Kort na de Tweede Wereldoorlog, in 1948, werd  in Amsterdam de Wereldraad van Kerken opgericht. Na de oorlog leefde sterk de overtuiging dat ook kerken zich moesten vernieuwen en verenigen om een rol te kunnen spelen in de opbouw van een nieuw Europa.

Bovendien bood de Wereldraad vooral de protestantse kerken die, anders dan de rooms-katholieke kerk, geen stem hadden in de internationale politiek de mogelijkheid zich uit te laten over maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. De Wereldraad was betrokken bij de oprichting van de Verenigde Naties en heeft daarin nog steeds een adviserende rol. Ook was de Wereldraad betrokken bij de formulering van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

De geschiedenis van de Wereldraad valt voor een groot deel samen met het werk van de Nederlandse theoloog Willem Visser ’t Hooft. Tijdens de oorlogsjaren werkte Visser ’t Hooft in Genève en had vandaaruit een belangrijke rol in het contact tussen het bezette Nederland en de regering in Londen (de ‘Zwitserse weg’). Ook was hij in die jaren een van de weinigen die aandacht vroeg voor het lot van de Joden in het bezette Europa.

Toen in 1948 de Wereldraad werd opgericht, werd Visser ’t Hooft secretaris-generaal en hij zou dat tot zijn pensionering in 1966 blijven. Zeker in de jaren ‘50 slaagde hij erin de Wereldraad een gezicht te geven. In 1954 ontving hij president Eisenhower die de vergadering van de Wereldraad zou toespreken in het Amerikaanse Evanston. En in 1961 prijkte zijn portret op de cover van Time Magazine, waarin over de Wereldraad werd geschreven als een ‘tweede reformatie’.

Maar juist het politieke spreken van de Wereldraad bleek een hachelijke aangelegenheid. In het oprichtingsjaar van de Wereldraad was ook de staat Israël opgericht. Visser ’t Hooft was teleurgesteld over de gebrekkige aandacht voor Israël en het jodendom. Na de tweede vergadering van de Wereldraad in 1954 zei hij zelfs ‘dat de geest van Hitler er rondwaarde’. Vanuit de Wereldraad was er geen goed woord over voor Israël en de Joden, terwijl er in de loop der jaren sprake was van een obsessieve aandacht voor het conflict tussen Israël en de Palestijnen, waarbij de sympathie steevast uitging naar de Palestijnen.

Aanpappen met de Sovjets

In de jaren ‘60 stond de politieke werkelijkheid in het teken van de spanning tussen Oost en West. Visser ’t Hooft had zich erg ingespannen om een soort ‘Derde Weg’ te vinden en probeerde de Russisch orthodoxe kerk ertoe te brengen ook lid te worden van de Wereldraad, wat ook gebeurde in 1961. Maar de verwachtingen van Visser ’t Hooft waren te optimistisch. Hij hoopte dat de deelname van de Russisch orthodoxe kerk een diplomatieke druk van de Wereldraad op het Sovjet-regime mogelijk zou maken. Maar in de praktijk trad er juist een zekere verlamming op.

De betrekkingen met Russische kerkleiders, die vaak hun oren lieten hangen naar het regime, maakten het juist moeilijker om tegen de communistische geloofsvervolging te protesteren. Ook werd de Wereldraad geïnfiltreerd door communistische regimes, die de Wereldraad gebruikten voor eigen politieke doeleinden.

In de decennia daarna kwam de Wereldraad steeds meer in het teken te staan van sociale en politieke bevrijding. De Wereldraad werd gedomineerd door progressieve protestanten en door de marxistisch geïnspireerde bevrijdingstheologie die vooral in de derde wereld populair was.

Immorele keuzes

De oriëntatie op het marxisme kan goed worden geïllustreerd aan de hand van een debat tussen VVD-leider Frits Bolkestein en de voormalige Wereldraad bestuurder en Vara-coryfee Albert van den Heuvel, dat  op 9 mei 1995 door de Evangelische Omroep werd uitgezonden. Bolkestein somt in dat debat (hij geeft er in zijn bundel Onverwerkt verleden een weergave van) een waslijst op van eenzijdige en vaak immorele politieke keuzes, die de Wereldraad van Kerken maakte:

‘De Wereldraad van Kerken heeft zich lankmoedig en zelfs begripvol opgesteld jegens de communistische regimes van Oost-Europa. Hij had de duidelijke neiging schendingen van de mensenrechten door de Sovjet-Unie en haar bondgenoten door de vingers te zien. Schendingen van de mensenrechten in Centraal-Amerika werden bekritiseerd, behalve die in het Sandinistische Nicaragua.’

‘Inzake kernwapens en Afghanistan vertolkte de Wereldraad van Kerken nagenoeg het sovjetstandpunt. Elders liet de Wereldraad zich op sleeptouw nemen door Nieuw-Links, zoals in zijn houding tegenover multinationale ondernemingen. In dit alles getuigde de Wereldraad van weinig onafhankelijkheid van geest en nog minder geestelijke moed. Het is dan ook begrijpelijk dat de Hongaarse bisschop Laszlo Tőkés zich in zijn strijd tegen Ceauşescu in de steek gelaten voelde.’

Over Van den Heuvel zegt Bolkestein:

‘Hij maakte vooral bezwaar tegen het goedkope anticommunisme van het Westen, want dat was een heilloze zaak. Hij verzette zich ook tegen het smokkelen van bijbels naar Oost-Europa. Over de DDR zei hij toen: ‘Ik zou daar prima kunnen wonen,’ en over Cuba: ‘Een enig land.’ Over wat voor geloofwaardigheid kunnen de Wereldraad van Kerken en de heer Van den Heuvel nog beschikken, nu ze zich zo door extreem-links in de luren hebben laten leggen?’

Marxistisch en nooit enige bezinning

Ook de solidariteit met de verschillende Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse bevrijdingsbewegingen is aanleiding geweest tot tal van politieke dwalingen. NRC Handelsblad schreef dat de kerken ‘hun helden in de strijd kritiekloos napraatten’ en Trouw sprak van een ‘muur van stilzwijgen’ in verband met de misdaden van de Namibische strijdgroep SWAPO.

De misdaden van het ANC werden genegeerd. Het gaat hier niet om incidenten. De marxistisch oriëntatie was structureel. Hoewel dit in verschillende media overtuigend is gedocumenteerd, heeft het nooit geleid tot een proces van bezinning op het verleden van kerkelijk activisme.

Vandaag de dag is het politieke radicalisme van de Wereldraad het duidelijkst waarneembaar in de klimaatpolitiek. De Wereldraad was van meet af aan betrokken bij het rapport Grenzen aan de groei van De Club van Rome en was met een delegatie aanwezig op de cruciale Earth Summit die in 1992 in Rio de Janeiro werd gehouden. In het huidige debat over klimaatverandering neemt de Nederlandse Raad van Kerken weloverwogen een radicale en alarmistische positie in.

De Raad verklaart:

‘Niettegenstaande onze steun voor de consensuspositie voelen wij ons als kerken in het bijzonder uitgedaagd door deze meer radicale waarschuwende positie. Christenen kennen een bijbels-profetische traditie, waarbij Jezus zich aansloot. Daarin wordt het bestaande onrecht in soms felle bewoordingen aangeklaagd (…)’

‘Vanuit deze visie zal ook scherper gekeken worden naar wat wij kunnen en moeten doen om rampen te voorkomen, met mogelijk radicalere uitkomsten dan die van de consensus positie. De risicoanalyse is hier scherper en leidt tot hogere ‘verzekeringspremies’ in termen van economische en maatschappelijke kosten. Hooguit, zo wordt vanuit deze positie ingeschat, is er nog een ‘genadetijd’ van tussen de tien en twintig jaar. Alleen bij een spoedige start met radicale veranderingen is dan nog een ‘zachte landing’ mogelijk.’

Als we dit radicalisme, dat vanaf de jaren ‘60 hardnekkig in de kerken aanwezig is tot ons door laten dringen, moeten we concluderen dat Bolkestein zich vergist als hij zegt dat de kerken zich ‘door extreem-links in de luren hebben laten leggen.’ De kerken werden niet misleid, maar hebben deze agenda zelf geïnitieerd en gingen voorop in de strijd.

Jurjen Zeilstra, Visser ’t Hooft. Een leven voor de oecumene. 1900-1985. Uitgeverij Skandalon, 2018 en Frits Bolkestein, Onverwerkt verleden, Prometeus, 1998.

Het bericht Zou Jezus werkelijk een klimaatalarmist zijn? verscheen eerst op Wynia's Week.

Na de Tweede Wereldoorlog was in de Hervormde kerk de geest van de Doorbraak gaan waaien. Onder invloed van de Zwitserse theoloog Karl Barth ging men de roeping van de kerk en de verhouding van kerk en staat anders zien. In de praktijk betekende dit dat veel hervormde predikanten zich aansloten bij de Partij van de Arbeid.

Bij de hervormden domineert al rond de onafhankelijkheid van Indonesië, in de tweede helft van de jaren veertig, de overtuiging dat de oude koloniale orde voorbij is. Het verzuilde christendom en het cultuurchristendom kwamen bij de Doorbraak-theologen in een kwaad daglicht te staan. De theoloog Johannes Hoekendijk zei: ‘Onze ervaringen met dit soort christendom zijn te bitter geweest om nog verder mee te gaan.’Bij de gereformeerden blijven de gelederen nog wat langer gesloten. De Antirevolutionaire Partij (ARP) bleef zich verzetten tegen de onafhankelijkheid van Indonesië. Daar zien we pas ruim een decennium later, rond de kwestie Nieuw-Guinea, een breuk met de traditionele antirevolutionaire houding.

Nederland gaf aanvankelijk geen gehoor aan de aanspraak van Indonesië op het Nederlandse deel van Papoea-Nieuw Guinea (West-Papoea). Er was een reële oorlogsdreiging, omdat Indonesië met parachutisten aanvallen uitvoerde op de Nederlandse militairen die daar gelegerd waren (de zogenoemde infiltraties). Zonder de steun van de Verenigde Staten zag de Nederlandse regering zich gedwongen Nederlands Nieuw-Guinea aan Indonesië af te staan.

In oktober 1962 droeg Nederland het gezag over aan de Verenigde Naties die het kort daarna aan Indonesië overdroegen. In de periode 1950-1962 zijn ruim honderd Nederlandse militairen omgekomen in het toenmalige Nederlands Nieuw-Guinea. De Papoea’s werd beloofd dat zij zich in 1969 in een referendum mochten uitspreken over hun politieke toekomst. Dat referendum is er nooit gekomen.

Zendelingen gingen voorop

In de gereformeerde wereld werd de overdracht van Nieuw Guinea aan Indonesië vooral bepleit door de gereformeerde zendelingen die in Indonesië en op Papoea-Nieuw-Guinea werkzaam waren. De latere VU-hoogleraar Johannes Verkuyl (1908-2001) lobbyde binnen de ARP al vanaf 1956 voor een koerswijziging in de kwestie.

Overigens speelde het belang van de zending ook aan hervormde zijde een rol. Men had het gevoel dat men het zendingswerk op een zuiverder manier kon voortzetten als dat los stond van de koloniale overheersing. En voor de zending op Indonesië was het natuurlijk van belang dat de verhouding met de Indonesische regering goed was.

De centrale figuur in het gereformeerde volksdeel was Sieuwert Bruins Slot (1906-1972): zowel hoofdredacteur van dagblad Trouw als voorzitter van de ARP-fractie in de Tweede Kamer. In antirevolutionaire kring werden de onafhankelijkheid van Indonesië en de aanspraak op Nederlands Nieuw-Guinea aanvankelijk verworpen als rebellie tegen de wettige overheid.

Bruins Slot beseft dat zonder de steun van de Amerikanen, Nederland geen oorlog met Indonesië kan riskeren. Ook zien we bij hem iets van het nieuwe theologische elan van de naoorlogse jaren. In zijn boek Een kleine partij in een grote wereld schreef Bruins Slot: ‘Het gaat in de christelijke politiek niet primair om het nationale, maar om de wereld. Haar doel loopt parallel met dat der zending’. Dit is dus in feite het geboorte uur van de linkse kerk: politiek als zending.

Nieuw-Guinea was het omslagpunt

Dit zendingsideaal werd ook buiten de confessionele partijen opgepikt. James Kennedy schrijft:

‘De Nieuw-Guinea crisis bleek het omslagpunt te zijn in de naoorlogse metamorfose; Nederlandse elites zouden langzaam maar zeker het beleid van het verleden achter zich laten. Binnen een decennium na het Nieuw-Guinea fiasco hadden de Nederlanders de reputatie een kortzichtige koloniale mogendheid te zijn van zich afgeschud en zelfs ingewisseld voor de rol van een van de meest vooruitstrevende landen in het Westen: Nederland zou een ‘gidsland’ zijn voor de wereld.’ (Kennedy, Nieuw Babylon in aanbouw, pagina 62)

Na ‘Nieuw-Guinea’ werden alle reserves ten aanzien van de NAVO, de Verenigde Naties en Europese integratie opgegeven. De antirevolutionairen hoorde je steeds minder over ‘soevereiniteit in eigen kring’ en accepteerden de toenemende rol van de overheid in het sociale domein. Ontwikkelingshulp werd het kenmerk van de ware christelijke politiek.

En de draai kwam van boven

Kennedy benadrukt in zijn boek hoezeer de culturele veranderingen van de jaren ‘60 werden gestimuleerd door de elites; het was een revolutie van bovenaf en het is maar zeer de vraag in hoeverre die ook echt op instemming kon rekenen onder het volk. Het waren de elites, de kerken en politieke partijen die instrumenteel waren in het doorvoeren van progressief beleid en de gewone burgers en kerkgangers keken daar met verbijstering naar (zoals de ARP-leden na de draai van Bruins Slot) of hobbelden daar achteraan.

Ik wil hier niet betogen dat Nederland anders had moeten of kunnen handelen in de kwestie Nieuw-Guinea. Het is wel van belang om te zien dat sindsdien christelijke politiek wordt geïdentificeerd met progressieve (postkoloniale, groene, Europees gezinde) politiek.

Het conservatieve element van de confessionele politiek is in dat proces meer en meer op de achtergrond geraakt. Ook vind ik het belangrijk om op te merken dat politiek en religieus idealisme soms tot hele cynische resultaten heeft geleid (hoe is het de Papoea’s sindsdien vergaan?) en het geloof van de kerk vaak inruilde voor ‘zielloos activisme’ (H. Berkhof).

Maar links had het christendom niet nodig

Het behoort tot de tragiek van mensen als Verkuyl dat zij nog meemaakten hoe hun christelijke, ‘revolutionaire’ gedachten tot een progressieve en seculiere cultuur leidden, waar ze zich niet meer in herkenden.

De progressieve idealen bleken ook zonder het christelijke idioom levensvatbaar en de vraag waar christelijke politiek nog goed voor was, werd steeds nijpender. Als er vandaag de dag een christelijke, conservatieve politiek mogelijk is, begint het met een omdraaiing van de woorden van Bruins Slot: politiek gaat primair om het nationale en mag niet verward worden met een religieus zendingsideaal.

Het bericht De Gereformeerde linkse kerk begon bij Nieuw-Guinea verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit artikel is het eerste in een reeks die deze sociaal-liberale wending van het Nederlandse protestantisme beschrijft. Tot ver in de twintigste eeuw was het christendom inderdaad herkenbaar aan tijdloze waarheden, een conservatieve moraal en de drieslag van volk, kerk en koningshuis. Dat christendom was niet alleen behoudend in de leer, maar had ook een behoudende, conserverende functie. Grote delen van het maatschappelijk leven waren georganiseerd langs confessionele lijnen.

Dat dogmatische christendom is er nog steeds. Denk aan de onveranderlijke leer van de katholieke kerk, de orthodoxie van bepaalde gereformeerde stromingen en het radicalisme van evangelicale groepen. Maar die vallen in het publieke discours nauwelijks op. De recente ophef om de Nashville-verklaring was een uitzondering. En juist in die kwestie was het opvallend hoezeer de kerken zich distantieerden van deze verklaring. Ze hadden er, bijvoorbeeld, ook een aanleiding in kunnen zien om het belang van een traditionele visie op huwelijk en gezin onder de aandacht te brengen.

De PKN: altijd progressief-links

Wie de communicatie van de Protestantse Kerk in Nederland, het grootste protestantse kerkgenootschap van ons land, volgt, zal merken dat de maatschappelijke boodschap steeds progressief-links is. De laatste manifestatie daarvan was een nieuwsbericht over de mogelijkheid om een geslachtsverandering liturgisch te markeren. Lees hier
In het recente verleden was er het regenboogvlagvertoon naar aanleiding van de Nashville-verklaring en de deelname van de PKN aan de klimaatmars in Amsterdam.

Voor een deel valt deze wending naar een cultuur-marxistische agenda samen met de totstandkoming van de Protestantse Kerk in Nederland in 2004. Daarin gingen de Evangelisch-Lutherse Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Nederlands Hervormde Kerk op in een nieuw kerkverband. Deze fusie werd door de kerkleiding hoopvol begroet als een nieuwe kans voor de kerk in Nederland.

Maar al snel werd duidelijk dat de verwachtingen te hooggestemd waren. De nieuwe organisatie en de huisvesting bleken onhoudbaar en de ontkerkelijking ging onverminderd door. Anno 2019 lijkt er sprake te zijn van een ongecoördineerde vlucht naar voren. Zonder dat de beslissingen uit het recente verleden zijn geëvalueerd, worden er nieuwe initiatieven gelanceerd voor een ‘missionaire koers’, is de organisatiestructuur van de zogenaamde classes zo goed als de nek omgedraaid en, om op ons onderwerp terug te komen, profileert de kerk zich maatschappelijk activistisch.

Maar waren de Gereformeerde Kerken en de Nederlands Hervormde kerk ook voor die tijd niet al links georiënteerd? Voor een deel is dat zo. Na de Tweede Wereldoorlog werd in de hervormde kerk de ‘doorbraak-gedachte’ dominant. Voor talloze predikanten werd de Partij van de Arbeid het vehikel om de christelijke idealen in de samenleving te realiseren.

Omdat het voor velen nauwelijks meer is voor te stellen hoezeer de kerk deel was gaan uitmaken van de culturele revolutie, noem ik als voorbeeld ds. Albert van den Heuvel. Hij was vanaf 1972 Secretaris-Generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk, maar kon daarna zijn carrière voortzetten als bestuursvoorzitter van de VARA. Een dergelijke carrièrestap zou heden ten dage hoogst opmerkelijk zijn.

Maar in de Hervormde Kerk was er ook steeds een tegenbeweging die zich verzette tegen de verlinksing van de kerk. Typerend voor deze tegenbeweging was dr W. Aalders. Aalders heeft zich zijn hele werkzame leven verzet tegen culturele revolutie in de kerk en in de samenleving en zag de totstandkoming van de PKN als de definitieve breuk van het Nederlandse protestantisme met de traditie van de reformatie. Doordat de fusie ook leidde tot de uitstroom van zo’n 60.000 orthodoxe gelovigen, is dit tegengeluid in de PKN nagenoeg verstomd.

Het protestantisme was juist conservatief

Het Nederlandse protestantisme was tot zeer recent conservatief van inslag en was gevormd door een orthodoxe geloofspraktijk; of het nu ging om het calvinisme van Kuyper, of het maatschappelijk geëngageerde Reveil in de Hervormde Kerk. In enkele decennia is van die traditie niet veel meer over en vijftien jaar na de totstandkoming van de PKN zijn zelfs de meest sombere verwachtingen voor de nabije toekomst te optimistisch gebleken. Het is een goed moment om die Werdegang te beschrijven en vooral te evalueren.

De behoefte aan evaluatie is in de kerk niet zo groot, maar relatieve buitenstaanders hebben zich hier wel degelijk mee beziggehouden. Onderzoeksjournalist Peter Siebelt publiceerde bijvoorbeeld over het veranderende perspectief op Israël. In Modus Operandi. De pro-Palestijnse lobby en de kruistocht van de kerken, laat hij zien hoezeer de kerken en linkse organisaties samen optrokken voor de Palestijnse zaak. Martin Bosma problematiseerde in zijn boek Minderheid in eigen land de kerkelijke steun voor het ANC. Opnieuw een kwestie waar in de kerken nauwelijks op wordt teruggeblikt.

Een van de eerste politieke kwesties waarin de veranderende politieke koers van de kerken zichtbaar werd, was het opgeven van Papoea-Nieuw-Guinea (West-Papoea). Met name door gereformeerde zendelingen, zoals prof. Johannes Verkuyl, werd hierop aangedrongen. In het licht van wat we nu weten over het lot van de Papoea’s onder het Indonesische regime, is ook hier een kritische terugblik op zijn plaats.

Andere onderwerpen in dit dossier zijn de verhouding van de kerken tot de zusterkerken en de communistische regimes in Oost-Europa en de rol van kerken en christelijke organisaties in de opkomst van de radicale politieke cultuur in ons land.

De kerken hebben ook invloed op de politiek

Het is voor velen moeilijk zich iets voor te stellen bij de impact van de kerken op de politieke cultuur in Nederland. Maar die politieke cultuur is er gekomen, niet primair langs democratische weg, maar door een ‘mars door de instituties’ en de kerk was in die jaren een belangrijk instituut. Een evaluatie van deze geschiedenis van radicalisering kan daarom behulpzaam zijn om de huidige context beter te begrijpen.

Zowel in de politiek als in de kerk wordt veelal aangenomen dat de tijd van marxistische cultuurpolitiek achter ons ligt en dat we ons in meer pragmatisch en postideologisch vaarwater bevinden. De realiteit van de bevolkingspolitiek van de massa-immigratie en het agressieve klimaatbeleid doen anders vermoeden. We lopen in deze tijd het risico dat waarden – zoals diversiteit, multiculturalisme en duurzaamheid – die in eerste instantie goed aan lijken te sluiten op een christelijke levensbeschouwing, opnieuw instrumenteel zijn in het realiseren van radicale politieke programma’s.

In de aanloop naar de verkiezing van het Europees Parlement, waarschuwde de scriba van de PKN voor populistische partijen: ‘Op zoek naar een eigen exclusieve identiteit wordt nogal eens teruggegrepen op het christelijke Nederland van vroeger. Seculiere populistische partijen kapen het christendom voor eigen politieke doeleinden.’ Lees hier
Het is een stelling die terecht te berde wordt gebracht.

Maar de vraag of het christendom niet al decennia gekaapt is door radicale politieke partijen en belangenorganisaties en of ‘de ziel van Europa’ niet juist in die politieke revolutie verloren is gegaan, is mijns inziens veel belangrijker. Die vraag staat in deze reeks artikelen centraal.

Het bericht Dossier: De Linkse Kerk, aflevering één. verscheen eerst op Wynia's Week.