden bestuurd.

De eenheidsstaat Indonesië heeft zich vanaf 1949 bepaald niet in alle opzichten voorspoedig ontwikkeld. Na de mislukte staatsgreep van oktober 1965 vond, met actieve betrokkenheid van de VS, een anticommunistische massamoord plaats waarbij in totaal misschien zelfs wel een miljoen mensen zijn omgebracht. Ook op Bali vielen daarbij slachtoffers, veel meer dan tijdens deze door Hoek beschreven dekolonisatiejaren.  

Belangrijk boek

De strijd om Bali vult een lacune op in de dekolonisatiegeschiedenis van Nederlands-Indië en is ook vanwege het ruime gebruik van ooggetuigenverslagen een belangrijk boek. Het betoog had aan overtuigingskracht gewonnen, wanneer het minder vanuit een zwart-wittegenstelling was geschreven en meer met grijstinten zou zijn geschetst.

Anne-Lot Hoek, De strijd om Bali. Imperialisme, verzet en onafhankelijkheid 1846-1950, De Bezige Bij Amsterdam, ISBN 9789403152318. Prijs 39,99.  Meer informatie.

Het bericht Dit belangrijke boek over de Balinese vrijheidsstrijd is te zwart-wit verscheen eerst op Wynia's Week.