Valt er nog wat nieuws te schrijven over Ruud Lubbers?

Er is al een stapel Lubbers-boeken, inclusief de postuum gepubliceerde memoires Haagse jaren (2020) van de staatsman zelf. Toch is de lijvige biografie van Johan van Merriënboer en Lennart Steenbergen, verbonden aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Radboud Universiteit, geen overbodige luxe.

De titel Een slag anders is namelijk meer dan alleen een zegswijze die Ruud Lubbers graag in de mond nam. Het is ook de formulering van de ambitie van de auteurs om in debat te gaan met tijdgenoten die er een beetje of helemaal naast zaten.

Eigen draai

De belangrijkste persoon die door Merriënboer en Steenbergen terecht wordt gewezen, is Ruud Lubbers zelf. Die blijkt in zijn memoires steevast een eigen draai aan zijn avonturen te hebben gegeven. Meestal gaat om een te geflatteerde voorstelling van zaken. Maar op pagina 316 valt de kwalificatie ‘zijn eigen verslag is erg subjectief, grenzend aan geschiedvervalsing’. Het gaat dan over een gloeiend heet hangijzer: het voorbehoud van de CDA-fractie inzake het NAVO-besluit tot plaatsing van nieuwe kernwapens.

Lubbers beweerde in zijn memoires Haagse jaren onomwonden dat het kabinet de afspraak om dat voorbehoud in de NAVO-raad van 12 december 1979 in te brengen niet was nagekomen. Hij zou ‘genomen’ zijn door premier Dries van Agt. Het kabinet zou uiteindelijk zijn gered doordat Lubbers een smeekbede hield die de meerderheid van de ‘loyalisten’ (de CDA-dissidenten die tegen het kabinet- Van Agt/Wiegel waren) wist te overtuigen tegen een PvdA-motie te stemmen.

Het zat heel anders, weten we nu dankzij de biografie. In werkelijkheid spraken tien CDA’ers zich uit voor een motie-Stemerdink (PvdA) die stelde dat ‘in het komende NAVO-overleg niet ingestemd dient te worden met een positieve beslissing over productie en plaatsing van de Pershing II en kruisraket, hetgeen tevens inhoudt dat Nederland thans niet kan instemmen met plaatsing op zijn grondgebied.’

De motie werd op 6 december aangenomen. Daarop formuleerden Van Agt en zijn kabinet het voorbehoud: uitstel van de beslissing tot plaatsing tot eind 1981.

Op 12 december 1979 viel inderdaad het roemruchte dubbelbesluit tot plaatsing van de kernwapens in de Europese NAVO-landen in combinatie met het openen van onderhandelingen met de Sovjets. Het Nederlandse voorbehoud werd buiten het NAVO-communiqué gehouden. Maar het bleek wel degelijk ingebracht door Nederland; het was verstopt in een voetnoot.

Redding van het CDA

Vervolgens begon op 19 december het Kamerdebat over het NAVO-besluit. In de nacht diende het PvdA-Kamerlid Bram Stemerdink opnieuw een motie in die aansloot bij zijn vorige. Premier Van Agt sprak daarop uit dat moties die ‘instemming onthouden aan hetgeen de regering heeft gedaan of een trap na geven aan de NAVO, bij de regering onoverkomelijke bezwaren oproepen’.

In de schorsing die volgde was het niet fractievoorzitter Lubbers, maar loyalist Hans de Boer die het voortouw nam. Hij zorgde ervoor dat de CDA-fractie als een gesloten front tegen de tweede motie-Stemerdink stemde. En daarmee werd niet alleen het kabinet-Van Agt gered, maar ook het CDA zelf. Een jaar later werd de partij in wording officieel opgericht.

Ruim 200 pagina’s verder verhalen de auteurs over de ‘rancune’ van Lubbers jegens de Duitse bondskanselier Helmut Kohl. In het spoor van de Britse collega Margaret Thatcher had premier Lubbers na de val van de Muur in 1989 bedenkingen tegen de voortvarendheid van Kohl met de hereniging van Duitsland. Was het niet beter om daar een jaartje of tien te wachten? Lubbers deed niet lang daarna ook nog een poging om de op te richten Europese Centrale Bank naar Amsterdam te halen, in plaats van Frankfurt. Kohl concludeerde daarop dat Lubbers ‘nicht deutschfreundlich’ zou zijn. Hij blokkeerde in 1994 de benoeming van Lubbers tot voorzitter van de Europese Commissie.

Een jaar later spuide Lubbers in zijn memoires Haagse jaren zijn gal over Kohl: ‘Van iemand met een charmant minderwaardigheidsgevoel is hij uitgegroeid tot een man met een irritant superioriteitsgevoel (…) Hij is in de loop der jaren op weg gegaan naar een Duits Europa. Of preciezer gezegd: naar een Europa van Kohl. Hopelijk duurt dit niet te lang, omdat anders de Europese melk al te zuur zal worden.’

Een aantal meelezers van Haagse jaren vond deze passages over een bevriend staatshoofd – Kohl was in 1995 nog in functie – absoluut niet voor publicatie vatbaar. Volgens Van Merriënboer en Steenbergen was dit ‘een van de hoofdredenen’ dat de memoires 25 jaar in de kluis zijn blijven liggen.

Deze schermutselingen doen evenwel niets af aan de oprechte bewondering van de biografen voor de politicus Lubbers. Die haalde alles uit de kast om resultaten te boeken. Niemand in zijn omgeving werkte zo hard en zo snel als hij, niemand beheerste de dossiers zo compleet en niemand communiceerde zo intensief met mede- en tegenspelers als Lubbers. Vooral in het bedenken van varianten, compromissen en alternatieven om vastgelopen zaken vlot te trekken was de CDA-leider ongeëvenaard flexibel.

54 zetels

De eerste twee kabinetten-Lubbers stonden in het teken van economisch herstelbeleid. Het financieringstekort was gedaald van 9,4 procent in 1982 tot 5 procent in 1990. Het aandeel van de collectieve uitgaven in het nationaal inkomen was ook fors gedaald. Het concurrentievermogen van het bedrijfsleven was sterk toegenomen, evenals de productiviteit. Minpunten waren het oplopen van de staatsschuld en de hardnekkige werkloosheid van 12,5 procent.

‘De sturende en stuwende kracht van Lubbers was een belangrijke factor voor het ingezette herstel’, schrijven Van Merriënboer en Steenbergen. Ze wijzen daarbij op de recordscore van 54 zetels voor het CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1986 en 1989. En dat terwijl – ook in de ogen van Lubbers zelf – de oprichting van het CDA een defensieve actie was geweest om een dam op te werpen tegen de ontkerstening van de natie.

Dat de ontzuiling een keerzijde heeft, namelijk dat een christelijke partij voortaan ook voor mensen zonder kerkelijke binding aantrekkelijk kan zijn, wordt vaak vergeten. Lubbers profileerde zich als professioneel manager en waakte zorgvuldig voor ethische scherpslijperij over vraagstukken als euthanasie, abortus of gelijke behandeling van homo’s.

Sterker nog: juist op deze terreinen werden door actieve bemoeienis van Lubbers als fractievoorzitter (abortus) en als premier van zijn derde kabinet met de PvdA (euthanasie en antidiscriminatiewet) klinkende resultaten geboekt.

Als het politieke management in gebreke blijft, verliest de ontvoogde kiezer al gauw zijn geduld. Zo hadden zowel Lubbers als PvdA-leider en vicepremier Wim Kok het in 1993 – een jaar voor de verkiezingen – hun krediet al ruimschoots verspeeld. Waar de sociaaldemocraten werden afgerekend op de koude sanering van de arbeidsongeschiktheidsregeling, was het CDA ten prooi gevallen aan chaos.

De reconstructie van de anarchie in de CDA-gelederen neemt in Een slag anders zo’n tachtig pagina’s in beslag. Het was veel meer dan alleen de animositeit tussen Lubbers en zijn kroonprins Elco Brinkman. Zo kwam ook de senaatsfractie onder leiding van de eigenzinnige Zeeuw Ad Kaland herhaaldelijk in opstand tegen Lubbers III. Kaland wilde helemaal geen samenwerking van het CDA met de socialisten, terwijl Lubbers vond dat Kaland en zijn senatoren hun boekje verre te buiten gingen door Tweede Kamertje te spelen.

Ook in het partijbestuur was de regie zoek. Voorzitter Wim van Velzen had Brinkman veel te vroeg als nieuwe leider gelanceerd, waarna zijn opvolgster Tineke Lodders probeerde Brinkman weer weg te werken. Tevergeefs. Oudgediende Frans Andriessen werd gepolst om Brinkman te vervangen als kandidaat-premier.

Dodelijk vermoeid

Ten einde raad ging Lubbers zelf zich met de campagne bemoeien. Hij overwoog zelfs zijn eigen kabinet op te blazen en terug te komen op zijn besluit de politiek te verlaten. Uiteindelijk liet hij ook naar buiten toe blijken dat hij Brinkman ongeschikt vond als zijn opvolger.

De verkiezingen van 3 mei 1994 brachten een aardverschuiving teweeg als nooit vertoond in onze parlementaire geschiedenis. Het CDA verloor 20 zetels, de PvdA 12. De VVD (plus 9) en D66 (plus 12) waren de grote winnaars. Gedesillusioneerd en dodelijk vermoeid verliet de 54-jarige Ruud Lubbers de politiek. Het zou nog tot 16 augustus duren voordat Elco Brinkman aftrad als fractievoorzitter van het CDA. Een week later werd het kabinet-Kok (PvdA, VVD, D66) beëdigd. Onder leiding van Ennëus Heerma begon het CDA aan een nieuw leven: als oppositiepartij.

Van Merriēnboer en Steenbergen typeren Lubbers als ‘de eerste van de echte minister-presidenten’. Lubbers was inderdaad veel meer dan voorzitter van de ministerraad. Hoewel hij te maken had met eigenzinnige collega’s als Hans van den Broek (Buitenlandse Zaken) en Onno Ruding (Financiën), die helemaal geen zin hadden in bemoeienis van de premier, wist Lubbers toch de regie naar zich toe te trekken. Dat had te maken met zijn persoonlijkheid, maar meer nog met nog het feit dat de positie van regeringsleiders op het wereldtoneel vanaf midden jaren tachtig steeds dominanter werd.

‘Most impressive’

Zo kon Lubbers het goed vinden met de Amerikaanse president George H.W. Bush en werd hij, naar eigen zeggen, door Sovjetleider Michail Gorbatsjov geprezen om zijn pogingen ‘verbindingen te leggen tussen West en Oost’. Thatcher omschreef Lubbers in een brief aan koningin Beatrix als ‘a most impressive, shrewd and friendly person’. Ze had hem ontmoet in de Europese Raad van staatshoofden en regeringsleiders. Die was in 1974 in het leven geroepen om het algemene politieke beleid van de Europese Gemeenschap te bepalen.

Met de toetreding van Spanje en Portugal in 1986, het einde van de Koude Oorlog in 1989 en het Verdrag van Maastricht over de invoering van de monetaire unie in 1992 kwam het proces van Europese integratie in de hoogste versnelling. Zo groeide de Europese Raad uit tot een soort regering van de Europese Unie – met als logisch gevolg dat Lubbers en zijn opvolgers als de bazen van hun land aan tafel zaten.

Dat dat staatsrechtelijk niet helemaal in de haak was – de Nederlandse premier is immers niet meer dan de eerste onder zijn gelijken – beschouwde Lubbers als een niet ter zake doend detail.

Johan van Merriënboer en Lennart Steenbergen: Ruud Lubbers. Een slag anders, Boom, 800 pagina’s, € 49,90.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ruud Lubbers (1): een manager in de politiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Het optimisme overheerste nog in begin van het uitbundige decennium, waarin de toon werd gezet door oorlogskinderen en babyboomers. De twintigers en dertigers zetten zich af tegen het in hun ogen kleinburgerlijke conformisme van de ouderen.

Na de naoorlogse jaren van tucht en ascese werd Nederland in de jaren zestig in snel tempo welvarend, consumptief en losser van zeden en tradities. De swinging sixties werden als het ware gepolitiseerd in het tijdvak dat volgde.

Actievoeren met de wind in de rug

Voor 1970 was echtscheiding aan strenge regels gebonden, was abortus verboden, evenals het verstrekken van voorbehoedsmiddelen aan minderjarigen. Seks tussen meerderjarigen en partners van hetzelfde geslacht onder de 21 was strafbaar, net als het gebruik van cannabis. Vrouwen kregen voor hetzelfde werk minder loon dan mannen.

Die bevoogding en ongelijke behandeling zouden inzet worden van strijd tussen actievoerders met de wind in de rug en aan zichzelf twijfelende autoriteiten op de terugtocht.

Zo zien we actievoerende Dolle Mina’s voorbehoedsmiddelen uitdelen aan leerlingen van de modeacademie en de secretaresseopleiding. De krant sprak van de ‘condoomina-actie’. De actie had succes; het verbod op anticonceptie voor minderjarigen werd opgeheven.

Fotogeniek waren ze wel, de jaren van emancipatie en polarisatie, van acties en stakingen. De sociale spanningen namen als gevolg van fabriekssluitingen en oplopende werkloosheid vanaf 1973 snel toe. Het ludieke optimisme maakte plaats voor doemdenken en extremisme. De beelden van de Slag om de Nieuwmarkt – de verkrotte Amsterdamse buurt die in 1975 deels moest wijken voor de aanleg van de metro – maken nog eens duidelijk dat wat nu ondermijning van de rechtsstaat wordt genoemd, niks voorstelt vergeleken met het linkse geweld van toen.

Een halve eeuw geleden begonnen demografische ontwikkelingen die nog steeds de maatschappelijke agenda bepalen. Rond 1970 had Nederland ruim 12 miljoen inwoners. Driekwart van de Nederlanders vond toen al dat er sprake was van ‘overbevolking’. Ondanks het snel dalende aantal kinderen per gezin als gevolg van anticonceptiva als de pil, steeg de bevolking gestaag door.

De samenstellers van Het Grote Jaren 70 boek besteden veel aandacht aan het nieuwe verschijnsel van de ‘aanzwellende migratiegolven’. Na de opheffing van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger in 1950 vertrokken veel KNIL-militairen, onder wie 4000 Molukkers met hun gezinnen, naar Nederland. De geforceerde onafhankelijkheid van Suriname in 1975 leidde tot massale immigratie van ‘rijksgenoten’.

Vanaf de jaren zestig werden tienduizenden gastarbeiders uit onder andere Spanje, Italië, Marokko en Turkije geworven. Tegen de verwachting in gingen ze niet terug, maar lieten ze in de jaren zeventig hun gezinnen overkomen. ‘Begeleiding en inburgering schoten tekort’, concluderen de auteurs.

Op de vuist met gastarbeiders

Bert Verhoeff fotografeerde de hevige rellen tussen jonge Rotterdammers en Turkse gastarbeiders in de Afrikaanderwijk in de zomer van 1972. ‘Aanleiding is de hoge concentratie van woningen en pensions van Turken in de sterk vervallen buurt (…) Ingezonden brieven in de krant verraden de werkelijke stemming onder de Rotterdammers. Het bedrijfsleven heeft geprofiteerd van de goedkope arbeidskrachten en de overheid zorgt voor getto’s in de armere buurten.’

De babyboomgeneratie, inmiddels toe aan het stichten van gezinnen, keerde de stad de rug toe. Inwoners van de vier grote steden trokken naar Purmerend, Spijkenisse, Zoetermeer en Nieuwegein. Maar ook de rest van het land was in de ban van wat de samenstellers van Het grote jaren zeventig boek een ware ‘bouwdrift’ noemen. Die telde verschillende fasen. Het begon met rijtjes eengezinswoningen en lage flatgebouwen. Vervolgens kwamen de hoge galerijflats met groenvoorzieningen en speelmogelijkheden.

Stedenbouwkundigen zagen de Bijlmermeer (met 18.000 woningen) als de ideale stad van de toekomst. Het was meer een ‘wildernis van zand, bagger en beton’. Tot de komst van de metro in 1977 was de Bijlmer een ‘onbereikbaar paradijs’.  Om een boodschap te doen was je al gauw een half uur onderweg. ‘Overdag is het hier net zo doods als een kerkhof’, vertelt een bewoonster. Jonge Amsterdamse gezinnen gaven de voorkeur aan nieuwbouw in de omringende gemeenten. De leegstaande flats worden gevuld met migranten, vooral uit Suriname.

Humane woonerven

Architecten als Aldo van Eyck, Piet Blom, Herman Herzberger, Theo Bosch en Jan Verhoeven trokken uit het Bijlmerdrama de les dat de stedenbouw ‘humaner’ moest worden, dat wil zeggen: kleinschalig. Het woonerf deed zijn intrede als tegemoetkoming aan ‘het welbevinden’ van de bewoners. Die leefden zich vooral uit in het interieur van hun nieuwe doorzonwoning. Bruin, paars en oranje waren de kleuren van de jaren zeventig, schrootjes en plavuizen de stoffering.

René Kok, Erik Somers en Paul Brood: Het Grote Jaren 70 boek, WBOOKS i.s.m. Nationaal Archief, 336 pagina’s, € 34,95.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Emancipatie en polarisatie in bruin, paars en oranje: geen tijdvak zo fotogeniek als de 70’s   verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat heeft Rutte te melden? Berghuis laat Fresen, die het radioprogramma presenteert als toegift na 35 jaar journalistiek in de frontlinie, weten dat Rutte wil praten over zijn premierschap en over de vraag of hij niet eerder had moeten stoppen. Het antwoord zal ongetwijfeld ‘ja’ zijn, vermoedt Fresen. Niettemin: groot nieuws.

NOS-collega Wilma Borgman, met wie Fresen werkt aan het portret van Rutte als premier, dat zou verschijnen onder de titel Het raadsel Rutte, vermoedt dat de bekentenis bedoeld is om de weg vrij te maken voor Dilan Yeşilgöz, zijn opvolger. ‘Ze willen duidelijk maken dat zijn fouten niet aan haar kleven. Yeşilgöz kan de VVD daarna vrijuit weer een rechts profiel geven’.

Toneelstukje volgens plan

Op de ochtend van 28 oktober, de dag van de radio-uitzending, zegt Yeşilgöz in het AD dat Rutte eerder had moeten stoppen, dat de VVD door de waterige compromissen te veel profiel heeft verloren. Zij zal als premier nooit zo lang blijven zitten.

Fresen vraagt een paar uur later aan Rutte: heeft zij gelijk? ‘Ja, dat vind ik.’ Zo verloopt het toneelstukje volgens plan: de gaande man offert zich op voor de komende vrouw, het partijbelang gaat boven het persoonlijk belang. Rutte trekt het boetekleed aan: ‘Ik ben nog de enige in het kabinet die er sinds 2010 zit. Dat betekent dat er ook grote dingen misgaan. Denk aan Groningen, denk aan de kinderopvangtoeslag waar we pas in 2019 zagen wat er speelde. Het is logisch dat dat ook aan mij kleeft, ik ben eindverantwoordelijk. Maar het wordt natuurlijk veel heftiger als je het al zo lang doet. Daardoor neemt ook je effectiviteit af.’

Het idee van Yeşilgöz om het premierschap aan maximaal twee termijnen te binden, omarmt Rutte ineens ook. ‘Dat had mij gedwongen om in 2021 te zeggen dat het mooi is geweest.’ Het feit dat de tweede termijn van Rutte al in 2017 ten einde kwam, doet evenwel vermoeden dat Rutte diep in zijn hart tot zijn pensioen had willen doorgaan.

Toch is dat niet zo. In 2014, als Rutte door Angela Merkel, François Hollande en David Cameron onder druk gezet wordt om president van de EU te worden, ziet de VVD-top de bui hangen. Minister Edith Schippers wordt aangewezen als zijn opvolgster. Rutte wil uiteindelijk niet en de topfunctie gaat naar de Pool Donald Tusk.

Anders is de situatie in 2017. Toen werd in de VVD-top afgesproken dat de opvolger van Halbe Zijlstra als fractievoorzitter ook de lijsttrekker en partijleider zou worden bij de eerstvolgende verkiezingen. Klaas Dijkhoff, als vader van een jong gezin, ziet dat evenwel niet zitten, vertelt hij aan Fresen en Borgman.

Maar Rutte komt er in 2019 bij zijn fractievoorzitter op terug: Dijkhoff: ‘Hij zei: hoe kun je dat nou niet ambiëren? Je bent een politicus, dit is toch het hoogst haalbare. Als ik in de weg zit, moet je het gewoon zeggen, dan moet ik gewoon opzij stappen.’ Rutte adviseert Dijkhoff in het Catshuis te gaan wonen. ‘Dan zie je je gezin elke dag en daar zijn ook scholen. Dat regel je toch gewoon.’

Gered door corona

Dijkhoff wordt gered door de coronacrisis, die de opvolgingskwestie naar de achtergrond doet verdwijnen. ‘Ik vond het ook wel lullig voor hem, want het beeld was dat hij mij in de weg zat en dat ik daarom uit de politiek ben weggegaan, maar het was dus precies andersom.’

Het raadsel Rutte (er is inmiddels een geactualiseerde editie) staat vol van dit soort grotere en kleinere nieuwtjes. Fresen en Borgman maakten gebruik van hun verblijf in de coulissen van de macht, maar voerden ook gesprekken met andere insiders onder wie Diederik Samson en Lodewijk Asscher van de PvdA, Sybrand Buma, Hugo de Jonge en Maxime Verhagen van het CDA, Alexander Pechtold van D66, Gert-Jan Segers en Carola Schouten van de ChristenUnie en Halbe Zijlstra en intimus Koen Petersen van de VVD.

Iedereen geeft hoog op over de inzet, het uithoudingsvermogen en het vakmanschap van Rutte. Afgezien van een periodieke woede-uitbarsting die even snel opkomt als verdwijnt, blijkt Rutte een teamspeler die niet struikelt over zijn eigen ego, maar juist zijn medespelers ‘comfort wil bieden’. Zijn ijzeren geheugen, ongeëvenaarde feitenkennis en fenomenaal beheer van relaties in binnen- en buitenland stellen hem in staat moeiteloos overeind te blijven tijdens debatten in de Tweede Kamer, in zijn kabinetten en op het Europese toneel.

We hebben te maken met een full prof die niet voor niets door president Joe Biden een en andermaal wordt benaderd voor de functie van secretaris-generaal van de NAVO. Begin 2023 houdt Rutte die boot naar Brussel niet langer af.

Het debat op 1 april 2021, over ‘functie elders’ en de leugen van de premier dat hij ‘geen actieve herinnering’ had aan gesprekken over het onschadelijk maken van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, wordt ook in dit boek gemarkeerd als het begin van het einde van Mark Rutte in de nationale politiek. Maar, stellen Fresen en Borgman terecht, de afbladdering begon al tijdens de formatie van 2017.

Rutte was dermate ‘uit vorm’ dat Halbe Zijlstra de beoogde coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie binnenboord moest zien te houden. Tot grote ergernis van Rutte werd de aftrek van de hypotheekrente in het regeerakkoord verder beperkt.

Bittere aanvaringen

Daar stond dan wel de afschaffing van de dividendbelasting tegenover. CDA en VVD waren benaderd door ceo’s Paul Polman van Unilever en Ben van Beurden van Shell. Zij maakten duidelijk dat die afschaffing nodig was om het hoofdkwartier van hun multinationals in Nederland te houden. Toen Unilever en Shell toch naar Londen vertrokken en uitlekte dat Rutte en Buma waren bezweken onder de druk van de trouweloze topmannen, kwam het tot bittere aanvaringen met de Tweede Kamer over gebrek aan openheid en het achterhouden van informatie. De onvrede over de bestuurscultuur onder Rutte zou niet meer van het Binnenhof verdwijnen.

Ron Fresen en Wilma Borgman: Het raadsel Rutte. Een portret van binnenuit, Balans, 255 pagina’s, € 22,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Mark Rutte uit vorm raakte en te laat de aftocht blies    verscheen eerst op Wynia's Week.

Pontificaal sociaal is de goed gekozen titel van een levensbeschrijving die de markante hoofdpersoon bij wijze van spreken van dag tot dag volgt. Dat was nog niet zo eenvoudig, want Dales was een vrouw van weinig woorden. Ze had een pesthekel aan journalisten, hield geen dagboek bij, schreef nooit zelf een tekst en weigerde consequent iets prijs te geven over haar privéleven.

Hoogmoed was dan ook aangewezen op archieven, literatuur, verslagen in de media en bovenal interviews met ruim zestig vrienden, vriendinnen, collega’s en bekenden. Speculaties over de beweegredenen van zijn heldin zijn dan ook niet van de lucht: de tekst staat vol met kwalificaties als ‘waarschijnlijk’, ‘hoogstwaarschijnlijk’, ‘ongetwijfeld’ en ‘blijkbaar’. Toch is zijn portret van Dales een belangrijke bijdrage aan de geschiedschrijving van levensbeschouwelijk en politiek Nederland.

Van jeugdwerker tot directeur

Voordat Dales zich in navolging van haar leermeester dominee Willem Banning aansloot bij de Partij van de Arbeid was zij ruim twintig jaar actief bij het legendarische vormingsinstituut Kerk en Wereld in Driebergen. Ze begon daar als jeugdwerker, klom op tot cursusleidster en hoofd vormingswerk en eindigde als directeur. In die rol moest zij in 1975 ontslag nemen omdat haar staf het vertrouwen in haar had opgezegd.

Dales was bekneld geraakt tussen de geradicaliseerde marxistische vormingswerkers, de Hervormde Kerk en andere elkaar bestrijdende gremia. Hoogmoed wijst erop dat verlichte despoot Dales haar deconfiture voor een groot deel aan haar eigenzinnige karakter en autoritaire stijl te danken had. Wel had ze een imposant netwerk opgebouwd van politici, wetenschappers en leiders van allerlei maatschappelijke, kerkelijke en culturele instellingen opgebouwd. Werkelijk iedereen die ertoe deed, kwam op Dales’ uitnodiging in Driebergen langs om te spreken of te doceren.

Haar kordate manier van optreden kwam wel goed van pas bij het saneren van de Gemeentelijke Sociale Dienst van Rotterdam. Directeur Dales verzamelde de juiste mensen (onder wie geestverwant Jan Schaefer) om zich heen om de in de bureaucratie zoekgeraakte uitkeringsgerechtigden weer centraal te stellen in de organisatie. Ze had oprechte belangstelling voor de problemen van haar cliënten, naar wie ze als gewezen vormingswerkster goed kon luisteren. Tegelijkertijd zette Dales de bestrijding van fraude, tot dan toe een taboe, op de agenda.

De godvruchtige Dales was niet erg tevreden over de steun die ze ondervond van haar geloofsgenoten in de stad. ‘Voor de mensen in de kerk is de werkloosheid iets dat in de krant staat, maar ze hebben er zelf niets mee te maken en komen er ook niet mee in aanraking.’

Ook dominee Hans Visser van de Pauluskerk vond Dales op zijn weg. Toen hij een keer tijdens een debat uitriep ‘Jezus is solidair met de buitenlanders!’ was haar antwoord: ‘Je zal maar een Kaapverdiaan boven je hebben zonder vloerbedekking. Dan ga jij bij dat gebonk zeker roepen: “Jezus zit boven”’.  Visser moest zich maar eens inleven in autochtone bewoners die steeds meer begonnen te klagen over de verkleuring van de oude wijken.

Intussen richtte Dales een speciale desk in voor de Surinamers die na de onafhankelijkheid massaal naar Rotterdam waren gekomen. Ze hadden weliswaar een Nederlands paspoort en spraken de taal, maar hoe Nederland werkte was voor hen een geheel nieuwe ervaring.

Geen loodgieterstassen

Dales, inmiddels vooraanstaand lid van de PvdA, had weinig op met de vakbondsvleugel in haar partij. Die lag dwars bij de broodnodige sanering van de sociale zekerheid, een klus die zij moest klaren als staatssecretaris in het onzalige vechtkabinet Van Agt-Den Uyl (1981-1982). Het duurde te kort om spijkers met koppen te slaan.

Opmerkelijk was wel haar weigering de beruchte loodgieterstassen met dossiers mee naar huis te nemen. Tijdens vergaderingen had ze er plezier in de enveloppen met de benodigde stukken ter plekke open te scheuren. Het kwam haar niet ten onrechte te staan op verwijten van luiheid en botheid. Dankzij haar scherpe intelligentie, intuïtie, mensenkennis en doelgerichtheid was ze haar omgeving over het algemeen gemakkelijk de baas. Mensen op wie ze kon bouwen trakteerde ze rond half vijf in de middag graag op een borreltje.

Het lidmaatschap van de Tweede Kamer en het burgemeesterschap van Nijmegen duurden zo kort dat Dales de verdenking op zich laadde alleen maar in de wachtkamer te zitten voor het echte werk: het ministerschap.

Sylvester Hoogmoed laat overtuigend zien dat Dales als minister van Binnenlandse Zaken (1989-1994) belangrijk is geweest. Met haar beroemde uitspraak ‘een beetje integriteit kan niet’, opende zij het debat over de moraal in het openbaar bestuur. Ze verwelkomde de agendering van de gebrekkige integratie van minderheden door oppositieleider Frits Bolkestein met wie ze kon lezen en schrijven. Ze beklonk de reorganisatie van de politie die zich twintig jaar had voortgesleept.

Ook de Wet Gelijke Behandeling, de uitwerking van artikel 1 van de Grondwet, liet al jaren op zich wachten. Een verbod op discriminatie van homoseksuelen botste met het vermeende recht om wel te discrimineren op grond van de vrijheid van godsdienst en van onderwijs. Dales had als Kamerlid meegewerkt aan een initiatiefwetsvoorstel van de PvdA waarin de vrijheid van onderwijs ondergeschikt was aan het verbod op discriminatie. VVD en CDA kwamen met een wetsvoorstel dat confessionele schoolbesturen toestond homoseksuele leerkrachten te weren.

Bij de formatie was afgesproken dat de PvdA haar initiatiefvoorstel zou intrekken. Aan Dales de taak om een Wet Gelijke Behandeling tot stand te brengen die homo’s en lesbiennes in het bijzonder onderwijs even veel rechten zou geven als hetero’s. Dales zegevierde in een Kamerdebat vol mijnenvelden, waarin ook haar CDA-collega van Justitie Ernst Hirsch Ballin het nakijken had.

Heldin van de homobeweging

Zo werd Dales de heldin van de homobeweging. Die probeerde haar vervolgens in te lijven als hun eigen lesbo in de Trêveszaal. De minister, die aan het Utrechtse Wilhelminapark een kapitaal pand bewoonde met enkele vriendinnen, moest maar eens uit de kast komen. Dales was toch de partner van Elizabeth Schmitz, de burgemeester van Haarlem? Zelfs premier Lubbers was daarvan overtuigd, bleek na het overlijden van Dales. Sylvester Hoogmoed wijst erop dat Dales zelf het altijd betreurd heeft dat zij de ‘ware man’ nooit had ontmoet. Ook Schmitz was erg boos op Lubbers.

Een andere vriendin, Clan Visser ’t Hooft, die enige tijd inwoonde aan het Wilhelminapark, had nooit iets gemerkt van een lesbische relatie. ‘Ik zou bijna zeggen integendeel. Ze raakten elkaar ook nooit aan. Ien kon ontzettend warm en hartelijk zijn, ongelofelijk, maar het had nooit een fysieke component.’

Sylvester Hoogmoed: Pontificaal sociaal. Ien Dales 1931-1994, Prometheus, 431 pagina’s, € 32,50.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Toen sociaaldemocraten nog praktisch, kordaat en populair waren verscheen eerst op Wynia's Week.

De Britse schrijver en documentairemaker Satham Sanghera was niet enthousiast over deze actie. Hij beschouwt het verwijderen van standbeelden om de koloniale geschiedenis als het ware uit te wissen als zinloos. Zijn credo luidt ‘de geschiedenis trekt zich niets aan van persoonlijke gevoelens.’

Ambivalente erfenis

Het Britse imperium was er gewoon – en zijn gevolgen moeten we, zowel in het moederland als in de voormalige koloniën, nuchter onder ogen zien. En dan blijkt de koloniale erfenis ambivalent. Die bevat zowel de slavenhandel als de beweging de slavernij af te schaffen. Die heeft bevolkingsgroepen tegen elkaar opgezet, maar overzee ook democratie gebracht.

De ouders van Sathnam Sanghera kwamen vanuit de Punjab eind jaren zestig naar Engeland. Sanghera werd in 1967 in Wolverhampton geboren. Toen hij naar school moest, kon hij nog geen Engels spreken. Aan het Britse imperialisme werd in het onderwijssysteem geen enkele aandacht besteed. Sanghera studeerde uiteindelijk in Cambridge af in de Engelse taal en literatuur. Hij moet niks hebben van migranten die zich in hun eigen kringetje blijven opsluiten.

Drie jaar geleden brak Sanghera door met Empireland. Dat boek behandelt de vraag hoe het moderne Verenigd Koninkrijk door het imperialisme is gevormd. Het is een zeer leesbare combinatie van rake observaties en persoonlijke anekdotes. Het leverde de auteur veel enthousiaste lezers op, maar ook veel racistische drek aan zijn adres.

Sanghera reageert hierop in zijn nieuwe boek Empireworld, dat dit voorjaar verscheen: ‘Het feit dat Groot-Brittannië de racistische Duitsers in de Tweede Wereldoorlog heeft bestreden en verslagen, het feit dat wij de slavernij hebben afgeschaft en ervoor gezorgd hebben dat die elders ook werd afgeschaft en, meer recent, het feit dat de Conservatieve Partij erin slaagde een bruin persoon als premier aan te stellen, blijkt de populaire visie te hebben geschapen dat wij als land altijd vrij zijn geweest van racisme. Dit leidt tot het onvermogen te accepteren dat racisme in het Britse imperialisme net zo gewoon was als het toeteren is in het verkeer in India.’

Mauritius

Empireworld gaat over de invloed van het Britse imperium op de voormalige koloniën. Sanghera koos voor een journalistieke aanpak. Hij bezocht Barbados, Mauritius, India en Nigeria om ter plekke de koloniale erfenis vast te stellen.

Mauritius is een populaire bestemming voor Britse toeristen. De inwoners laten de koloniale erfenis het liefst rusten in de omgang met de gasten. Sanghera constateert dat de verhouding tussen de zwarte bevolking, afstammelingen van slaven, en de bruine bevolking, die afstamt van contractarbeiders, spanningen kent. Hij legt uit dat die laatste categorie ook werd uitgebuit, maar toch meer perspectief had (na beëindiging van het contract) dan de voormalige slaven.

Zakelijke benadering

Origineel is het hoofdstuk over ‘nuttige planten’. Zonder de ontdekking van kinine was het hele imperiale project niet eens mogelijk geweest. Dankzij kinine werd de kolonist weliswaar ziek van malaria, maar ging er niet dood aan. Vanaf de achttiende eeuw werden planten en zaden uit het hele koloniale rijk naar Londen gebracht om geclassificeerd en onderzocht te worden. De veredeling leverde tal van nieuwe gewassen op, die vervolgens weer overzee werden aangeplant.

De plantages van indigo, suikerriet en rubber brachten vervolgens de massale migratie van slaven en contractarbeiders op gang en de monoculturen eindigden meer dan eens in uitputting van de bodem. Dit bracht weer een nieuw fenomeen op gang: natuurbescherming en -behoud.

Met zijn zakelijke benadering houdt Sanghera zijn landgenoten een spiegel voor: ‘Het is niet langer een optie voor de Britten om zich zelfgenoegzaam te blijven afvragen of hun imperium ‘goed’ of ‘slecht’ was. De wereld heeft andere kwesties aan zijn hoofd (..) Zeker na de Brexit kunnen we geen nieuwe handelsrelaties aanknopen met Maleisië, India, Mauritius, Guyana of Nigeria, zonder er ons rekenschap van te geven hoe wij deze landen hebben behandeld gedurende de kolonisatie.’

Sathnam Sanghera: Empireworld. How British Imperialism Has Shaped the Globe, Viking, 449 pagina’s, € 22,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Over de ambivalente erfenis van het Britse imperialisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij trok ten strijde tegen racisme, onrecht, onderdrukking, de autoriteiten in het algemeen en de katholieke kerk in het bijzonder. De letterkundige Jan Oegema vergelijkt in zijn nieuwe boek Keizersdrama Luceberts status zelfs met die van Mandela, Havel, Che Guevara en Gandhi.

8 februari 2018

Als aanvoerder van de vernieuwers van de poëzie onder wie Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Jan Elburg en Simon Vinkenoog kreeg Lucebert de eretitel Keizer der Vijftigers. Zijn experimentele dichtkunst (zonder hoofdletters) werd overladen met prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.

En toen werd het 8 februari 2018. Vierentwintig jaar na zijn dood verscheen een nieuwe biografie van Lucebert, een kleine duizend pagina’s dik, van de hand van Wim Hazeu. Het was voorpaginanieuws. Wat niemand wist, hoogstwaarschijnlijk ook zijn vrouw niet, kwam alsnog aan het licht.

Bert Swaanswijk voelde zich als negentienjarige bijzonder thuis als vrijwillige arbeidskracht in nazi-Duitsland. Hij schreef zijn vriendin Tiny Koppijn zestig brieven en kaarten, vaak ondertekend met Sieg Heil. Ze stonden bol van Hitlerliefde en Jodenhaat. Swaanswijk was in de ban van de rol die hij als dichter en kunstenaar zou gaan vervullen in Hitlers nieuwe Europese orde.

De dochter van Koppijn bezorgde de explosieve correspondentie aan de biograaf toen die zijn manuscript eigenlijk al voltooid had. Hazeu moest letterlijk kotsen toen hij de eerste brieven had gelezen. Misschien nog wel kwalijker was het feit dat Lucebert zijn geheim in zijn graf had meegenomen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld progressief boegbeeld Günther Grass die schoon schip maakte aan het eind van zijn leven.

Hazeu kon niet anders dan zijn tekst volledig omgooien.

Seculiere heilige

Maar, bezwoer Hazeu, we moesten de scheiding tussen werk en auteur ondanks alles wel blijven respecteren. ‘Aan Luceberts kunstenaarschap is geen afbreuk gedaan.’ Bijna alle columnisten, letterkundigen en collega’s zeiden het Hazeu na.

Deze operatie damage control, vindt Jan Oegema, was voorspelbaar, voorbarig en vooral veel te gemakkelijk: ‘De mate van identificatie is adembenemend, passend bij de seculiere heilige die hij van meet af aan is.’

Oegema vervolgt: ‘De adolescent splitsen van de kunstenaar, de kunstenaar vervolgens van zijn werk: als het allemaal zo makkelijk is kunnen we inderdaad fatsoenlijk verder. In dit geval echter heeft de autonomie van het kunstwerk alles van een handig geloofsartikel, de beweringen demonstreren hoe slim we als linkse upper class onze helden in bescherming nemen.’

In zijn essay Keizersdrama onderzoekt Oegema hoe Lucebert in zijn werk is omgegaan met zijn verzwegen oorlogsverleden. De dichter en zijn werk kunnen helemaal niet los van elkaar worden gezien, luidt de conclusie. Lucebert zit levensgroot in zijn werk. En wie met Oegema zijn verzameld werk nog eens nauwgezet doorneemt, struikelt over de aanwijzingen hoe Lucebert heeft geworsteld met ‘nazi-Bert’.

Zo lezen we in de bundel apocrief het gedicht ‘school der poëzie’:

ik ben geen lieflijke dichter

ik ben de schielijke oplichter

der liefde, zie onder haar de haat

en daarop een kaaklende daad.

lyriek is de moeder der politiek,

ik ben niets dan omroeper van oproer

en mijn mystiek is het verdorven voer

van leugen waarmee de deugd zich uitziekt.

Man voor een spiegel

Oegema ziet de oudere Lucebert tegen zichzelf praten, opvallend vaak en allesbehalve vleiend. Meer dan twee pagina’s lang neemt Oegema’s opsomming van zestig oordelen van Lucebert over zichzelf in beslag. Van ‘arrogant ondier’, ‘kwetsbare komediant’, ‘martelaar van falen’, ‘salonleeuw in gewetensnood’, ‘vergeelde avantgardist’, ‘valsspeler’ tot en met ‘zondenbok’.

Een motief dat bij Lucebert opduikt is dan ook voorspelbaar: de spiegel. Een man voor een spiegel, hoe akelig het is daarin te kijken en hoe verleidelijk om de blik te ontwijken. Een voorbeeld:

zo zie je jezelf? de genadeloze hij

kijkt graag in de mottige spiegel

van eenzaam worstelen liefst even

buiten beeld wordt hij wel gewaar:

gekruizigd bloed met tranen als dolken

Zo toont Oegema overtuigend aan dat er kunstenaars zijn bij wie werk en persoonlijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Bovendien, schrijft de letterkundige, ‘Lucebert wierp zich op als linksige revolutionair en zo iemand mag je politiek en maatschappelijk de maat nemen. Een leidersfiguur vráágt daarom’.

Jan Oegema: Keizersdrama. Lucebert opnieuw, Boom, 208 pagina’s, 23,90 euro.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jan Oegema laat zien hoe Lucebert heeft geworsteld met nazi-Bert verscheen eerst op Wynia's Week.

Uiteindelijk verwees de oogarts mij naar Eyescan, een commerciële kliniek. Daar hadden ze iets wat het ziekenhuis niet had, namelijk een geavanceerd laserapparaat. De behandeling verloste mij van mijn ongemak en bracht de arbeidsproductiviteit en de rijvaardigheid weer op een aanvaardbaar peil.  

‘Verontrustende opmars’ 

Dankzij onderzoeksjournalist Mirjam de Rijk – ook bekend als oud-vakbondsvrouw en voormalig GroenLinks-politica – kwam ik erachter dat Eyescan eigendom is van Nordic Capital, een Zweedse private equity-firma. Nordic heeft ook andere zelfstandige behandelklinieken en tandartsenketens.  

Een andere Zweedse investeringsmaatschappij heeft een meerderheidsbelang in de Bergman Clinics, bekend van de heup- en staaroperaties. Private equity zit ook achter Zorgdomein, de infrastructuur die de zorgsector gebruikt voor doorverwijzingen. Twee derde van de Nederlandse ziekenhuizen heeft veel van zijn laboratoriumactiviteiten uitbesteed aan een commercieel bedrijf als Unilabs, eigendom van containerbedrijf Maersk. Dat bedrijf heeft ook een kleine veertig medisch diagnostische centra in Noord-Holland en Flevoland. 

Mirjam de Rijk inventariseerde de opmars van het snelle kapitaal in de zorg, het onderwijs, de volkshuisvesting en de kinderopvang. Ze vindt die opmars verontrustend. Niet in de eerste plaats omdat de kwaliteit in het geding is, maar vanwege het karakter van de investeringen. Private equity draait immers om het maken van veel winst op korte termijn. Die winst kan alleen worden behaald door het aaneenrijgen van praktijken tot ketens, ze efficiënter (digitaal) te laten werken en na een jaar of vier als pakket door te verkopen aan andere investeerders.  

Zo kan een soort piramidespel ontstaan, waarbij uiteindelijk een investeerder zich verslikt en de onderneming failliet gaat. Dat is niet denkbeeldig, omdat private equity werkt met geleend kapitaal. Als bijvoorbeeld de rente stijgt, komen de investeringsmaatschappijen al gauw in zwaar weer. 

Zorg, onderwijs, huisvesting en kinderopvang zijn van collectieve voorzieningen in korte tijd veranderd in hybride sectoren. Gekaapt door het kapitaal is de titel van De Rijks beschrijving van dit proces. Die titel blijkt suggestief en enigszins misleidend. De Rijk laat in haar boek juist zien dat de overheid en de publieke instellingen zelf de deur voor de investeerders wagenwijd hebben opengezet. De commercie vult de gaten op die het collectief heeft laten vallen.  

Om te beginnen is daar de schaarste aan personeel. Huisartsen en tandartsen kunnen maar al te vaak geen opvolgers vinden, zodat ze blij zijn als een investeerder hen uit de brand helpt. Het vergrijzende personeel zelf verruilt de bureaucratie en de nachtdiensten in de ziekenhuizen steeds vaker voor een zachte landing in een zelfstandig behandelcentrum. 

Zzp’ers vullen de gaten  

Ook in de kinderopvang trekken de grote commerciële partijen personeel weg bij de non-profitorganisaties. Die partijen zorgen nauwelijks voor extra kindplaatsen, want locaties die onvoldoende winstgevend zijn, worden gesloten. Ook hier komt De Rijks piramidespel om de hoek kijken, want het verdienmodel staat of valt met het vinden van de volgende koper.  

In het onderwijs verdienen detacheringsbureaus goudgeld aan het leveren van zzp’ers om de gaten in de roosters te vullen. Commerciële bureaus voor ‘aanvullend onderwijs’ schieten als paddenstoelen uit de grond. Schoolbestuurders leveren zich gemakkelijk uit aan multinationals die de digitalisering ter hand nemen en leerlingvolgsystemen of lesmethodes leveren. Google en Microsoft hebben een dikke vinger in de pap van ons hoger onderwijs.  

Interessant is ook De Rijks uiteenzetting over het wonen. Tussen 2015 en 2023 stegen de bouwkosten met 34 procent, maar de verkoopprijzen van nieuwbouwwoningen met 97 procent. De extra opbrengst was voor de grondeigenaren. Vroeger had je het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten, het gezamenlijke gemeentelijke grond- en ontwikkelbedrijf. Dat verkochten de gemeenten aan ABN Amro, die het weer doorverkocht aan de Rabobank.  

Het particuliere grondeigendom is volgens De Rijk een belangrijke oorzaak dat er te weinig gebouwd wordt. Grondeigenaren hebben veel meer locaties dan ze zelf op korte termijn kunnen ontwikkelen. 

Kapitaal aan banden  

Intussen werden de woningcorporaties aan banden gelegd. Ze mochten alleen aan de laagste inkomensgroepen verhuren, kregen verschillende nieuwe heffingen en belastingen en moesten hun bouwgrond verkopen. Een deel van hun woningen moesten ze – aan beleggers – verkopen om het hoofd boven water te houden.  

Inmiddels wordt een derde van de huurwoningen in Nederland commercieel verhuurd; dat is bijna 50 procent meer dan tien jaar geleden. Ruim 40 procent van de huurders in de vrije sector is op dit moment meer dan 40 procent van zijn of haar inkomen kwijt aan wonen. 

Mirjam de Rijk heeft voor haar studie gesproken met honderden betrokkenen en deskundigen. Haar betoog zou aanleiding moeten zijn voor een herbezinning op de organisatie van de publieke voorzieningen die zij behandelt. Het kapitaal zal een rol blijven spelen, maar die rol moet wel doorzichtig worden – en zo nodig aan banden gelegd. Het gaat tenslotte om sectoren die worden gefinancierd door belastingen, premies en bijdragen van de gebruikers.  

Mirjam de Rijk: Gekaapt door het kapitaal. Zorg, onderwijs, wonen en kinderopvang (Pluim) 196 pagina’s, € 21,99.  

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft het kapitaal onze basisbehoeften gekaapt?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Tom van der Meer schrijft dat 2021 ‘een heel slecht jaar’ was voor de Nederlandse politiek. Hij vervolgt:

‘2021 was de culminatie van jarenlange visieloze middenkabinetten. Het kabinet viel voortijdig over een van de grootste naoorlogse bestuurlijke schandalen. De verkiezingscampagne kon geen richting geven aan de formatie. De onderlinge verhoudingen verzuurden na de onwaarheden van Rutte over de gelekte notitie ‘Omtzigt functie elders’. Vervolgens waren de traditionele regeringspartijen maandenlang niet bereid of bij machte een nieuwe coalitie te vormen. Na de vorming van nóg een stroeve middencoalitie, dezelfde als de vorige, betaalde het politieke midden uiteindelijk in 2023 de electorale rekening.’

De BBB werd dat voorjaar de grootste in de Eerste Kamer, de PVV in november de grootste in de Tweede Kamer en NSC maakte met 20 zetels de grootste klapper sinds de LPF in 2002.

Kiezer blijft in het ongewisse

Het probleem zit volgens Van der Meer in de wisselwerking tussen kiezers, politici en bestuur. De samenleving kent talloze conflicten. Het is aan de politieke partijen om die conflicten te verwoorden, vorm te geven en onderling de competitie over alternatieven aan te gaan. Alleen zo heeft de kiezer daadwerkelijk wat te kiezen.

Het voeren van politieke strijd over ideeën, stelt Van der Meer terecht, zijn de gevestigde partijen echter verleerd. In plaats van vraagstukken te agenderen, voeren ze brandende kwesties van de agenda af. In plaats van te laten weten met wie ze willen regeren, laten ze de kiezer in het ongewisse. De kabinetsformatie is dan ook een black box, met een uitkomst die geen enkele relatie heeft met de verkiezingscampagne die eraan voorafging.

Sinds het eerste kabinet-Rutte in 2012 is de kiezer er volgens Van der Meer niet meer aan te pas gekomen. Of het nu ging over het pensioenstelsel, het stikstofbeleid, de aardgaswinning of corona: het was technocratisch management op basis van compromissen achter gesloten deuren en van verstoppertje spelen achter experts, rechters en Europese instellingen.

Van der Meer: ‘Wanneer de regering en het parlement grote maatschappelijke uitdagingen neerleggen bij de maatschappelijke overlegtafels, verliest de politiek het primaat. Wanneer publieke taken worden verzelfstandigd of gedecentraliseerd, verliest de nationale politiek grip om daaraan te sturen. En wanneer coalitiepartijen politieke keuzes presenteren als technocratische besluiten, onttrekken zij lucht aan een inhoudelijke oppositie.’

Breng ideologische geladenheid terug

Van der Meer heeft heimwee naar de stembusakkoorden uit de jaren zeventig, naar de strijd tussen Den Uyl en Wiegel. Ook het optreden van Bolkestein in de jaren negentig, als aanjager van het debat over migratie en de Europese integratie, kan zijn goedkeuring wegdragen. Vooral omdat Bolkesteins VVD enerzijds de kabinetten-Kok in het zadel hield, maar anderzijds precies duidelijk maakte waar zij voor stond. Compromissen waren noodzakelijke politieke keuzes, geen voldongen feiten.

Politieke partijen moeten weer net zo ideologisch geladen worden als in de vorige eeuw, vindt Tom van der Meer (die weinig ziet in een ander kiesstelsel, referenda of een kiesdrempel). Van Denemarken en Zweden kunnen we leren dat blokvorming van verwante partijen de kiezers alternatieven biedt en dat minderheidskabinetten de oppositie invloed én medeverantwoordelijkheid geven.

Het probleem met zijn analyse is, dat Van der Meer lijdt aan de kwaal die de academische politicologie nog altijd in zijn greep houdt: de misvatting dat de klassieke politieke partij het begin en het eind van de parlementaire geschiedenis is. In werkelijkheid heeft het parlement het grootste deel van de negentiende eeuw gefunctioneerd zonder partijen. Vervolgens zijn in de loop van de vorige eeuw de leden weggelopen en de achterbannen in rook opgegaan. Partijen zijn vandaag de dag niet meer dan clubs voor politiek personeel en zij die dat willen worden.

Leven in de brouwerij

Sinds de doorbraak van de Leefbaar-beweging 30 jaar geleden is het agenderen van politieke vraagstukken in handen gekomen van volkstribunen – van Henk Westbroek en Pim Fortuyn, via Geert Wilders en Thierry Baudet tot en met Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Van der Meer zou, net als veel kiezers, blij moeten zijn met populistische bewegingen die migratie, stikstofbeleid en bestuurlijk falen op de politieke agenda zetten. Maar hij moet niets hebben van populisten omdat ze de elite als corrupt zien en het goede volk als één en ondeelbaar. Zo staat het inderdaad in de politicologische leerboekjes. Maar juist zijn eigen analyse biedt voldoende munitie voor de stelling dat het regime van de partijendemocratie voorbij is en dat nieuwe bewegingen onmisbaar zijn voor leven in de politieke brouwerij.

Tom van der Meer: Waardenloze politiek, Querido Facto, 207 pagina’s, € 20

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Partijendemocratie is voorbij en populisten zijn onmisbaar geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

Demon Copperhead is de bijnaam die verwijst naar het rode haar van de hoofdpersoon en de verteller Damon Fields. De titel van het boek verwijst ook expliciet naar de inspiratiebron van de roman: David Copperfield van Charles Dickens. Kingsolver verbleef zelfs in het huis van de grote negentiende-eeuwse schrijver, dat tegenwoordig dienst doet als Bed and Breakfast.

Een meesterwerk

Door kenners van Dickens wordt Demon Copperhead geprezen als een zeer geslaagde remake. Het boek is tegelijkertijd een literair meesterwerk en een ontmaskering van de gewetenloze farmaceutische industrie en de falende sociale instanties.

Zijn vader overlijdt een half jaar voor Demons geboorte in een trailer in Lee County in de staat Virginia. Zijn moeder is een drugsverslaafde tiener die tussen haar verblijf in klinieken relaties onderhoudt met monsters van mannen. Zijn gewelddadige stiefvader ontvluchtend, zoekt de jonge Demon zijn toevlucht bij de familie Peggot in het trailerpark. Het gelukkigst is Demon wanneer hij bekende stripfiguren kan laten optreden in zijn zelfgetekende comics.

Na de dood van zijn moeder aan een overdosis valt Demon ten prooi aan pleegouders die het alleen te doen is om de vergoeding die ze van de staat krijgen en aan een sadistische tabakskweker door wie hij en enkele andere jongens worden uitgebuit. Een van die jongens blijkt een talentvolle footballspeler, maar tevens de organisator van ‘pillenfeestjes’. Zo raakt Demon aan de OxyCodon.

Zijn kansen lijken te keren als hij zelf talent voor Amerikaans football (een soort rugby) lijkt te hebben. Hij wordt onder de hoede genomen door de coach en krijgt zowaar een vriendin. Een zware knieblessure werpt hem weer terug. De vriendin zorgt voor zwaardere medicatie: het zeer verslavende fentanyl. Met behulp van de drug weet Demon het als footballer nog even vol te houden, maar zijn blessure blijkt niet te genezen. De vriendin overlijdt aan haar verslaving en Demon zinkt steeds verder weg in tegenslag en ellende.

Desolaat

Hij komt er op eigen kracht niet uit, maar krijgt uiteindelijk hulp van een nieuwe vriendin en een doortastende hulpverleenster in zijn strijd tegen zijn verslaving. En hij slaagt erin zijn tekentalent te gelde te maken.

Demon Copperhead is een rauw, uit het leven gegrepen verhaal, dat zich razendknap ontvouwt en wordt opgetild door het fatalistisch-humoristische taalgebruik dat Kingsolver haar jonge overlever in de mond legt. Door de research van Barbara Kingsolver, die zelf in de regio woont, komt de lezer veel te weten over de deprimerende omstandigheden in dit desolate deel van Amerika.

In een zetel naar het Witte Huis

Het is ook het strijdperk dat een cruciale rol zal spelen in de presidentsverkiezingen. De staten in het Midden-Westen waren van oudsher Democratisch-blauw gekleurd, maar Trump heeft in zijn vorige campagnes al veel terrein gewonnen. Met hillbilly JD Vance als running mate lijkt Trump in een zetel op weg naar een nieuw verblijf in het Witte Huis.

Barbara Kingsolver: Demon Copperhead, Meulenhoff, 544 pagina’s, € 24,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Fenomenale roman over het thuisland van Trumps running mate, JD Vance verscheen eerst op Wynia's Week.

Op tijd op de juiste plek zijn: dat is de kunst in de journalistiek. Het beste hoofdstuk in Opstand gaat over ‘het kanteljaar 2015’, het jaar dat Marijn Kruk terecht ziet als de politieke doorbraak van radicaal-rechts in Europa. Kruk was kind aan huis bij de redactie van Charlie Hebdo, het weekblad dat na publicatie van de ‘Mohammed-cartoons’ door Franse islamitische organisaties voor de rechter werd gesleept.

Moedige Merkel

In Opstand lezen we hoe Kruk als correspondent de terreuraanslag op de redactie van Charlie heeft beleefd. Niet lang daarna reist Kruk af naar Irak en Syrië om daar met eigen ogen te zien hoe commando’s van Islamitische Staat en concurrerende milities de exodus van honderdduizenden richting Europa op gang brengen.

Op 5 september 2015 zegt bondskanselier Merkel toe dat Duitsland geen grenzen zal stellen aan het aantal asielzoekers. Een moedige beslissing, oordeelt Kruk – en ook een noodzakelijke, gezien de explosieve situatie op de Balkan. Maar, erkent Kruk, ‘het zet tegelijk ook weer nieuwe groepen migranten in beweging: uit Bangladesh, Pakistan, India en Iran, waar honderdduizenden Afghanen verkommeren in vluchtelingenkampen.’

Dat de opvang van al deze asielzoekers, vaak ongeschikt voor de arbeidsmarkt, een megaklus is die de Duitsers miljarden per jaar kost, laat Kruk onbesproken. In plaats daarvan meent hij dat ‘radicaal-rechtse partijen kapitaliseren op de dreiging die ze eerder hebben opgeroepen en aangejaagd. Alle eerder opgeroepen angstvisioenen over een ‘invasie’, een ‘botsing der beschavingen’ of een ‘volksvervanging’ komen bij elkaar.’

Hier wordt het betoog van Kruk problematisch. Hij noemt de angst voor migratie ‘paranoïde’. De woede bij burgers is ‘van bovenaf gekneed’. Die burgers ‘vertellen na wat ze op de tv zien’, maar in werkelijkheid hebben ze helemaal geen last van de migranten.

Achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers

Potsierlijk wordt het als wereldburger Kruk in zijn boek in debat gaat met een Britse autoverkoper. Deze verzekert de verslaggever dat ‘Engeland een eiland is dat zichzelf bedruipen kan’. Kruk: ‘Maar jullie willen toch niet rondom het kampvuur eindigen? Dáár is het jullie met die Brexit toch niet om begonnen?’

Als je van een afstand kijkt, zie je volgens Marijn Kruk een ‘reprise van de strijd tussen Verlichting en Contraverlichting, tussen moderniteit en antimoderniteit’. Gelijkheid, autonomie, wetenschap en rationaliteit staan tegenover gevoel, angst, intuïtie en onderwerping aan ‘een zingevende hiërarchische, religieuze “natuurlijke” orde’. De uitslag staat voor hem vast: de ratio en de moderniteit zullen winnen, de ‘illiberale contrarevolutie’ is niet meer dan een achterhoedegevecht van verongelijkte kleinburgers.

Conservatieve denkers zijn de moeite waard

Het valt Marijn Kruk moeilijk om het onderwerp van zijn boek serieus te nemen. Zelf ben ik ervoor om conservatisme en populisme (twee verschillende zaken die niet door elkaar gehaald moeten worden) wél in hun waarde te laten. Na 1989 vulde een conservatief temperament in de westerse wereld de lege ideologische ruimte die was ontstaan na het vastlopen van het socialisme in al zijn schakeringen. Linkse illusies werden aan de kaak gesteld, ouderwetse deugden en traditionele verbanden nieuw leven ingeblazen.

Kwam de maatschappijkritiek van oudsher van links, in de jaren negentig dwongen juist conservatieve denkers het liberalisme – tot dan toe beschouwd als de ideologische winnaar tot het einde der tijden – in de verdediging. Zij bleken de moeite van het kennisnemen zeker waard, betoogde ik in De conservatieve golf (1996).

Anders dan Marijn Kruk denk ik niet dat het hedendaagse populisme een betreurenswaardig intermezzo is dat wel weer overwaait. Onder de oppervlakte van al die vluchtige bewegingen zie ik een historische ontwikkeling van veel langere adem.

De hoogtijdagen van de klassieke volkspartijen zijn voorgoed voorbij. Zij zijn niet meer dan verenigingen voor politiek personeel en hebben het agenderen van maatschappelijke vraagstukken uitbesteed aan populisten en actievoerders. Beroepspolitici worden permanent opgejaagd door nieuwkomers op de flanken, terwijl niet-gekozen planbureaus, Europese instellingen, bureaucraten en rechters het beleid naar zich toe trekken.

Zorgen van kiezers zijn genegeerd

Zo is de opkomst van het populisme in Europa een proces van de lange termijn, dat wordt voortgedreven door het gebrekkig functioneren van de vertegenwoordigende democratie. Het negeren van de zorgen van kiezers die zich door de mondialisering bedreigd voelen, is de gevestigde partijen duur komen te staan.

Marijn Kruk: Opstand. De populistische revolte en de strijd om de ziel van het Westen, Prometheus, 278 pagina’s, € 22.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Anders dan Marijn Kruk denkt, is het populisme niet een betreurenswaardig intermezzo dat wel weer overwaait verscheen eerst op Wynia's Week.