Het leek alsof Omtzigt dat geen prettig vooruitzicht vond. Diverse commentatoren, waaronder in NRC de onvermijdelijke Leo Lucassen, concludeerden dat Omtzigt er racistische opvattingen op nahield. De Leidse hoogleraar beluisterde in diens woorden zelfs de zogeheten omvolkingstheorie. Maar Omtzigt probeerde alleen maar te zeggen dat er een dilemma speelt bij migratiebeleid, namelijk dat als we geen migranten toelaten, Nederland op den duur uitsterft.

Doemscenario

Waarom dat zo is, kunnen we laten zien aan de hand van een voorbeeld dat ook wordt gebruikt door Jan van de Beek, auteur van de bestseller Migratiemagneet Nederland.

Stel in een denkbeeldig land N gaat iedereen op 30-jarige leeftijd werken en met 60 jaar met pensioen. Vervolgens gaat iedereen precies op zijn 90-ste verjaardag dood. Ieder koppel krijgt in dit denkbeeldige land op 30-jarige leeftijd één kind en daar blijft het bij.

Het gevolg is dan dat iedere volgende generatie in omvang de helft is van de vorige generatie. Dat betekent dat er in ieder jaar tegenover één werkende twee ouderen staan. De verhouding van het aantal werkenden ten opzichte van het aantal ouderen noemen we het draagvlak. Die is in dit geval dus gelijk aan 0,5.

Wanneer de bevolkingsomvang iedere 30 jaar nog maar de helft is van de omvang van 30 jaar daarvoor, zal de bevolking van land N op den duur uitsterven. Dat is het doemscenario dat Pieter Omtzigt in de Schoo-lezing voor ogen had.

Demografische krimp betekent ook een relatieve toename van het aantal ouderen. Deze vergrijzing leidt tot hogere kosten voor pensioenen en gezondheidszorg. Kunnen we door middel van immigratie van mensen uit het Midden-Oosten en Afrika de stijgende kosten van de vergrijzing stoppen? Van de Beek schrijft in zijn boek dat er twee redenen zijn waarom dat niet zal lukken. Met de eerste reden ben ik het deels eens, met de tweede reden ben ik het in het geheel niet eens.

Laten we beginnen met de eerste reden. Volgens Van de Beek kosten arbeidsimmigranten uit het Midden-Oosten en Afrika de schatkist per saldo geld. Het is inderdaad een feit dat deze migranten een hoge uitkeringsafhankelijkheid kennen. Maar we kunnen hopen dat dit in de toekomst verbetert. Van de Beek blijkt die hoop niet te hebben. Ik ga er – misschien tegen beter weten in – vanuit dat immigranten zich perfect aanpassen aan de economische en morele sores van het gastland.

De tweede reden waarom immigratie volgens Van de Beek geen oplossing voor vergrijzing kan zijn, is dat ook immigranten oud worden. Zo ontstaat dus weer een nieuw vergrijzingsprobleem. Dat kun je, aldus Van de Beek, ook weer ‘oplossen’ met immigratie, maar je hebt daarvoor wel méér immigranten nodig dan bij de eerste ronde. Van de Beek schrijft dat dit lijkt ‘op een piramidespel, waarbij ook steeds meer nieuwe deelnemers nodig zijn om de piramide overeind te houden’.

Iedere 30 jaar een verdubbeling

We kunnen teruggrijpen naar ons voorbeeld van land N om deze redenering te begrijpen. Stel dat de regering van land N het draagvlak wil verhogen van 0,5 naar 2 en dat zij dit wil bereiken via immigratie van 30-jarigen. Als er oorspronkelijk 1 miljoen autochtone werkenden zijn, zijn er 2 miljoen autochtone ouderen. Er moeten dus 3 miljoen immigranten toegelaten worden om het draagvlak gelijk aan 2 te krijgen. Er zijn dan 4 miljoen werkenden.

Stel nu dat de immigranten ook maar één kind per koppel krijgen. Dan zijn er direct na de eerste immigranteninstroom 2 miljoen jongeren. Dertig jaar later zijn die 2 miljoen jongeren de werkenden, terwijl de 4 miljoen werkenden van dertig jaar daarvoor nu de ouderen zijn. Er moet dus opnieuw immigratie plaats vinden. Maar nu niet van 3 miljoen, maar van 6 miljoen mensen.

Zo verdubbelt iedere dertig jaar het aantal benodigde migranten. Als we aan dat concept vasthouden, is op een gegeven moment de hele wereldbevolking naar land N verhuisd. Je kunt dus de demografie van een land met een afnemende bevolking niet onbeperkt via immigratie naar je hand zetten.

Als je de structurele effecten van vergrijzing wilt tegengaan, moet je als land bereid zijn grote stromen immigranten toe te laten. Dat is niet realistisch, schreef ook migratie-expert Hein de Haas in 2023 in zijn boek Hoe migratie echt werkt. Van de Beek en De Haas – in veel opzichten elkaars tegenpolen – zijn het op dit punt dus eens. Toch denk ik dat ze te pessimistisch zijn. Wat klopt in de redenering van Van de Beek en De Haas is dat we niet door middel van beperkte migratie een soort geboortegolf kunnen opwekken. Die kunstmatige geboortegolf moet dan namelijk steeds groter worden.

Wat we echter wél kunnen bereiken via beperkte migratie is een stabilisatie van het draagvlak op een waarde van 1. Laat in het bovengenoemde voorbeeld in land N geen 3 miljoen, maar 1 miljoen migranten toe. Dan is het draagvlak gelijk aan 1 in plaats van 0,5. Als je iedere periode van 30 jaar 1 miljoen migranten toelaat, stabiliseert vervolgens ook de bevolking.

Autochtonen in de minderheid

De vraag is dan hoe je dit vertaalt naar de Nederlandse situatie. Uit berekeningen die ik in 2022 voor vakgenoten heb gemaakt, blijkt dat het gewenste aantal immigranten per saldo ligt tussen de 35.000 en 100.000, afhankelijk van het aantal kinderen per vrouw. Als men bedenkt dat in Nederland het migratiesaldo de afgelopen drie jaar ver boven de 100.000 heeft gelegen – in 2022 zelfs ruim boven de 200.000 – is in alle gevallen het gewenste migratiesaldo dus lager dan het feitelijke migratiesaldo.

Wat echter hoe dan ook blijft gelden, is dat als het beleidsdoel een stabiele bevolkingsomvang is, bij de huidige geboortecijfers het aandeel van de autochtone bevolking in de loop der tijd zal afnemen. Over honderd jaar zullen Nederlanders met een ‘migratieachtergrond’ dan de meerderheid vormen. De lezer moet zelf maar uitmaken of hij of zij daar blij mee is.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine meer dan 150 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Harrie Verbon: Voor het vermijden van bevolkingskrimp zijn minder immigranten nodig dan wordt gedacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Van de Beek zei in dat interview dat asielmigratie de verzorgingsstaat sterk belast. Dat komt omdat asielmigranten vooral uit Afrika en het Midden-Oosten komen en veel lager zijn opgeleid dan de gemiddelde immigrant, veel lager ook dan arbeids- en studiemigranten. Als deze asielmigranten een status krijgen, kunnen ze moeilijk een plek kunnen vinden op de arbeidsmarkt, maar hebben ze toch toegang tot de verzorgingsstaat. In de woorden van Van de Beek: een statushouder krijgt een chequeboek waarmee hij elke maand kan ‘eten uit de collectieve pot’.

Uiteraard leidden deze quotes tot veel ingezonden brieven van Volkskrant-lezers. Sommige briefschrijvers kenden alleen maar nieuwkomers die er een hekel aan hebben om afhankelijk te zijn van een uitkering. ‘Zij willen iets betekenen in onze samenleving’. Anderen vonden dat Van de Beek met zijn ‘foute sommen’ het migratiedebat vervuilt.

‘Politieke stemmingmakerij’

Eén van de meest prominente reacties kwam van twee andere migratie-experts, namelijk Hein de Haas en Leo Lucassen. In een gezamenlijke opiniebijdrage noemden ze de uitspraken van Van de Beek ‘politieke stemmingmakerij’. Dat asielzoekers weinig werken, zo betoogden De Haas en Lucassen, komt door de lange asielprocedures. Zodra asielzoekers een status hebben gekregen, ‘stijgt het aandeel werkenden gestaag en daalt het aandeel bijstandsgerechtigden navenant’.

In hoeverre die stelling van De Haas en Lucassen klopt, zullen we later nog zien. Laten we eerst eens teruggaan naar 2015. Bijna een miljoen emigranten, voor een groot deel uit Syrië, ging toen op weg naar Europa om daar asiel aan te vragen. Velen vreesden, net als Van de Beek nu, een ramp voor de verzorgingsstaat. Eén van hen was Jeroen Dijsselbloem (PvdA), toen minister van Financiën, nu burgemeester van Eindhoven.

Ik was ook bang voor een ondermijning van de verzorgingsstaat. Op 15 december 2015 schreef ik in de Volkskrant dat als de vluchtelingenstroom zou aanhouden, er massawerkloosheid dreigde. Mijn argument was ongeveer hetzelfde als dat van Van de Beek.

Ik was mij er niet van bewust dat een paar weken voor mijn stuk in de Volkskrant verscheen, Dijsselbloem op 26 november 2015 een interview had gegeven aan de Vlaamse zakenkrant De Tijd. In dat interviewlanceerde hij het idee om met een kern van vijf landen – Zweden, Duitsland, Oostenrijk, België en Nederland – een soort mini-Schengenzone te beginnen. De buitengrenzen van deze zone zouden moeten worden bewaakt om zoveel mogelijk vluchtelingen te weren. ‘Als dat niet lukt,’ waarschuwde Dijsselbloem, ‘komen zo veel mensen een uitkering vragen dat het systeem wordt opgeblazen’. Van de Beeks idee dat de verzorgingsstaat wordt bedreigd door een onbeperkte immigratiestroom, is dus niet nieuw.

Dijsselbloem was in 2015 voorzitter van de Eurogroep, de club van ministers van Financiën van de EU. Wat hij zei, had dus wel enig gezag. Ook nu is zijn plan weer actueel. Een hele rits landen – Polen, Duitsland en Nederland voorop – is bezig om grenscontroles in te voeren of hebben die al ingevoerd. Italië heeft op eigen gezag opvangcentra voor asielzoekers gebouwd in Albanië, of all places.  

Dijsselbloem was destijds niet de enige prominente PvdA’er die de vluchtelingenstroom wilde indammen. Zijn partijgenoot en fractievoorzitter in de Tweede Kamer Diederik Samsom wilde dat ook. Hij was één van de drijvende krachten achter de Turkije-deal waarbij alle migranten die per boot vanuit Turkije op de Griekse eilanden arriveerden, per veerboot naar Turkije terug zouden worden gebracht. In ruil daarvoor zou er een legale luchtbrug vanuit Turkije naar Europa komen voor ‘echte’ vluchtelingen. Daarnaast was er natuurlijk ook een flinke ‘premie’ voor Turkije van minstens 6 miljard euro.

Selectieve immigratie

Er was dus duidelijk paniek in 2015, zelfs bij links, over de vluchtelingen die vanuit het Midden-Oosten massaal richting Europa trokken. Het aantal asielzoekers in Nederland bedroeg in 2015 bijna 60.000. Dat was een ongekend hoog aantal. Ook een linkse partij als de PvdA begon na te denken over de kosten en baten van asielzoekers voor Nederland.

De grenscontroles van Dijsselbloem en de Turkije-deal van Samsom waren in lijn met wat toen nog het uitgangspunt van de PvdA was. Immigratie moest selectief zijn omdat het absorptievermogen van Nederland beperkt was. Ook partijleider Wouter Bos had dat in 2005 gezegd, toen hij in Elsevier werd geïnterviewd door Syp Wynia: ‘Ik ben doodsbenauwd dat we over tien, twintig, dertig jaarweer enorme golven migranten te verwerken krijgen (…). En dat weer een commissie moet constateren dat ook met die golf van migratie alles fout is gegaan. Omdat we dachten dat ze helemaal niet uit waren op de sociale zekerheid, maar dat we ze daar vervolgens toch in grote getale afhankelijk van hebben gemaakt.’

Wat Wouter Bos toen zei, is hetzelfde als wat Dijsselbloem in 2015 zei en wat Van de Beek in 2024 zegt. Maar wat zegt Dijsselbloem nu? Op 23 april van dit jaar was hij te gast in het radioprogramma Sven op 1 en betoogde hij dat de asielinstroom van de afgelopen jaren ‘te doen zou moeten zijn’. Er is volgens Dijsselbloem helemaal geen asielcrisis, alleen een opvangcrisis. Hij is dus, wat asiel betreft, omgeslagen als een blad aan de boom.

Terwijl de situatie niet veel beter is dan in 2015. De asielinstroom komt al een aantal jaren dicht bij de cijfers van dat rampjaar in de buurt. In tegenstelling tot wat De Haas en Lucassen ons willen doen geloven, presteren de nieuwkomers bovendien niet goed op de arbeidsmarkt, vooral niet als het – zoals Van de Beek terecht zegt – gaat om migranten uit het Midden-Oosten en Afrika.

Zodra ze statushouder zijn geworden neemt hun bijstandsafhankelijkheid weliswaar af, maar die blijft buitensporig hoog. Na een negenjarig verblijf in ons land heeft nog altijd bijna 28 procent van de Syriërs een bijstandsuitkering, bij Somaliërs is dat zelfs ruim 42 procent. Veel verschil met de situatie in 2015 is er niet. Ook toen waren de bijstandsuitgaven aan Nederlanders van niet-westerse origine veel hoger dan voor Nederlanders zonder migratieachtergrond.

Besmetting van de PvdA

Toch laten we ieder jaar ongeveer 40.000 asielzoekers en nareizigers toe. De PvdA vindt dat goed. Waarom? Zou het misschien komen omdat de partij zich inmiddels verbonden heeft aan GroenLinks, waar Europarlementariër Tineke Strik fungeert als asielgeweten?  

Voor haar is ieder hek aan de grens een aanslag op de menselijke waardigheid en sowieso in strijd met alle mogelijke internationale verdragen. Het wijzigen van die verdragen tolereert Strik echter ook niet. Zo doet de EU nu al een aantal jaren pogingen om via een zogenaamd migratiepact het Europees verdrag over asiel aan te scherpen. Het doel is om tot selectievere migratie te komen, onder meer door striktere grensprocedures. Dergelijke plannen worden door Strik steevast betiteld als rechtsinbreuken en bestraffing van asielzoekers. Het kan haast niet anders of de innige samenwerking met GroenLinks heeft de PvdA besmet met dergelijke denkbeelden.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine meer dan 150 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Harrie Verbon: Hoe kan het dat de PvdA 10 jaar geleden veel realistischer was over asiel dan nu? verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch kon je al van verre zien aankomen dat de jeugdzorg door de decentralisatie alleen maar duurder zou worden. Al was het alleen maar omdat ook huisartsen mochten gaan doorverwijzen, op kosten van de gemeenten. En inderdaad zijn de kosten van de jeugdzorg de afgelopen jaren flink gestegen: van 4 miljard euro in 2015 naar 6,5 miljard euro in 2022. Een stijging van ruim 62 procent.

Deze cijfers vond ik terug in het onlangs verschenen rapport De stand van de jeugdzorg, opgesteld door de Jeugdautoriteit (JA). Die instantie is in 2020 door het Rijk ingesteld met als taak ‘om onafhankelijk en onpartijdig bij te dragen aan de continuïteit van jeugdzorg’. De forse kostenstijging ziet de Jeugdautoriteit als één van de grote bedreigingen voor die continuïteit.  

Samenwerking als remedie?

Het rapport probeert ook met oplossingen te komen. Op pagina 5 lezen we:

‘Het is van belang dat de partijen in de sector niet wachten op wet- en regelgeving – of op elkaar – om in beweging te komen maar nu gezamenlijk de schouders eronder zetten om de continuïteit en beschikbaarheid van de jeugdzorg te waarborgen. Gevestigde belangen kunnen een obstakel voor verbeteringen vormen en aanbieders, gemeenten, regio’s en het Rijk staan nog te vaak tegenover elkaar, gevangen in hun eigen gelijk. (-) Dit terwijl de ervaring leert dat succesvol jeugdzorgbeleid afhankelijk is van samenwerking en een gedeelde en consistente visie tussen aanbieders, gemeenten en regio’s en tussen gemeenten onderling.’

Ik vrees dat dit niet gaat leiden tot kostenbeheersing. Partijen in de zorg werken namelijk alleen maar samen wanneer dat in hun eigen belang is. Toezichthouder NZa bijvoorbeeld is nog niet zo lang geleden begonnen met het verzamelen van gegevens van patiënten in de geestelijke gezondheidszorg om zo meer grip te krijgen op de zorgkosten. Behandelaren zijn verplicht om de data aan te leveren, maar aanvankelijk weigerden ze dat. Ze daagden de NZa vorig jaar zelfs voor de rechter. Die zaak verloren ze.

Wat we van deze case kunnen leren, is dat samenwerking alleen tot stand komt wanneer er hiërarchie is. Als de NZa niet de wettelijke mogelijkheid had gehad om behandelaren een verplichting op te leggen, was er niets gebeurd.

Een ander voorbeeld. Gemeenten gaan contracten aan met aanbieders van jeugdzorg. Ik heb contracten gezien waarin staat dat men als ‘partners’ samenwerkt. Dat betekent echter dat als een gemeente de kwaliteit van de behandeling niet voldoende vindt, ze moeilijk een aanwijzing aan de aanbieder kan geven. Het contract ging er immers vanuit dat er een gezamenlijke verantwoordelijkheid bestaat. Gebleken tekortkomingen kunnen dan lang blijven voortwoekeren.

Op pagina 23 van het rapport van de Jeugdautoriteit komt de mental health-paradox aan de orde: enerzijds te veel zorg voor personen die het eigenlijk niet nodig hebben en anderzijds te weinig zorg voor personen die het wel nodig hebben. Het rapport vervolgt dan:

‘Er zijn aanwijzingen dat hier in de jeugdzorg ook sprake van zou kunnen zijn: van met name ambulante jeugdhulp – verantwoordelijk voor het grootste deel van de toename van het gebruik de afgelopen jaren – wordt bijvoorbeeld steeds meer gebruik gemaakt door gezinnen met hogere inkomens.’

Stapje terug

Dit is al eerder geconstateerd door het onderzoekbureau AEF en later ook door de journalist Piet-Hein Peters, aan de hand van data van de gemeente Utrecht. Het beroep op specialistische jeugdhulpverlening blijkt relatief hoog te zijn in wijken die sociaaleconomisch relatief sterk zijn.

Je kunt daar misschien op reageren door aan te kondigen dat je de jeugdzorg beter toegankelijk wil maken voor gezinnen met lagere inkomens. Dat was ook de reactie van de Amsterdamse wethouder jeugdzorg Marjolein Moorman (PvdA), vorig jaar in de Volkskrant. Maar zo maak je de jeugdzorg alleen maar duurder.

Beter zou zijn dat de gezinnen met de hogere inkomens een stapje terugdoen bij het beroep op de jeugdzorg. Ook de Jeugdautoriteit wil dat en schrijft in het rapport enigszins versluierd ‘dat jeugdigen die zorg minder hard nodig hebben of op een andere manier geholpen kunnen worden, er minder gebruik van gaan maken zodat het totale beroep op de sector daalt’.

Maar of dat gaat lukken? De invoering – in 2019 – van een abonnementstarief voor huishoudelijke hulp in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zou een indicatie kunnen zijn. Voor 2019 moesten rechthebbenden een eigen bijdrage betalen die afhankelijk was van het inkomen. Vanaf 2019 was die eigen bijdrage voor iedereen gelijk, namelijk zo’n 20 euro per maand. Het gevolg was dat het aantal mensen met een inkomen hoger dan 100.000 euro dat op kosten van de gemeente huishoudelijke hulp ontving, meer dan verdrievoudigde.

Om het ongebreidelde gebruik van de jeugdzorg een halt toe te roepen, zouden daarom weleens andere maatregelen nodig kunnen zijn. Je zou kunnen denken aan hoge eigen bijdragen of een regeling die de jeugdzorg voortaan alleen toegankelijk maakt voor echt ‘zware’ gevallen. Nadeel: dan komt gegevensuitvraag voor de zorgvraagtypering aan de orde, en daar werken therapeuten – zie boven – liever niet aan mee.

Naïef mensbeeld

De Jeugdautoriteit, dat laat zich wel concluderen, houdt er een naïef mensbeeld op na. Als iedereen die bij jeugdzorg is betrokken het eigenbelang vooropstelt, gaan de voorgestelde recepten niet werken. Het zou beter zijn om eens grondig na te denken over de perverse economische prikkels in de jeugdzorg. Maar ik zie dat de huidige bewindslieden nog niet doen.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine meer dan 150 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Harrie Verbon: Laten we eerlijk zijn: de kostenexplosie in de jeugdzorg komt door naïviteit en eigenbelang verscheen eerst op Wynia's Week.

De overheid hoeft niet alle jeugdproblemen op te lossen 

Wij beweerden al eerder dat het kan helpen als er minder vaak naar specialistische hulp wordt doorverwezen. Of, zoals voormalig staatssecretaris van VWS Maarten van Ooijen schreef in zijn Hervormingsagenda Jeugd van juni 2023: 

‘Niet alle hulpvragen van jeugdigen of ouders hoeven met jeugdhulp beantwoord te worden. Daarbij is het niet wenselijk dat de overheid voor alle hulpvragen jeugdhulp inzet. Sommige vragen horen bij het gewone opvoeden en opgroeien of zijn vragen die beantwoord kunnen worden in de sociale context van gezinnen zoals hun sociale netwerk (…).’ 

Welke hulpvragen niet door de gemeente hoeven te worden opgelost, zei Van Ooijen er dan weer niet bij. Daar moest eerst maar eens een ‘breed maatschappelijk gesprek’ over gevoerd worden. Oftewel, wij (de regering Rutte IV) gaan niets over de reikwijdte van die zogenaamde jeugdhulpplicht zeggen. De gemeenten zoeken het maar uit.  

En gemeenten proberen het uit te zoeken. De ene beleidsnota na de andere verschijnt waarin gemeenten het geven van minder zware hulp als beleidsdoel omschrijven. Kernwoord daarbij is ‘normalisering’. Deze term is een containerbegrip, maar min of meer bedoelen gemeenten daarmee dat zij op sommige hulpvragen met nee kunnen, of zelfs moeten, antwoorden.   

Laten we eens nagaan voor een speciaal geval, namelijk de gemeente Utrecht, of die beperking van de zware jeugdhulp uit de verf komt. We kiezen Utrecht, omdat academische bestuurskundigen de organisatie van de jeugdhulp daar als een succes hadden betiteld. In den lande is men zelfs gaan spreken van het Utrechtse Model als een voorbeeld van een geslaagde uitvoering van jeugdhulp.   

Het succes kwam toch niet 

Utrecht werkt met buurtteams, waar jeugdigen en gezinnen zich met hun hulpvraag kunnen melden. Die buurtteams worden bemand door professionals met een brede blik op mogelijke problemen die gezinnen kunnen tegenkomen. Deze professionals proberen problemen zoveel mogelijk zelf samen met de gezinnen op te lossen. Slechts in het uiterste geval zal er specialistische jeugdhulp ingeroepen worden. De bestuurskundigen melden dat er ‘sterke aanwijzingen’ zijn dat deze opzet leidt tot het voorkomen van problemen en/of tot normalisering. 

Na de invoering van de buurtteams in Utrecht stegen toch de kosten van jeugdhulp. Dat werd eerst toegeschreven aan het laagdrempelige aanbod van de buurtteams. Burgers konden daar makkelijker terecht dan bij een meer bureaucratisch ingericht loket in het gemeentehuis. De verwachting was dus dat meer burgers zich zouden melden. Omdat men er vroeg bij was, zouden de gesignaleerde problemen relatief mild zijn en de kosten per cliënt dus relatief laag. Dat moest op den duur tot een daling van de totale kosten leiden. 

Beroep op jeugdhulp nam toe 

Maar die daling is er niet gekomen. Vorig jaar februari ontvingen de leden van de Utrechtse gemeenteraad een brief van het college van burgemeester en wethouders (B&W) over de financiën van de jeugdhulp. Zonder ingrijpen verwachtte B&W een tekort van 7,2 miljoen euro in 2023, oplopend tot 17 miljoen euro in 2027. Wat was er met het Utrechtse model aan de hand? Wij citeren uit de brief: 

‘In Utrecht zijn het beroep op jeugdhulp en daarmee de uitgaven toegenomen, in lijn met de trend van de afgelopen jaren. Daarbij geven de jeugdhulporganisaties aan dat de intensiteit van de hulp thuis toeneemt.’ 

Maar de zegen van het Utrechtse model was toch juist dat de ‘intensiteit van de hulp thuis’ zou afnemen, omdat de professionals van de buurtteams de meeste problemen al vroeg weten op te lossen? Niet dus? Wat is er dan fout gegaan? Misschien kunnen we erachter komen door de jaarstukken over 2023 van de gemeente erop na te slaan. In die jaarstukken legt B&W verantwoording af aan de gemeenteraad over het gevoerde beleid. De in gemeenteland populaire drie W-vragen worden daar beantwoord: Wat is er bereikt? Wat is daarvoor gedaan? Wat heeft dat gekost? 

De jaarstukken staan op de website van de gemeente Utrecht niet als een enkel document, maar als een groot geheel aan doorklikbare pagina’s. Ik verdwaal al gauw in zo’n woud van pagina’s. Maar goed, laten we eens zien wat er in 2023 bereikt is met de jeugdhulp in Utrecht.  Dat vinden we op een pagina effectindicatoren waar een veelheid aan gegevens over jeugdhulp worden gepresenteerd. Het eerste plaatje op die pagina laat zien dat het aantal jongeren dat hulp kreeg van de buurtteams tot eind 2023 vrijwel constant is gebleven. Uit hetzelfde plaatje blijkt dat het aantal jongeren met specialistische – en dus dure – jeugdhulp na 2021 flink is gestegen. 

B&W van Utrecht: het ging niet fout  

Dat was zeker niet de bedoeling van het Utrechtse model. Bij het net besproken plaatje vermeldt B&W echter als conclusie: 

‘Vergeleken met andere gemeenten zijn er in Utrecht relatief minder jeugdigen die ambulante specialistische jeugdhulp krijgen en worden meer Utrechtse gezinnen geholpen door de buurtteams. Hierbij speelt mee dat in een deel van de andere gemeenten buurtteams geen of nauwelijks zelf jeugdhulp bieden en vooral de toegang tot jeugdhulp zijn.’ 

De gemeente Utrecht lijkt zich in dit jaarverslag dus helemaal niet druk te maken om de betaalbaarheid van de jeugdhulp. Het doel is kennelijk dat ‘jeugdigen gezond, veilig en zoveel mogelijk in een gezin kunnen opgroeien’, wat dat ook moge kosten. De lezer mag zelf uitzoeken wat in 2023 de buurtteams gekost hebben en of er een overschrijding van het begrote bedrag voor jeugdhulp met 7,2 miljoen euro is geweest. Ik heb het niet kunnen vinden in het jaarverslag, maar, als gezegd, ik raakte zo nu en dan de weg kwijt in de jaarstukken. 

Er zijn nog een groot aantal andere stukken die de gemeente Utrecht aan de gemeenteraad doet toekomen. Zo is er de Voorjaarsnota 2023 waar we wel een tekort van 7,2 miljoen euro bij de jeugdhulp vinden (blz. 17). Mooi, maar hoe komt dat dan? Loopt het Utrechtse model averij op? Nee hoor, volgens B&W komen die tekorten allemaal door ontwikkelingen waar de gemeente, naar eigen zeggen, niet zo veel aan kan doen. Volgens de gemeente maken jongeren steeds vaker gebruik van jeugdhulp ‘door toenemende prestatiedruk en toename van de informatie- en netwerkmaatschappij. Er is vaker sprake van zwaardere psychische, psychosociale en lichamelijke klachten die leiden tot langere hulptrajecten.’ Deze verklaringen lijken mij psychologie van de koude grond, die ervoor moeten zorgen dat de gemeente de schuld van overschrijdingen niet bij zichzelf hoeft te zoeken. 

De empathie van de gemeenteraad 

B&W kondigt natuurlijk wel bezuinigingsmaatregelen aan, zoals in deze raadsbrief van 5 maart 2024, maar daar is vaagheid troef. Er is echter nog een complicatie, namelijk de gemeenteraad. Op basis van vragen die raadsleden in maart 2024 aan het college van B&W hebben gesteld, lijkt het erop dat een meerderheid van de gemeenteraad van Utrecht bang is dat er te weinig, in plaats van te veel, aan jeugdhulp wordt uitgegeven. Misschien gaat het Utrechtse model voor de jeugdhulp dus wel ten onder aan een te veel aan empathie van de gemeenteraad. 

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Het Utrechtse model voor jeugdhulp gaat aan empathie ten onder verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we haar ethische akkefietjes nog eens kort de revue laten passeren.

Het lijkt er sterk op dat de zoon van haar partner mede dankzij Ter Horst miljoenenorders van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in de macht wist te slepen voor de levering van beschermingsmiddelen tijdens de coronapandemie. Deze ‘stiefzoon’ van Ter Horst was een ondernemer in duurzame kleerhangers. In eerste instantie vond hij bij VWS geen gehoor met zijn voorstel om maskers te leveren. Hij kreeg de order pas nadat Ter Horst zich er via appverkeer mee ging bemoeien. Het bleek al snel dat de stiefzoon van Ter Horst niet kon waarmaken wat hij in zijn voorstellen had vermeld, want een deel van de maskers was kwalitatief onder de maat. Ter Horst heeft op haar rol in deze zaak nooit willen reflecteren.

Opvallend stemgedrag

Eerder al was er opvallend stemgedrag van Ter Horst in de Eerste Kamer over de vrije artsenkeuze. Er was in de toenmalige VVD/PvdA-coalitie (Rutte II) afgesproken dat die vrije artsenkeuze beperkt zou worden. Ter Horst ging echter tegen het belang van de coalitie in: zij stemde tegen. Het had er alle schijn van dat zij zich liet leiden door het belang van haar toenmalige broodheer. Zij was namelijk vlak voor de stemming in december 2014 voorzitter geworden van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF). Dat genootschap was tegen de beperking van de vrije artsenkeuze. Vandaar? Ter Horst gaf dat uiteraard niet toe. Een sterk inhoudelijk argument voor haar stemgedrag wist ze echter niet te geven.

Dan was er natuurlijk nog haar alcoholgebruik. Ter Horst werd in 2006, toen ze burgemeester van Nijmegen was, betrapt op rijden onder invloed. Ze had maar ‘iets te veel’ gedronken en kreeg daarom slechts een rijontzegging van een uur en een boete van 220 euro.

De lokale politiek bestempelde de kwestie als een privéaangelegenheid. So far, so bad, want vervolgens bleek dat Ter Horst in het verleden wél agenten disciplinair had gestraft omdat zij met een slok op achter het stuur werden aangetroffen. Voor Ter Horst golden kennelijk andere normen dan voor ‘gewone’ overheidsdienaren.

Enfin, er is haar verder niks kwalijk genomen, want Ter Horst bleef de ene na de andere functie aangeboden krijgen. Zo werd ze in december 2022 ‘bestuurlijk aanjager Onbeperkt Meedoen’ bij het ministerie van VWS. Het was daar haar taak om te bevorderen dat de samenleving toegankelijker wordt voor mensen met een handicap. Vorige week liet Ter Horst weten het na anderhalf jaar welletjes te vinden. Dit zei ze erover op LinkedIn:

‘Bestuurlijk aanjager is een vertrouwensfunctie. Met een bewindspersoon is zo’n vertrouwensrelatie geen automatisch gegeven. De bewindspersoon die op VWS verantwoordelijk zal zijn voor het VN-verdrag Handicap vertegenwoordigt een partij waarmee ik geen enkele verwantschap voel. Dit zal mijn effectiviteit niet ten goede komen. (…) Het verschil in opvattingen ligt op andere terreinen (deislamisering, minder vluchtelingen, Nexit, Nederland voor de Nederlanders) en zijn voor mij zo cruciaal dat ze een constructieve samenwerking in de weg staan.’

Wat Ter Horst kennelijk dwarszit, is dat twee van de drie nieuwe bewindspersonen op VWS, namelijk minister Fleur Agema en staatssecretaris Vicky Maeijer (Langdurige en Maatschappelijke Zorg) afkomstig zijn van de PVV. En die partij heeft, aldus Ter Horst, verkeerde standpunten. Welke van die standpunten – en in welke vorm – zijn overgenomen door het kabinet-Schoof, doet er kennelijk niet toe.

De nieuwe regering als ‘nepkabinet’

Is dit niet gewoon minachting voor onze democratische rechtsstaat? Ter Horst zal waarschijnlijk antwoorden dat juist de PVV die rechtsstaat wil ondermijnen. Wilders heeft namelijk in 2015 de Tweede Kamer een ‘nepparlement’ genoemd. ‘Dus’ haat Wilders de parlementaire democratie.

Quod erat demonstrandum? Welnee. Mensen die de quote aanhalen, ‘vergeten’ voor het gemak vaak de context waarin Wilders sprak. De discussie ging in 2015 – de migratiecrisis als gevolg van de burgeroorlog in Syrië was op het hoogtepunt – over het opnemen van asielzoekers. De Tweede Kamer wilde een ruimhartig opvangbeleid, terwijl de meerderheid van de burgers daar tegenstander van was. De linkse partijen zijn die wens consequent blijven negeren en kregen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 de rekening gepresenteerd.

Het bij voorbaat verdoemen van PVV-bewindslieden past in een patroon. In het geval van Ter Horst is het in feite nog erger, want er is geen enkele aanwijzing dat de PVV zich niet aan het VN-verdrag Handicap wil houden. Wat er aan de hand is, is dat Ter Horst vindt dat de PVV onder geen beding mag meeregeren. Ze wil de PVV-bewindslieden Agema en Maeijer cancelen. Eigenlijk vindt ze de nieuwe regeringscoalitie een ‘nepkabinet’.

Opstand van ‘de intellectuele elite’

Dit staat nogal in contrast met de oproep tot een opstand van ‘de intellectuele elite’ die Ter Horst in 2009 deed in Vrij Nederland. Die elite zou moeten bestaan uit ‘weldenkende en wellevende mensen die zich realiseren dat het belangrijk is dat er autoriteiten zijn en dat die in principe het vertrouwen van de bevolking verdienen’. Nu blijkt dat het hierbij niet moet gaan om autoriteiten die het vertrouwen van de bevolking verdienen, maar eerst en vooral het vertrouwen van Guusje ter Horst.

Ze had natuurlijk in stilte kunnen vertrekken als ‘bestuurlijk aanjager’. Maar nee, Ter Horst moest haar minachting voor het kabinet-Schoof ventileren op LinkedIn. Ze wist natuurlijk dat de kwestie direct door de media zou worden opgepikt. Op mijn ethische meetlat maakt ze daarom een flinke duikeling. Een 6- zit er niet langer in, met alle waardering voor haar verdiensten als politicus en bestuurder kom ik nu uit op een 4.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Hoeveel respect heeft Guusje ter Horst voor onze democratische rechtsstaat?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Er wordt steeds vaker een beroep op jeugdhulp gedaan, dat staat vast. In 1997 betrof het 4 procent van de jongeren tot 18 jaar, nu is dat meer dan 13 procent. De kosten bedroegen in 2015, toen de gemeenten verantwoordelijk werden voor de jeugdhulp, 3,2 miljard euro. In 2022 was dat bedrag gestegen tot zo’n 6 miljard euro.

Of de hulp effectief is, weet men nauwelijks. Wel is duidelijk dat vooral bij meer ‘lichte’ hulpvormen zorgaanbieders aanzienlijke winsten maken. Aanbieders van complexe of specialistische zorg leiden daarentegen vaak verlies. Toch komen kinderen en jongeren met complexe problemen vaak op wachtlijsten terecht of ontvangen niet de zorg die ze nodig hebben.

Is alle jeugdhulp wel echt nodig?

Kinderen met lichte opvoedproblemen krijgen sneller dan vroeger professionele hulp. Steeds vaker gaat het daarbij om gezinnen met hogere inkomens. Die gezinnen zijn kennelijk beter dan arme gezinnen in staat om hulp bij de gemeenten te krijgen.

Er bestaat twijfel of die hulp in alle gevallen echt nodig is. Het gaat soms – of misschien wel vaak – om strubbelingen bij opvoeden en opgroeien die ouders en hun kinderen eeuwenlang zélf konden oplossen. Deze problemen ‘dienen daarom met voorrang in eigen kring binnen sterke sociale verbanden (thuis, op school, in de wijk, etc.) te worden opgepakt’,  schreef de inmiddels demissionaire VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen (ChristenUnie) in 2002 in een brief aan de Tweede Kamer.

Je zou zeggen: als gezinnen hun problemen ook zelf kunnen oplossen, laat ze dat dan ook dóen. Maar dat gaat zomaar niet. De wetgever heeft namelijk bepaald dat gemeenten een ‘jeugdhulpplicht’ hebben. Met de wet in de hand kunnen ouders daarom eisen dat de gemeente hen te hulp komt. Het blijkt voor gemeenten ingewikkeld te zijn om die hulp dan te weigeren.

Ook daarvoor lijkt een eenvoudige oplossing te bestaan: schrap de jeugdhulpplicht uit de wet. Er zijn al diverse commissies aan het werk geweest met allemaal deskundige mensen die dat inderdaad hebben voorgesteld. Eureka!

Toch is dat schrappen nooit gebeurd. Er moest, meende Van Ooijen, eerst maar eens een maatschappelijke dialoog komen. Belangenorganisaties van hulpverleners en patiënten zagen in die oproep een geheime agenda: het zou gaan om een poging van de regering om de verantwoordelijkheid voor de jeugdzorg terug te leggen bij de burgers. Men was, kortom, bang om verworven rechten te verliezen. Zo gaat dat als belangengroepen een stem krijgen bij de besluitvorming: je weet dan vrijwel zeker dat er weinig zal veranderen.

Onvoldoende professionals

Dan is er nog iets. Als gezegd zijn de gemeenten sinds 2015 verantwoordelijk voor de jeugdhulp. Dat houdt in dat zij ook beslissen wie hulp krijgt en wat voor hulp. De wetgever dacht namelijk dat de gemeenten die toegang beter konden regelen dan de provincies of het rijk. De gemeente staat immers dicht bij haar burgers.

Maar wat schreef Van Ooijen in 2022 in een Kamerbrief? ‘Er is veel diversiteit in de wijze waarop de toegang is geregeld. Het is daarbij de vraag of er voldoende kennis en expertise “aan de voorkant” is. (-) Onze inzet is: stevige lokale teams die triage [selectie] goed op orde hebben, werken aan het herstel van het gewone leven, gezinsgerichte werken en zelf hulp verlenen door goed opgeleide professionals, met juiste expertise, ruimte en mandaat en voldoende tijd om te leren en reflecteren.’

Had de wetgever dat niet eerder kunnen bedenken? Was het niet ver van tevoren al duidelijk dat het een hele toer zou worden, zeker voor kleine gemeenten met een beperkt budget, om ‘goed opgeleide professionals’ aan te trekken?

De zorgeloosheid waarmee de zogeheten decentralisatie van de jeugdhulp is ingevoerd, is stuitend. Maar we krijgen een nieuwe regeringsploeg, die zal toch wel de ontwerpfouten uit het stelsel van de jeugdhulp weten te verwijderen? Dat valt tegen. In het hoofdlijnenakkoord staat alleen dat PVV, VVD, NSC en BBB de eind 2022 gepresenteerde Hervormingsagenda Jeugd willen uitvoeren.

Het schijnt dat Fleur Agema (PVV) graag minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil worden. Laten we haar maar waarschuwen: wat de jeugdhulp betreft kan ze op het nulpunt beginnen. Ook zullen de kosten voorlopig wel blijven stijgen. Arme gemeenten.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Fleur Agema mag hopen dat ze niet de hervorming van de jeugdhulp op haar ministeriële bordje krijgt verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlak voor ik ging studeren waren er namelijk aan de GU grootschalige studentenprotesten geweest met de Maagdenhuisbezetting als slotstuk. Radicale studenten hielden dit bestuurscentrum van de universiteit vijf dagen lang bezet. Zij wilden voor studenten meer zeggenschap in het bestuur. Die kregen ze uiteindelijk van de wetgever, hoewel begin jaren 1990 de toenmalige minister van Onderwijs Jo Ritzen (PvdA) die medezeggenschap grotendeels weer afschafte.

Aan de Vrije Universiteit leken orde en rust te heersen

In mei 1969 werden de bezetters echter eerst nog uit het Maagdenhuis verwijderd door de politie. Dat was mooi, maar voor mij toch geen geruststelling. Ik wilde niet bij een universiteit horen waar studenten de universiteit plat kunnen leggen. Ik wilde economie studeren zodat ik – en dat geloofde ik echt – de wereld zou kunnen helpen. Maar het waren wel de jaren ’60 met studentenprotesten in de hele westerse wereld, tegen autoritair bestuur en tegen de oorlog in Vietnam. Ook toen ging de beschuldigende vinger naar het land – de VS – dat de oorlog niet begonnen was.  

Volgens Eduard Bomhoff op Wynia’s Week ging het er toen bij bezettingen gemoedelijk aan toe. Het is maar net wat je gewend bent. Ik vond het toen dreigend genoeg voor mijn gemoedsrust. Dus ik ging naar de gereformeerde VU, want daar heerste orde en rust. Dan nam ik het bidden voor het college wel op de koop toe. Wat ik niet wist was dat er aan de VU inmiddels ook radicaal-linkse studenten rondliepen. Wat ik ook niet wist was dat er ook veel gereformeerde niet capabele hoogleraren waren. Van sommige van die hoogleraren kreeg ik college en ik begon me af te vragen of economie wel de goede studiekeuze was.

Maar ook de VU kon niet achterblijven bij de tijdgeest. Vanaf midden jaren 1970 begon de kwaliteit van onderwijs en onderzoek steeds belangrijker te worden. Bij benoemingen van hoogleraren en docenten aan de VU werd minder op geloof en meer op kwaliteit gelet. Dat sloeg ook op een of andere manier op studenten over.

Zeker sinds de jaren 1990 wilden studenten eenvoudigweg een opleiding volgen die toegang tot een mooie baan zou geven. Als docent aan de Universiteit van Tilburg heb ik het vanaf 1990 dan ook nauwelijks meegemaakt dat studenten tijdens college verhitte discussies begonnen over politiek brandende kwesties. Mijn vak – openbare financiën – gaf daar voldoende aanleiding toe: asielmigratie, overheidsschuld, betaalbaarheid ouderdomspensioen, enzovoort.

Studenten zijn niet erg consistent

Maar nu is dus opeens de geest van de jaren 1960 weer terug. Zoals toen aan alle universiteiten de gemoederen van studenten verhit raakten door de oorlog in Vietnam, zo is nu de oorlog in Gaza reden voor grootscheepse studentenprotesten tegen Israël. In de jaren 1960 waaiden de Vietnam-protesten over uit de VS. Zoiets geldt nu ook voor de pro-Palestijnse protesten. Begonnen aan de campussen op de VS hebben ze zich als een epidemie over de westerse wereld verspreid. In Nederland zijn inmiddels alle universiteiten door die epidemie aangetast.

Op mijn blog heb ik laten weten niet erg opgetogen te zijn over het onderscheidingsvermogen van de studenten. Het schijnt niet tot ze door te dringen dat, ondanks alles, Israël de enige democratie in het Midden-Oosten is. Bovendien begrijpen ze niet dat Hamas nog steeds uit is op de vernietiging van Israël. Er bestaat ook een grote inconsistentie in de mening van de protesterende studenten. Zij zijn ook vaak – misschien altijd – mensen die asielzoekers in Nederland steunen. Die asielzoekers zijn bij veel mensen in Nederland niet erg welkom.

Datzelfde gold voor de Joden die al voor de Eerste Wereldoorlog naar Palestina emigreerden. De Arabieren ter plaatse zaten niet op de Joden te wachten en wilden ze het liefst met geweld verdrijven. Dat geweld hebben de Arabieren nooit afgezworen. Zo steunen de studenten door hun protesten een houding tegen immigranten die ze in Nederland zouden afkeuren.

Hamas heeft geen belang bij vrede

Het onderscheidingsvermogen van de studenten die in de jaren 1960 protesteerden tegen de Amerikanen was ook niet erg groot. De Amerikanen probeerden Zuid-Vietnam vrij van communisten te houden. Dat deden ze, inderdaad, niet altijd even zachtzinnig. Bovendien mislukte het, zoals we nu weten.

Israël probeert het land en omliggende gebieden vrij van de terreurgroep Hamas te maken. Hamas heeft namelijk laten blijken geen enkel belang bij vrede in het Midden-Oosten te hebben. De terreurgroep heeft ook te veel vrienden in duivelse staten als Iran en Syrië. Je mag daarom ook vrezen dat Israël op een of ander moment onder de voet zal worden gelopen als de hulp van het Westen, misschien mede onder druk van de studentenprotesten, wegvalt.

Maar er is nog een andere reactie denkbaar waar ook de krant The Guardian op 29 april op wees. In de VS kregen in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 1968 vooral de Democraten te maken met de studentenprotesten. Tijdens de Nationale Conventie van de Democraten in Chicago dat jaar leidden demonstraties tot een gewelddadig politieoptreden dat live op televisie te aanschouwen was. Maar het betekende niet dat het publiek sympathie kreeg voor de demonstranten. Integendeel, een overgrote meerderheid van de bevolking in de VS keurde het harde politieoptreden goed. De protesten werden wel geassocieerd met de Democraten, maar niet met de Republikeinen. De ‘zwijgende meerderheid’ koos later dat jaar de republikein Richard Nixon tot president.

Proteststem

De pro-Palestina-acties brengen president Joe Biden daarom in een onmogelijke positie. Als hij Israël onverkort blijft steunen, zal hij de steun verliezen van Democraten aan de linkerzijde. Als hij gehoor geeft aan de roep van de protesterende studenten om Israël te boycotten, raakt hij de rechterzijde kwijt aan Donald Trump. De studentenprotesten kunnen daarom nog wel eens als een vermomde zegen voor Trump uitpakken.

Iets dergelijks kan hier ook gebeuren. Wilders heeft al gezegd dat om dit soort studentenacties mensen PVV zijn gaan stemmen. Het lijkt mij niet onmogelijk. Mocht de formatie mislukken en nieuwe verkiezingen nodig zijn, dan zou ik misschien ook wel een proteststem willen uitbrengen om de kortzichtigheid van de actievoerders te veroordelen.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Pro-Palestijnse protesten kunnen zegen zijn voor Trump en Wilders verscheen eerst op Wynia's Week.

Zeker nu Wilders eregast was op de Conservative Political Action Conference (CPAC) een internationale bijeenkomst van ultraconservatieve politici die gehouden werd in Boedapest. De Hongaarse premier Viktor Orbán trad op als gastheer. Wilders mocht een key-note speech houden en daarin ging hij ‘vol op het orgel’ over asielzoekers, zoals onderzoekwebsite Follow The Money (FTM) meldde.

Wim Voermans en de internationale verdragen

Politiek-correct links noemde die speech bij monde van Jesse Klaver compleet ongepast. De roep om de handen af te houden van asiel, zal wel weer luider gaan klinken. Hij klonk al luid, maar wat mij betreft, met de verkeerde argumenten Laten we maar eens een paar voorbeelden onder de loep nemen.

We beginnen met Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden. Voermans zei in het televisieprogramma Buitenhof dat diverse punten in het verkiezingsprogramma van de PVV in strijd zijn met internationale verdragen. Daarbij had hij vooral het EU-asielbeleid op het oog. Een asielstop bijvoorbeeld – een diepe wens van Wilders – zou volgens Voermans helemaal niet kunnen. Is dat zo?

Ik denk dat het ervan afhangt hoe je zo’n maatregel in elkaar steekt. Als Nederland vandaag besluit dat bijna alle landen in de wereld veilig (genoeg) zijn, houdt Nederland zich aan de EU-regels, maar krijgt er bijna niemand meer asiel. Nederland kan dat besluit nemen omdat er wel een gemeenschappelijk EU-asielbeleid is, maar de regels van dat beleid zijn vaag. Daardoor zijn de EU-lidstaten tamelijk vrij bij het interpreteren van het recht op asiel. Een duidelijk voorbeeld is natuurlijk Hongarije, dat sinds jaar en dag geen asiel verleent aan moslims. In strijd met EU-regels zou je denken, maar Hongarije is nog steeds lid van de EU.

Dat is namelijk een ander kenmerk van veel EU-verdragen: er zijn geen geloofwaardige sancties. EU-verdragen zijn een soort selfservice-kassa’s waarbij als blijkt dat je niet hebt afgerekend, de uitgang toch gewoon voor je opengaat. Dat geldt overigens niet alleen voor het asielbeleid, maar bijvoorbeeld ook voor de begrotingsregels van de EU. Veel lidstaten houden en/of hielden zich er niet aan, zonder er ooit voor gestraft te zijn.

Hein de Haas: juridische mogelijkheden zijn uitgeput

Zeer recent kwam Hein de Haas ook met juridische beperkingen van internationale verdragen op de proppen. We weten dankzij Wynia’s Week dat hij niet veel kaas heeft gegeten van de Nederlandse situatie. Zo liet hij in de talkshow Sophie en Jeroen van BNN/VARA zien dat het aantal vluchtelingen in de wereld al decennialang heen en weer schommelt zonder een duidelijke opwaartse trend. Daarmee suggereerde hij dat dat voor Nederland ook wel zou gelden. Wij hadden zelf echter uitgerekend dat het aantal asielzoekers alweer aardig in de richting van crisisjaar 2015 (bijna 60 duizend) aan het gaan was.

Zijn volgende claim was echter dat bij asiel alle juridische mogelijkheden om die te beperken uitgeput zijn. De Haas bedoelde, neem ik aan, dat Nederland gebonden is aan het asielbeleid van de EU. Hij wilde dat waarschijnlijk nog verder toelichten, maar de ook in de talkshow aanwezige parlementair verslaggever Nynke de Zoeten nam dat met kennelijk plezier van hem over. Wilders, zo zei zij, wil de asielinstroom beperken met instrumenten die juridisch eigenlijk niet kunnen. De Haas sprak dat niet tegen.

De Haas pretendeert dat hij boven de partijen staat en zowel linkse als rechtse mythen over migratie weet te ontkrachten. Maar dankzij Nynke de Zoeten werd duidelijk dat ook wetenschapper De Haas zich in de anti-Wilders hoek bevindt.

Harm Ede Botje: Wilders houdt van Hongarije (en Orbán)

Ook onderzoeksjournalisten gaan ervan uit dat als de partij van Wilders in de regering komt, allerlei anti-democratische maatregelen genomen gaan worden. Harm Ede Botje, onderzoeksjournalist bij FTM, schreef een lang stuk over Wilders’ liefde voor Hongarije en president Orbán. De aanleiding was de speech van Wilders op de CPAC.

Wilders sprak over de miljoenen asielzoekers en arbeidsmigranten die in Afrika klaarstaan om naar Europa te komen. Open grenzen worden ons opgedrongen door  progressieve politici, aldus Wilders, maar het electoraat heeft zich naar hem gewend om hun normen en waarden te beschermen. In Hongarije kun je zien hoe Europa er zonder islam uitziet.

Het is niet zo verwonderlijk dat Wilders van Hongarije houdt. Hij heeft namelijk een Hongaarse vrouw, waarmee hij geregeld tripjes naar Hongarije onderneemt. Het is al evenmin verwonderlijk dat hij bewondering heeft voor Orbán. Orbán weet veel asielzoekers buiten de deur te houden. Daarbij komt hij dicht in de buurt bij wat Wilders ook graag zou willen, namelijk dat er nauwelijks nog asielzoekers worden toegelaten. Een bijna perfecte asielstop met impliciete goedkeuring van de EU-instituties.

Wat Ede Botje precies beoogt met dit artikel op FTM is niet duidelijk. Veel suggesties over politici die een eind aan de democratie willen maken, waaronder natuurlijk Orbán zelf die daadwerkelijk de democratische instituties in Hongarije de nek aan het omdraaien is. Maar bewijst dat dat Wilders ook lak heeft aan democratische rechtsregels?

Een onsje strenger kan ook

Is het dan zo dat in de EU een lidstaat de asielinstroom kennelijk alleen maar kan beperken als hij een dictator als Orbán aan het hoofd heeft? Dat ook weer niet. Iedere EU-lidstaat past zijn eigen criteria toe bij het toekennen van een verblijfstatus aan asielzoekers. Wij weten dan ook dat er een groot verschil in toekenningspercentages is tussen de EU-landen. Nederland is het meest genereuze land van de EU en Frankrijk is maar ongeveer half zo genereus als Nederland. Hongarije behoort – zie boven – tot de minst genereuze lidstaten.

Deze informatie is gebaseerd op cijfers van de EU en is dus bekend. Iemand die dat ook weet is De Haas, zoals blijkt uit een dik boek over migratie dat hij heeft geschreven. In de talkshow van Sophie en Jeroen zei hij daar niets over. Nog een bewijs dat hij niet erg wetenschappelijk tewerk gaat in zijn publieke optreden. Hij houdt namelijk essentiële informatie achter. Hij had namelijk ook kunnen zeggen dat Nederland ook een onsje strenger kan zijn bij asieltoekenningen. Als je streng genoeg bent, zit je al gauw in de buurt van een asielstop.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Nederland kan een veel strenger asielbeleid voeren zonder voor EU-sancties te hoeven vrezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet dat die landen zich veel aantrokken van de acties van Amnesty. Dictators kan het vaak niets schelen wat anderen van hen vinden. Zij zijn namelijk schaamteloos. Maar wie weet, zou een actie van Amnesty soms toch enig effect kunnen hebben.

Een brief over Polen en Hongarije

Maar toen, een kleine zes jaar geleden, ontving ik van Amnesty een boekje plus brief over een actie tegen de autoriteiten in Polen en Hongarije. Het ging over de aantasting van de onafhankelijke rechtspraak, maar ook over het vluchtelingenbeleid in die landen. Het beleid van Polen en Hongarije zou in strijd zijn met het door de lidstaten onderling afgesproken Europese asielbeleid. Toen gingen bij mij alarmbellen af. ‘Europees asielbeleid’, wat is dat?

Dat beleid bestaat voornamelijk op papier. Er is geen land dat zich eraan houdt. Iedere lidstaat heeft daar zo zijn eigen redenen voor. Duitsland ging in 2015 op eigen houtje de criteria voor asiel veel liberaler interpreteren dan ooit in de EU was afgesproken. Dit beleid had als (hopelijk onbedoeld) gevolg dat Europa overspoeld werd met vluchtelingen.

Als reactie daar weer op gingen andere landen de grenzen juist sluiten, waaronder Polen en Hongarije. Dat zijn niet de meest welvarende landen van de EU en we weten natuurlijk ook dat immigratie van vluchtelingen tot aanzienlijke economische kosten kan leiden. Maar wat Amnesty kennelijk niet wilde of kon inzien, was dat iedere EU-lidstaat zelf kan bepalen wie wel en wie niet asiel krijgt.

Zeker, in de EU is het asielbeleid in beginsel centraal vastgelegd. Er ontbreken in dat beleid echter eenduidige toelatingscriteria. Individuele landen kunnen daarom zelf bepalen hoe streng of hoe soepel zij zijn bij het toekennen van asiel. Het percentage asieltoekenningen verschilt dan ook sterk. Er zijn minder ‘genereuze’ landen, zoals Frankrijk en Hongarije, en er zijn meer ‘genereuze’ landen, zoals Nederland en Noorwegen.

Dit soort nuances ontbraken zes jaar geleden in het boekje en de brief van Amnesty. Had de directeur van Amnesty in Nederland niet even kunnen nadenken alvorens zulke stellige uitspraken over het vluchtelingenbeleid in Polen en Hongarije te doen? Het was in ieder geval tijd mijn donateurschap op te zeggen.

Nepvluchtelingen uitzetten lukt meestal niet

Er komt nog iets bij dat Amnesty kennelijk over het hoofd zag en ziet. Uit statistieken die de Europese Commissie geregeld publiceert, blijkt dat ongeveer 50 procent van de vluchtelingen geen geldig asielmotief heeft. Het is echter ook bekend dat asielzoekers die geen recht op asiel hebben en het ook niet krijgen, moeilijk uitgezet kunnen worden. Met deze asielzoekers kan ik nauwelijks enige empathie voelen.

Het is daarom aan te bevelen de asielprocedure niet in de landen van de EU uit te voeren, maar ergens daarbuiten. Dan weten we zeker dat degenen die asiel krijgen, het ook echt verdienen. Mochten de afgewezen asielzoekers dan alsnog een poging wagen naar de EU te komen in wrakke bootjes, dan is er een duidelijk motief om deze mensen terug te sturen. Een pushback van mensen die kennelijk illegaal naar de EU komen, kan met geen enkel (internationaal) recht in strijd zijn. Voort illegalen hoef je in de EU de deur niet open te zetten.

Natuurlijk kan het ook zijn dat mensen die wel een geldig asielmotief hebben, toch in de EU asiel proberen te krijgen. Maar als de afspraak is dat de asielprocedure buiten de EU wordt uitgevoerd, dan zullen ook zij weggestuurd moeten worden.

Het voorgaande is dus zo ongeveer het idee van de  Turkijedeal, en inmiddels ook de Libië- en de Egypte-deal. Het is mij overigens duidelijk dat dergelijke deals niet ideaal zijn. Zo geeft het die landen een chantagemiddel in handen. Als de EU bijvoorbeeld niet precies doet wat Turkije wil, dan laat president Recep Tayyip Erdoğan tegen de afspraken in asielzoekers passeren.

So far, so good. Maar dan komt Amnesty op de proppen met het verhaal dat de Turkijedeal in strijd is met het Vluchtelingenverdrag. Dat verdrag zegt dat vluchtelingen niet teruggestuurd mogen worden naar een onveilig land. Maar als vluchtelingen vanuit Turkije naar Griekenland proberen te reizen, moet Turkije ze terugnemen. En dat land is nog steeds een democratie, hoewel we mogen hopen dat Erdoğan eens weggestemd zal worden.

Dus wat is het probleem? Het probleem is – volgens Amnesty – dat Turkije helemaal geen veilig land is. Vluchtelingen hebben in Turkije geen toekomstperspectief en de leefomstandigheden zijn er slecht. Soms stuurt Turkije vluchtelingen terug naar gevaarlijke landen als Syrië. Samen met Stichting Bootvluchteling en Defence for Children klaagt Amnesty daarom de Nederlandse staat aan over de Turkijedeal. Zij stappen naar de rechter omdat zij willen dat Nederland verantwoordelijk wordt gehouden voor de mensonterende omstandigheden op de Griekse eilanden die volgden na de deal.

Heimwee naar het Amnesty van vroeger

Als ik dit lees, krijg ik heimwee naar vroeger, toen Amnesty zich beperkte tot kaartenacties om gevangen genomen critici van dictators te steunen. Ook zou ik willen dat iemand Amnesty gaat aanklagen, omdat als Amnesty gelijk zou krijgen van de rechter, er een gerede kans is dat de EU en Nederland in het bijzonder zal worden overspoeld met legale, maar vooral ook illegale immigranten. Dat zal leiden tot overbevolking, nog meer woningnood, nog meer CO2-uitstoot, nog meer krapte in de zorg, nog meer verlies van groen.

Kortom, de aanklacht van Amnesty kan indirect leiden tot een schending van de mensenrechten van alle Nederlanders. Dat is zeker een bezoekje aan de rechter waard.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Amnesty wil via de rechter ons asielbeleid nog verder versoepelen. Eigenlijk zouden we Amnesty daarvoor moeten aanklagen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten eerste de vraag of bestaande deelnemers gedwongen naar het nieuwe pensioenstelsel moeten overgaan, zoals de Wtp voorschrijft. Het tweede discussiepunt gaat over de indexering van pensioenen. De meeste fondsen hebben tussen 2007 en 2020 de pensioenen niet aan de prijsstijgingen aangepast. Volgens sommigen was dat in strijd met Europese regels. De twee discussiepunten hangen overigens samen. We behandelen ze hieronder successievelijk.

Ingroeien of invaren

In januari 2024 kwam Tweede Kamerlid Agnes Joseph (NSC) met het voorstel om gepensioneerden zelf te laten beslissen of zij onder de Wtp willen vallen. Het alternatief zou zijn dat ze in ieder geval de opgebouwde rechten onder het oude stelsel zouden houden. In de Wtp worden gepensioneerden gedwongen het oude stelsel te verlaten. Zij moeten direct toetreden tot het nieuwe stelsel, het zogeheten ‘invaren’. Dat klinkt inderdaad enigszins onrechtmatig. De Wtp biedt namelijk geen enkele garantie dat de gepensioneerden beter af zijn onder het nieuwe stelsel. Het is dus mogelijk dat zij een lager pensioen gaan krijgen.

Agnes Joseph stelt nu voor om de rechten die mensen al hebben opgebouwd te laten staan. De gepensioneerden zouden dan helemaal onder het oude stelsel blijven vallen. Voor hen verandert er niets. Mensen die net nieuw zijn bij een collectief pensioenstelsel gaan meedoen met het nieuwe stelsel. De pensioengarantie die werkenden onder het oude stelsel hebben opgebouwd blijft staan. De premies die zij betalen vanaf het moment van invoering zullen echter volgens het nieuwe stelsel worden behandeld. Dit is het zogenoemde ‘ingroeien’.

Pensioenfondsen zullen er niet blij mee zijn als zij twee pensioenstelsels naast elkaar in de lucht moeten houden. In ieder geval was de demissionaire pensioenminister Carola Schouten (ChristenUnie) nogal fel tégen het voorstel van Joseph. Een van haar argumenten was dat het invaren ‘de meeste voordelen’ opleverde. 

Het lijkt mij niet dat Schouten deze bewering waar kan maken. Er heerst namelijk veel onzekerheid over de methode en de resultaten van invaren. Zo concludeerde een rapport van Hans van Meerten en Charlotte Jukema van de Universiteit Utrecht dat op ‘Europeesrechtelijk, politiek en maatschappelijk vlak’ invaren tot spanningen kan leiden. Gelukkig voor de minister bestond er in de Tweede Kamer weinig steun voor het alternatief van Joseph. Ze heeft een motie daarover daarom aangehouden. Het ziet er dus naar uit dat het verplichte invaren gewoon doorgaat.

Bij invaren moet het pensioenfonds er in feite van uitgaan dat gepensioneerden altijd al onder het nieuwe pensioenstelsel vielen. Dat betekent dat voor iedere gepensioneerde bepaald moet worden welk deel van het totale pensioenvermogen aan hem of haar toebehoort. Het pensioeninkomen van deelnemers is onder de Wtp immers afhankelijk van de door hen betaalde premies en de ermee door de pensioenfondsen behaalde rendementen.

De Wtp biedt geen pensioengarantie

Dat is dé grote breuk met het oude pensioenstelsel waar deelnemers de belofte op een gegarandeerd pensioeninkomen kregen. In veel pensioenregelingen kwam dat pensioen ruwweg neer op 80 procent van het gemiddeld verdiende inkomen. Bij zo’n gegarandeerd pensioeninkomen is het niet zo relevant hoeveel premies een deelnemer heeft betaald en welk rendement daarover is gemaakt. Vandaar dat het nog een behoorlijke klus kan worden voor de pensioenfondsen om voor iedere werkende of gepensioneerde deelnemer zijn of haar individuele pensioenvermogen te bepalen. Dat is immers wat er met het invaren moet gebeuren.   

In het oude – overigens voorlopig nog lopende – stelsel konden de fondsen de pensioengarantie alleen maar waarmaken als ze voldoende geld in kas hadden om de pensioenen tot in lengte van dagen te kunnen financieren. Maar over wat voldoende was, waren de meningen sterk verdeeld. Het instituut echter dat hierin de beslissende stem had was De Nederlandsche Bank (DNB).

DNB eiste extreme voorzichtigheid bij het reserveren van voldoende geld. Met name moesten de pensioenfondsen de waarde van de toekomstige pensioenuitkeringen met een zeer lage rente berekenen. Dat blies de waarde van de pensioenverplichtingen op. De pensioenfondsen moesten die waarde wel in kas hebben. Dat leidde ertoe dat het totale vermogen van de pensioenfondsen steeg van bijna 700 miljard euro in 2007 naar 1.800 miljard euro in 2021.

Hoewel de fondsen dus in het geld zwommen, was het volgens DNB toch niet genoeg om pensioenen aan de prijsstijgingen aan te kunnen passen. Vanaf het begin van de kredietcrisis in 2008 tot 2020 zijn de pensioenen niet aan de inflatie aangepast. Bij sommige fondsen, zoals bij de metaal, moesten de pensioenen zelfs gekort worden.

Was het uitblijven van indexering terecht?

Dat leidt direct tot het tweede discussiepunt rond de pensioenen, namelijk dat die zogenaamde indexering van de pensioenen vanaf 2008 alsnog aan de gepensioneerden moet worden gegeven. Financieel activist Pieter Lakeman wil daarom een miljardenclaim tegen de Nederlandse staat starten. De door hem opgerichte stichting Pensioenherstel beweert dat de strenge vermogenseisen in strijd zijn met het Europese recht. Dit argument lijkt vooralsnog kansloos bij de rechter. De Hoge Raad heeft namelijk zeer recent bepaald dat de EU-richtlijnen slechts minimumeisen stellen aan de pensioenregelingen. De lidstaten kunnen zelf (strengere) eisen stellen aan de gewenste omvang van de pensioenvermogens. Zo streng dus dat aanpassing van de pensioenen aan de inflatie niet langer mogelijk is.

Toch valt er wel iets voor de claim van Lakeman te zeggen. De Wtp gaat er immers van uit dat ook de huidige gepensioneerden met terugwerkende kracht onder het nieuwe stelsel vallen. Daarom moeten de premies en rendementen over hun werkzame en gepensioneerde leven berekend worden. In het nieuwe pensioenstelsel hoeven de vermogenseisen echter niet zo streng te zijn als onder het oude stelsel. Er is immers geen pensioengarantie meer.

De overheid eet van twee walletjes

Dat betekent, zoals de verdedigers van de Wtp niet ophouden te beweren, dat de pensioenen veel eerder aan de inflatie kunnen worden aangepast dan onder het oude stelsel.

Dat heeft dan weer als consequentie dat als de afgelopen jaren het nieuwe stelsel al gegolden had, de pensioenen wel geïndexeerd zouden zijn. Daar kunnen we de overheid aan houden. Zij doet immers alsof de gepensioneerden tijdens hun werkende leven al onder het nieuwe stelsel vielen. Dat is het invaren dat Joseph ter discussie wilde stellen. De overheid kan echter met haar wetten niet van twee walletjes eten. Wel doen alsof in het verleden het nieuwe stelsel al gold en daar het toekomstige, waarschijnlijk soberder pensioen op baseren. Maar niet toegeven dat dan ook de misgelopen prijscompensaties volgens het nieuwe stelsel alsnog gegeven zouden moeten worden.

Kortom: de wetgever zou de logische consequentie van het nieuwe pensioenstelsel moeten trekken en de gepensioneerden alsnog moeten compenseren.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Gepensioneerden moeten alsnog worden gecompenseerd voor de prijsinflatie van de afgelopen 17 jaar verscheen eerst op Wynia's Week.