Dat een overgroot deel van het journaille en de academische wereld in het West-Europese zichzelf heeft opgesloten in wensdenken toont de afgetekende verkiezing van Donald J. Trump en deze in zuur gedrenkte kop daarover eens te meer aan. Niet alleen bleef men in die kringen tot op het laatste moment bidden voor een zege van Kamala Harris (en tot op het laatste moment wanhopig uitstralen dat ze zou winnen), het ging gepaard met allerlei demonische beelden over wat een ongekende ramp een Trump-zege zou zijn.

Heel deze anti-Trump doctrine leek een overcompensatie van iets waar al die zichzelf slim en progressief wanende journalisten en wetenschappers maar geen begin van een remedie voor kunnen vinden: de afnemende aantrekkingskracht van hun obsessieve gehamer op de catastrofe.

Deprimerende scenario’s

De teneur van hun wereldbeeld is immers dat het allemaal bergafwaarts gaat, levensgevaarlijk wordt, als zijzelf niet meer aan de touwtjes trekken. Of dat een inhoudsloos mantra is ja of nee moet nog blijken, maar zeker is al dat steeds minder kiezers erin geloven. Een cruciaal onderdeel van het wensdenken in progressieve kringen is dat zijzelf onmisbaar zijn. En dat al die deprimerende scenario’s, die ze tijdens verkiezingscampagnes zo suïcidaal-geestdriftig uitventen, alleen voorkomen kunnen worden door hen de belangrijke functies in raden, regeringen, staatscommissies, colleges en internationale lichamen de topposities te laten bekleden. Zonder zelf iets substantieels naar voren te brengen was de laatste verdedigingslinie van Kamala Harris niet toevallig dat Trump een gevaar is voor de democratie. Opnieuw: de catastrofe als verondersteld wapen om stemmen te trekken.

Vreemd genoeg lijkt de eerste analyse waarin progressieve partijen vraagtekens zetten bij hun eigen negativisme nog niet in de maak. Er heerst voornamelijk stomheid over hun electorale verlies en over de onverwachte omvang van dat verlies; al met al behoorlijk beschamend voor juist de klasse die zichzelf in kranten, talkshows en culturele circuits voordoet als het slimmere, meer zelf-reflectieve deel van de bevolking. Het deel dat dag in dag uit pretendeert wél het overzicht te hebben, over een geweten te beschikken en de emoties in de hand te hebben.

Misschien zijn ze in die kringen wel zó fijnbesnaard (en zo somber) geworden dat ze een evidente waarheid omtrent verkiezingen uit het oog zijn verloren: dat kiezers graag horen dat verbetering op komst is. En daarbij liever kijken naar inspirerende mensen die een idee hebben over die verbetering en daar een begin mee willen maken, dan naar gezichtsloze bureaucraten die met de waarschuwende vinger dat begin al meteen ontraden en in een adem de catastrofe voorspellen als zij hun baantjes niet terugkrijgen.

Links is, samengevat, synoniem geworden voor stagnatie. Heeft kiezers niks meer te bieden om naar uit te kijken. En eist desondanks loyaliteit. Een uitzichtloze combi.

Het immigratiedossier is het beste bewijs dat links zowat elke greep op de werkelijkheid kwijt is en elementaire kennis over de psyche van de kiezer ontbeert. Neem alleen al het hoongelach waarmee wordt teruggekeken op de door hen gehate Brexit-campagne met de beroemde slagzin ‘Take back control’. O zeker, een gewonnen referendum en een slagzin alleen zijn niet voldoende om migratie een halt toe te roepen, zo is in Groot-Brittannië keihard gebleken.

Maar wat in al dat cynisme over ‘werkt niet!’ en ‘loze beloften!’ over het hoofd wordt gezien is dat ‘Take back control’ als kerngedachte een veel bredere en optimistischere reikwijdte heeft dan alleen het willen sluiten van de grenzen. Het drukt een veel fundamenteler verlangen uit niet (te) afhankelijk te worden van andere landen en regio’s, die in een steeds onzekerder wereld wel eens kunnen besluiten handelsbarrières op te werpen, grondstoffen niet meer te leveren of andersoortige blokkades te verordonneren. Nogmaals, in plaats van alle terug te redeneren naar haat en boosheid zit onder dit verlangen ook een zeer optimistische onderstroom, namelijk ‘zorg voor jezelf’ en ‘maak er iets van met je eigen mensen!’

Wie onderbouwing zoekt van deze herleving van het zelfvoorzienende (autarkische) ideaal, hoeft niet ver te zoeken. Het Sociaal Cultureel Planbureau komt al jaren met rapporten naar buiten waaruit blijkt dat burgers hun eigen leven een dikke voldoende geven, maar de wereld voorbij hun heg of tuinhek als steeds grover, vijandiger en onbegrijpelijker ervaren. Het gevoel speelbal te zijn van hogere machten en zelf geen enkele invloed meer te hebben, is een denkbeeld dat in talloze variaties door datzelfde SCP is opgetekend.

Democratie als hindepaal

Om de aandacht van deze ontwikkeling af te leiden mag links graag veroordelend wijzen op algoritmes, nepnieuws en de rotte inborst van de tech-giganten, maar de waarheid is: progressieve elites ervaren democratische verkiezingen in toenemende mate als een hinderpaal om het eigenlijk gelijk en de eigen moraal door te drukken.     

Het komt erop neer dat al die welvaart die we de afgelopen decennia verzameld hebben en die mede te danken is aan de hyper-dynamische wereld van handelsverkeer, goederenstromen en flitskapitaal – kortweg, globalisme – ons opzadelt met een gigantisch dilemma: onder ons eigen welbevinden zit het toenemend knagende gevoel dat we niet meer eigen baas zijn. De belangrijke besluiten buiten ons om worden genomen. En dus zijn we, ook in een niet-Britse context, gevoelig voor de slogan ‘Take back control’, niet alleen als recept tegen massa-immigratie, maar als meer fundamentele wens om niet alleen onszelf op ons eigen erf weer gelukkig en vertrouwd te voelen, maar ook weer daarbuiten. Gegoten in sociaalwetenschappelijke termen hunkeren kiezers naar de high trust society die we lange tijd geweest zijn.

En wat is steeds het antwoord van links op deze hunkering? Precies het omgekeerde. Méér uit handen geven. Méér beslissingen wegsluizen naar rechters en supranationale organisaties als de EU en de VN. 

Veelkleurige Trump-stem

Laat het maar aan links over om ook het verlangen naar high trust verdacht te maken. Moralistisch te vingerwijzen omdat we ten prooi zouden zijn aan afkeurenswaardige sentimenten, met ‘xenofobie’ en ‘racisme’ als ooit indruk makende, maar inmiddels vleugellam geworden beschuldigingen. Want je raadt het al: die door SCP geconstateerde mindset blijkt, zo zien we verkiezingen na verkiezing, niet voorbehouden aan mensen met een uitgesproken (negatieve) opvatting over migranten maar heeft zich genesteld in brede lagen van de bevolking. Zoals op 5 november bleek: de Trump-stem was ineens niet meer een naar nostalgie en verval neigend geluid van oude, blanke mannen, maar een krachtige roep om verandering van een opvallend diverse samenstelling: blank, zwart, latino, vrouw, homo, jong, you name it. Al die groepen waren verenigd in het verlangen naar die high trust society. Ofwel, naar een meer homogene, op gemeenschappelijke waarden gebaseerde maatschappij, waarvan ze al of niet terecht hopen dat Trump die gaat brengen of in ieder geval bevorderen.  

Ondanks al deze evidente ontwikkelingen blijft links ze negeren en onverkort in haar eigen catastrofes geloven. Zodra de electorale wonden gelikt zijn gaan ze daar, let maar op, volle kracht proberen aan te tonen dat alles wat er uit de vingers van hun tegenstanders komt geen enkel resultaat heeft.

Voorbeeld: VPRO-presentator Tim de Wit heeft momenteel een documentaire over Groot-Brittannië in voorbereiding en uit alles wat hij daarover loslaat blijkt dat het een lange opsomming zal worden van de negatieve gevolgen van Brexit. Nu al wrijft hij ons allen, samen met Arend Jan Boekestijn, in de podcast ‘Europa draait door’ om de haverklap in hoeveel economische groei het Verenigd Koninkrijk is misgelopen door het verlaten van de EU. Met andere woorden: als een haperende economie kan helpen bij het incompetent verklaren van de politieke tegenstander, is links bereid het klimaat-issue even opzij te schuiven en het kapitalisme te omarmen, nou ja, zolang het tegenvallende economische cijfers produceert en daarmee hun anti-Brexit-narratief ondersteunt. 

Hoe stijfhoofdig kun je de realiteit blijven ontkennen? En hoe politiek bijziend moet je zijn om niet te zien dat herwonnen zeggenschap en soevereiniteit misschien wel opwegen tegen (tijdelijk) iets minder welvaart?  

Zoals met de dag duidelijker wordt, is de verkiezingszege van Trump in 2016 geen geïsoleerde gebeurtenis geweest, maar de start van het politieke speelveld van de eenentwintigste eeuw. Zoals ook Brexit dat nieuwe speelveld heeft geopend. ‘Door de afgetekende zege van Trump blijkt niet zijn zege van 2016 een politieke afzwaaier te zijn geweest, maar de overwinning van Biden in 2020,’ aldus PayPal-oprichter en spilfiguur in Silicon Valley Peter Thiel in een online-interview met journaliste Bari Weiss. ‘Door Biden heeft de twintigste eeuw een raar staartje in de eenentwintigste eeuw gekregen. Dat is nu voorbij.’

Het zal ook wensdenken blijken dat kiezers bij eventueel tegenvallende resultaten van het kabinet-Schoof of de Trump-regering op hangende pootjes terugkeren naar oude partijen. De optimistische onderstroom in alle verkiezingsuitslagen van de voorbije periode, en die links weigert te lezen, is namelijk dat kiezers elke gelegenheid te baat nemen om beslissingsniveaus niet verder weg te delegeren, maar naar zich toe te halen. En ook als de politici waarop ze gestemd hebben daar niet meteen in slagen en niet onmiddellijk klinkende resultaten boeken, zullen ze niet terug kruipen naar progressieve partijen die het steeds verder opwaarderen van internationale organisaties en steeds dieper minachten van nationale democratieën tot kernpunt van hun ideologie hebben gemaakt, of ze daar nu het klimaat, de economie of lhbtiq+-idealen als alibi bij opvoeren.

Meer somewhere’s dan anywhere’s

Tot groot verdriet van links ligt het lot van de democratie in handen van de in de meerderheid zijnde somewheres, ofwel de plaatsgebonden en niet-vliegtuig-in-vliegtuig-uit stappende burgers, tenminste, zolang die democratie wérkelijk democratisch is en elke stem telt. De anywheres mogen dan vooralsnog het overgrote deel van de media vullen en de instituties bevolken, als ze bij het hier geschetste verlangen naar een high trust society geen aansluiting vinden, zich blijven verliezen in het problematiseren van man-vrouw-relaties, het panikeren over klimaat en het promoten van open grenzen, identiteitspolitiek en genderneutrale toiletten, zal hun politieke rol snel uitgespeeld raken.

Vind je het tenslotte moeilijk te geloven dat De Groene Amsterdammer er zo faliekant naast zit? En klinkt de gedachte dat er veel positieve sentimenten schuilgaan achter Trumps zege je vreemd in de oren? Denk dan maar eens na over hoe optimistisch van aard Obama’s ‘Yes we can’ en Trump’s ‘Make America Great Again’ in wezen zijn. Over hoeveel verwantschap beide slogans, ondanks grote verschillen, toch ook met elkaar hebben. In welke volgorde je ze ook achter elkaar zet, er komt altijd een opzwepende campagnezin uit.

‘Make America Great Again! Yes, we can!’     

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere dinsdag, donderdag en zaterdag bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Links verliest door iedereen in de put te praten verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie tegenwoordig als argeloze bezoeker op de Amnesty-site terechtkomt, denkt dan ook te hebben ingelogd bij een politieke partij. Het wemelt er van de standpunten, die zo uit een kroeg of een online platform vandaan lijken geplukt. Zo lezen we bijvoorbeeld de niet mis te verstane kop ‘VS moet wapensteun aan Israël stopzetten’. En de eerste zin van de tekst eronder (‘Het allesverwoestende geweld in Gaza gaat al ruim een jaar door’) zou een goed figuur slaan als openingszin van een artikel op de site van GroenLinks-PvdA, de SP of de Partij voor de Dieren.

Logische uitvloeisels 

In de denkwijze van Amnesty International ligt het natuurlijk een slag anders en is er helemaal geen sprake van ordinaire standpunten. Nee, alle teksten op de site zijn logische uitvloeisels van getekende documenten. In het Israëlisch-Palestijnse conflict bijvoorbeeld houdt de VN-Mensenrechtenraad landen slechts aan de regels van het internationale oorlogsrecht, zo lees je op de AI-site, en daar hoort nu eenmaal bij dat diezelfde landen moeten zorgen dat ‘andere staten het oorlogsrecht naleven’.

Uit dien hoofde dient Amerika, volgens Amnesty,  te stoppen met wapenleveranties aan Israël. En Nederland? Zelfde laken en pak. In de woorden van Amnesty-voorlichter Marjon Rozema zijn die op het oog partijdige stellingnames van AI volkomen oké, want mag de organisatie zich uitspreken over ‘een breed scala aan onderwerpen’ omdat er altijd sprake is, dus ook hier, van ‘mensenrechtenverdragen als fundament’.

Geconfronteerd met oorlogszucht, gewelddadigheid en onrecht dat zich buiten zijn gezichtsveld afspeelt, zoekt de westerse mens graag veiligheid bij een morele autoriteit die zich, namens hem, op een zo betrouwbaar mogelijke manier uitspreekt over morele grenzen. Over wat wel en niet thuishoort op deze planeet. Omdat je in dit deel van de wereld niet zelden een baan, een gezin en een vriendenkring te bestieren hebt, besteden velen die gewetensfunctie uit aan Amnesty International (circa 260.000 Nederlandse leden plus 27.000 donateurs). Opdat Amnesty namens jou uitzoekt hoe het krantenbericht dat je gisteren las moreel gewogen moet worden. En jij op een volgend feestje niet alleen kunt claimen solidair te zijn met de verdrukten en minderbedeelden, maar ook nog eens de nieuwste oorlog, machtsovername of militaire operatie van betrouwbaar commentaar kunt voorzien. Daarmee je wereldburgerschap een boven elke twijfel verheven cachet gevend.   

Niet voor niets is de aantrekkingskracht van Amnesty lange tijd het niet-politieke karakter van hun morele oordeelsvorming geweest. Misschien is het dat nog steeds. Maar de cruciale vraag is: tot welk punt kun je ontkennen zelf politiek te bedrijven als je Amerika op je website min of meer sommeert haar buitenlandbeleid richting Israël drastisch te wijzigen? Als je eist dat een decennialange traditie van innige vriendschap tussen twee landen met gezamenlijke veiligheidsbelangen ondergeschikt moet worden gemaakt aan een strikte interpretatie van het internationale oorlogsrecht?

Is het dan voldoende met internationale verdragen en overeenkomsten te wapperen als bewijs dat je, heus waar, zelf geen partij bent? Volstaat het dan om je eigen keuzes weg te moffelen bij waar op de aardbol de mensenrechten vol gas te agenderen, en waar toch net een stukje minder?

Zelfontmaskering

Halverwege 2023 werd maar al te duidelijk hoe flinterdun en kwetsbaar de lijn is waarop Amnesty International balanceert. Hoe diffuus het primaat van de mensenrechten kan zijn. Trouw-columnist Stevo Akkerman bleek ziedend over een AI-persbericht aangaande eigen AI-onderzoek omtrent de gevechtstactieken van het Oekraïense leger, ergo: hun wapentuig werd, volgens datzelfde onderzoek, onverantwoord dicht bij civiele locaties gepositioneerd. Waarmee ze hun eigen burgers in gevaar brachten. Hier begon het morele oordeel van het AI-lid Stevo Akkerman uiteen te lopen met de feiten die Amnesty International zelf boven water had gekregen. Zijn column van 1 mei 2023 was dan ook getiteld: ‘Ik moet mijn lidmaatschap van Amnesty International opzeggen.’

Akkerman was niet de enige die zich geschokt toonde. Ook andere AI-leden, die een onomstreden abonnement op morele juistheid meenden te hebben, reageerden verbolgen op het feit dat uitgerekend Oekraïne ineens een veeg uit de pan kreeg. Nota bene het land dat bijna 24/7 onder vuur ligt van het griezelige Rusland en bijna dagelijks burgerdoden te beklagen heeft!

In een maanden later gepubliceerde evaluatie ontmaskerde Amnesty feitelijk zichzelf. Omdat de gegevens van het eigen onderzoek bij (grote) delen van de achterban nog steeds slecht vallen, werd een evaluatiedocument opgesteld en vrijgegeven dat de imagoschade moest beperken. Men ging openlijk door het stof.

In de evaluatie valt te lezen dat er ‘grote onzorgvuldigheden’ rond het persbericht hadden plaatsgevonden (niet aangaande de feiten, maar aangaande de impact van die feiten). In dezelfde evaluatie lees je dat ‘onvoldoende duidelijk is gemaakt’ dat Rusland de agressor was (lees: de feiten kloppen nog steeds, maar de context was te kaal). En verder waren Oekraïense Amnesty-collega’s door de resultaten van het betreffende onderzoek ‘in een onmogelijke positie en ook in gevaar gebracht’ (lees: als de feiten ongewenste gevolgen hebben, moeten die feiten niet of anders gepresenteerd worden).

In plaats van de achterban, inclusief Stevo Akkerman, aan het verstand te brengen dat feiten soms niet aansluiten bij schetsmatige oordelen over goed en fout, werd alles uit de kast gehaald die schetsmatigheid intact te laten, ten einde AI-leden niet verder te verontrusten of nodeloos op de teentjes te trappen. Ziehier de kwetsbaarheid van een organisatie die er zozeer aan moet hechten als politieke correct te worden gepercipieerd.  

Uitbreiding met abortus

Het Oekraïne-voorbeeld geeft op z’n minst aan hoezeer Amnesty is begonnen te lijden aan hoogmoed. Hoeveel kantoren en medewerkers je internationaal ook tot je beschikking hebt: hoe kun je een bijna godgelijke blik op de wereld hebben? En van zo’n beetje elke plek op de aardbol bepalen hoe de mensenrechten ervoor staan? Wie Amnesty momenteel aan het werk ziet ontwaart nog geen tekenen van intredend realisme, integendeel, de hybris gaat gewoon door.

Als laatste grote uitbreiding van het eigen werkgebied noemt AI-woordvoerder Rozema de ‘veilige toegang tot abortus’, waarmee Amnesty in feite de strijd aanbindt met religieus geïnspireerde wetgevingsstelsels over de hele wereld. In de bijbehorende AI-verklaring van 28 september 2020 lezen we niet dat abortus opeens een mensenrecht is, maar dat het door Amnesty vanaf dat moment tot een ‘essentieel onderdeel van een eerlijke en gelijke samenleving’ wordt verklaard.

Hier zie je haarfijn hoe Amnesty stilletjes wegbeweegt van mensenrechten alleen om ook andere, politiek geladen issues, zoals abortus, naar zich toe te trekken. Al wijst Rozema er met nadruk op dat de strijd voor een veilige abortus gelieerd is aan het zelfbeschikkingsrecht, dat wél een mensenrecht is.

De uitbreidingen van de afgelopen decennia gaat in haar bewoordingen over ‘meebewegen met wat nodig is’ en ‘meegaan met de tijd’ om op te komen ‘voor mensen die geen stem hebben’. En voor de uitpluizers valt het op dat ze daarbij niet alleen gewag maakt van mensenrechten als bestaansgrond voor Amnesty-acties en -standpunten, maar ook van, let op, mensenrechtenstandaarden: een wezenlijk rekbaarder begrip waarmee een veel bredere hoeveelheid issues kan worden bestreken en Amnesty in de toekomst wellicht nog veel meer landen op de vingers gaat tikken voor zaken die zij zien als ‘essentieel onderdeel van een eerlijke en gelijke samenleving’.

Morele brandweer

Resumerend: van een bescheiden organisatie die pal staat voor onomstreden gewetensgevangenen is Amnesty geëvolueerd naar een veel grotere en veel meer activistische club, die over de hele wereld registratiemacht claimt over waar mensenrechten in de knel komen of worden geschonden.

Een organisatie, kortom, die ooit in een gewijde sfeer stijfhoofdige individuen ondersteunde, maar nu, hands on, met zwermen medewerkers overal ter wereld uitrukt waar vermoedens heersen dat regeringen door morele ondergrenzen zakken dan wel niet (genoeg) zorgen voor ‘eerlijke en gelijke samenlevingen’. Bij deze immense taak horen inmiddels ook immense beloningen, zoals in 2011 bleek toen twee hoge functionarissen op het hoofdkwartier van Amnesty vertrekregelingen toucheerden van respectievelijk 600.000 euro en 360.000 euro.                         

Ondertussen zou je wensen dat het morele gezag van Amnesty International gelijke tred houdt met de groei van het takenpakket. Maar dat is wensdenken. Waar je ooit ongezien je hand in het vuur kon steken dat Amnesty in het geweer kwam tegen elke vorm van totalitarisme, leidt hun huidige Israël-standpunt, en dan met name het verbod op wapenleveranties, per saldo tot een versterking van de positie van het totalitaire Iran. En als het om de mensenrechten van de soldaten in de Russisch-Oekraïense loopgraven gaat dan kunnen op diezelfde mensenrechten gebaseerde internationale rechtbanken ervoor zorgen dat die oorlog nog jaren voortduurt, omdat leiders, als gevolg van een eventuele vrede, kwetsbaar worden voor arrestatiebevelen.

Conflicterende mensenrechten

De ene mensenrechtenkwestie kan dus knalhard botsen op de andere mensenrechtenkwestie. Het is geen eenrichtingsverkeer! Met als logische conclusie dat zelfs al zou Amnesty International het internationale, morele kompas zijn dat ze pretendeert te zijn, en al zouden al hun stellingnames keurig gebaseerd zijn op door regeringen zelf ondertekende mensenrechtenverdragen en -principes, er altijd een politiek – en dus partijdig – element zit in waar Amnesty precies de aandacht op richt, waar precies de focus op wordt gelegd. En dat elke keuze daarin andere mensenrechten in het nauw kan brengen.

Een ding staat tenslotte vast: de verleiding om hun aandacht en focus te laten aansluiten bij de bestaande morele opvattingen van de Amnesty-leden, en bij de goed-fout-sjablonen in de mainstream-nieuwsbulletins, is levens- en levensgroot.              

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere dinsdag, donderdag en zaterdag bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Amnesty is bezig een linkse politieke partij te worden – en verliest zo moreel gezag verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie een onderbouwing wil van het voorgaande hoeft alleen maar de electorale kaart van Nederland erbij te pakken. De wingewesten van GroenLinks-PvdA liggen tegenwoordig uitsluitend nog in de stedelijke agglomeraties, met de enclave Bloemendaal als even veelzeggende als pikante uitschieter. Daar zitten de mensen die zich dagelijks, met een riant witteboordensalaris, afvragen ‘hoe het verder moet’ en ‘wat de planeet nog aankan’. En met hun gevulde portemonnee hebben zij de mogelijkheden om de zelf opgeworpen vragen te beantwoorden door zonnepanelen aan te schaffen, elektrische auto’s te kopen en bij de supermarkt of alternatieve bio-winkels verantwoord voedsel in te slaan.

Hoewel daar op zichzelf niks tegen is, leidt het tot zelfgenoegzame claims op alwetendheid en naakte bemoeizucht die voor mensen buiten die groep, veelal in de provincie wonend, niet meer te harden zijn. Zeker niet als blijkt dat de Bloemendalers en aanverwante lui de weg naar Schiphol nog net zo goed weten te vinden als tien of twintig jaar geleden. Hashtag #hypocrisie.

Hoe ‘dom’ het politieke discours binnentrad

Tegen deze achtergrond hoeft het totaal niet te verbazen dat de term ‘dom’ het politieke discours binnen is getreden. De eerste groep, die ook in de privéomgeving (relatie, opvoeding, genderrollen) hartstochtelijk analyseert en moraliseert, begint het langzaam beu te worden dat de tweede groep, die de handen vol heeft binnen de wettelijke kaders te overleven en hier en daar nog een pleziertje te scoren, niet hartstochtelijk intekent voor een politiek-correcte, multiculturele, genivelleerde, preutse, vuurwerkloze en van elke andere opwinding verstoken maatschappij. (Bekertje op de grasmat? Staken die Eredivisiewedstrijd!). En, tja, als je zo’n vlak geschuurde toekomst dus niet ziet zitten, dan ben je in de ogen van de eerste groep, en zeker in de ogen van hun briesende aanvoerder die wekelijks een column afscheidt in de Volkskrant, ‘domrechts’.

De Franse bestsellerschrijver Michel Houellebecq, die eerder moslimaanslagen en de opkomst van de gele hesjes correct voorspelde en al tijden geroemd wordt om het aanvoelen van maatschappelijke onderstromen, heeft altijd een scherp oog gehad voor de kilte in de westerse samenleving. In zijn laatste interview (hier gepubliceerd in Het Financieele Dagblad) hekelt hij de machtsuitoefening van de theoretisch geschoolden, die zijns inziens een veel taaiere en arrogantere greep op de macht hebben dan, bijvoorbeeld, de adel zoveel eeuwen geleden. Behalve hun geboorte had de adel niets in handen om hun machtsbehoud te rechtvaardigen, meent Houellebecq. ‘Hedendaagse elites daarentegen,’ constateert hij, ‘claimen intellectuele en morele superioriteit.’ In het licht van dit citaat is de term ‘domrechts’ niets meer of minder dan een instrument om die eigen moraliteit boven elke discussie te verheffen en de bevolking te delegitimeren daar iets tegenover te zetten.

Houellebecq geeft op zijn beurt openlijk toe schatplichtig te zijn aan de Amerikaanse historicus Christopher Lasch (1932-1994), die hij in hetzelfde interview omschrijft als iemand ‘die zijn tijd ver vooruit was’ en onlangs ook door Ronald Plasterk enthousiast werd geciteerd. Begin jaren negentig was Lasch een van de weinigen die niet een ontevreden bevolking aanwees als toekomstige aanjager van sociale onrust, maar een ontevreden bovenlaag die niet kan verkroppen dat gewone mensen hun door rein- en zuiverheid gedomineerde levensstijl niet willen kopiëren. En al zeker niet om die reden uitgescholden willen worden voor ‘domrechts’.

Ook te midden van de huidige migratieperikelen vliegt de term ‘domrechts’ weer veelvuldig in de rondte. Waar grote delen van de bevolking, in merendeel praktisch geschoolden, het druk zat heeft om hun reguliere verplichtingen te voldoen en van migranten grosso modo verwacht dat ze meedoen aan onze westerse maatschappij, blijven de theoretisch geschoolden en hun geestverwanten de migrant op voorhand presenteren als een ‘verrijking’ die ons allen noopt, vinden zij, in de spiegel te kijken en onze westerse waarden te heroverwegen.

Buitengewoon ineffectief

Heb je daar geen tijd voor of geen zin in, of zie je intellectueel geen reden tot die heroverweging, dan val je wederom in het pulletje ‘domrechts’. En o wee als je al of niet openlijk verdrietig wordt of in verzet komt wanneer je jouw buurt door die ‘verrijkende’ influx ziet veranderen, dan weten de theoretisch geschoolden niet hoe snel ze je, vanuit hun keurig aangeharkte bakfietswijken, in het kamp ‘racistisch’ en ‘xenofoob’ moeten stoppen en daarmee voorgoed brandmerken als kwaadaardig, niet serieus te nemen (soms lijkt het wegzetten van andersdenkenden hun laatste pleziertje).           

Tot zover de voedingsbodem waarop een term als ‘domrechts’ bon ton heeft kunnen worden. Nu aandacht voor de gevolgen. Schrijver Arnon Grunberg had daar laatst in het tv-programma Buitenhof behartigenswaardige dingen over te melden. ‘Het gevaar van seculier moralisme,’ zei hij, ‘is dat je pas toegelaten wordt tot een gesprek of discussie als je de juiste mening hebt. Dat is niet alleen funest. Het is ook zeer onverdraagzaam.’ Toch is dát precies wat we dag in dag uit zien gebeuren: het open gesprek wordt bewust gefrustreerd door mensen met het correcte standpunt die zich superieur voelen ten opzichte van de mensen met het incorrecte standpunt; het beste gesymboliseerd in Hillary Clinton die Trump-stemmers in 2015 uitmaakte voor ‘deplorables’. Grunberg: ‘Trump- of PVV-kiezers gaan vernederen is het echt het laatste wat je moet doen. Het is buitengewoon ineffectief.’

Niet om Grunberg gelijk te willen geven of te zwichten voor de verleiding van een makkelijke conclusie, maar dat de explosieve groei van de PVV grotendeels gelijk op is gegaan met de opkomst van de term ‘domrechts’ valt moeilijk te ontkennen. En suggereert op z’n minst dat de onverdroten door scheldende Volkskrant-columnist eens bij zichzelf te rade zou moeten gaan of hij alleen zijn columns en podcasts aan het pluggen is of werkelijk iets ten goede wil veranderen.

Kijkend naar progressieve successen van recente datum – denk bijvoorbeeld aan de legalisering van het homohuwelijk, het liberale drugsbeleid en de inmiddels bijna totale dominantie van rookvrije ruimtes – valt een ding op: tegenstanders van het homohuwelijk, van liberaal drugsbeleid en van strenge anti-rookmaatregelen zijn nooit onderwerp geweest van grootscheepse cancel-zucht of eensgezinde haatcampagnes; ze hebben zich geruisloos aangepast aan de nieuwe realiteit. Dus, in hemelsnaam, waarom andersdenkenden verrot schelden als je vindt dat je prachtige, vooruitstrevende ideeën voor Nederland en de wereld in petto hebt?

In de minderheid

Over een ding hebben de theoretisch geschoolden, in al hun veronderstelde wijsheid, heen gekeken, en dat is dat ze weliswaar, zoals Houellebecq aangeeft, op belangrijke posities zitten en er rotsvast van overtuigd zijn dat ze aan de goede kant van de geschiedenis staan, maar dat ze getalsmatig wél in de minderheid zijn. De electorale opmars in de steden is niet voldoende om de dramatische afkalving in de periferie te compenseren (in zetelaantal was links nog nooit zo klein).

En dat doet pijn. Je hoeft de NPO maar aan te zetten of de kwaliteitskranten maar open te slaan of je ziet het machtsbolwerk kreunen in de vorm van ach-en-wee roepen over de staat van onze democratie. Terwijl de totstandkoming van het kabinet-Schoof nota bene een overwinning van diezelfde democratie is! De stembusuitslag is na een moeizaam formatieproces keurig vertaald naar een nieuwe regering die, conform de kiezerswens, een rechtsere koers wil varen, in de wetenschap dat ze de door theoretisch geschoolden gedomineerde instituties tegenover zich zullen vinden, of, zoals Grunberg onthulde dat de ambtenarij in de wedstrijd zit: men zal aan die kant proberen ‘zoveel mogelijk zand in de machine te strooien.’    

Wat je politieke voorkeur uiteindelijk ook is en met welke idealen je jezelf ook identificeert, uiteindelijk is democratie, zoals de internationaal gerespecteerde Israëlische historicus, schrijver en futuroloog Yuval Noah Harari onlangs nog eens benadrukte ‘in essentie een gesprek’. Dat gesprek dag in dag uit proberen in te perken dan wel verzieken met de term ‘domrechts’ gaat niets of niemand helpen.

‘Domrechts’ in stelling brengen getuigt vooral zelf van oneindige domheid.

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere dinsdag, donderdag en zaterdag bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De oneindige domheid van de term ‘domrechts’ verscheen eerst op Wynia's Week.

In de grote steden komen daar nog eens extra plagen bij als toenemende hoeveelheden vuilnis en winkelmeubilair en -reclames op de trottoirs. Een belangrijke reden dat voetgangers steevast onderaan ieders prioriteitenlijstje bungelen en hun natuurlijke toevluchtsoord, de trottoirs, steeds vaker als dumpplaats voor zo’n beetje alles worden misbruikt (als populaire stalplaats voor bakfietsen, bijvoorbeeld), is dat ze officieel niet de status van verkeersdeelnemer hebben. ‘Als je je niet voortbeweegt op een vervoersmiddel, neem je in de ogen van beleidsmakers simpelweg niet deel aan het verkeer,’ aldus Patty Muller, voorzitter van de Voetgangers Vereniging Nederland. 

Het imperialisme van de fiets

Zijn we jarenlang gewend geweest aan de auto als voornaamste plaaggeest van de voetganger, en scheidde legendarisch NRC-journalist Henk Hofland decennia lang om de zoveel tijd een fel cursiefje af over de brute autoterreur die de kwetsbare voetganger het leven zuur maakte, sfeerbederver nummer één voor de lopende medemens is tegenwoordig de fiets. Niets ten nadele van de individuele fietser en zeker niet als deze zich verantwoord gedraagt, maar het lijkt er sterk op dat de fiets de status van bestuurlijk heiligdom heeft bereikt. Muller: ‘Vrije doorgang voor de fiets lijkt in vele gemeenten een doel op zichzelf te zijn. Alles moet ervoor wijken, niet zelden ook zebrapaden.’

Behalve dat de fietser dus, in tegenstelling tot de voetganger, wél als volwaardig verkeersdeelnemer meetelt en verkeersplanologen, in het kader van groen en duurzaam, hun best doen juist de fiets ruim baan te geven, moeten we de voorkeursstatus van de fiets vooral in een milieu-economische context zien: om het aantrekkelijker te maken de auto te laten staan, of helemaal niet aan te hoeven schaffen, helpt het enorm als de fietstijd van A naar B, van huis naar werk bijvoorbeeld, drastisch wordt teruggebracht. Vandaar de fiets-idolatrie. Hiep hiep hoera voor de CO2-winst. En de stijgende kans op een nationale of internationale duurzaamheidsonderscheiding.

Voor de overheid is het klimaat-issue, kortom, een dankbare inspiratiebron om zoveel mogelijk obstakels voor de fiets te verschuiven of simpelweg uit de weg te ruimen. Daarmee wordt het speelveld voor fat- en e-bike nog verder geplaveid. En wanneer de fietser dan inderdaad vrolijk voortjakkert, zoals de beleidsmakers beogen, wordt er via een naderbij komende helmplicht ook nog eens aan diens veiligheid gedacht. Opnieuw goed voor de fietser, maar voor de voetganger pakt het minder uit: die krijgt er met die fietshelm immers een extra bedreiging bij! Want wie wil er in een onzachte botsing terechtkomen met een gehelmde fietsduivel die – zoals steeds vaker gebeurt – een bocht afsnijdt, het evenwicht verliest of om wat voor reden dan ook ineens moet uitwijken? Een tik van zo’n fietshelm en je bent, als voetganger, knock-out of op z’n minst groggy. Terwijl de fietser geen centje pijn heeft.

Door de opmars van de fiets zijn de machtsverhoudingen in het stadsverkeer in rap tempo gewijzigd. ‘Dat de relatie voetganger-auto is verbeterd danken we aan de relatief nieuwe voorspelbaarheid van de auto,’ zegt Muller. Maar wat de laatste jaren via doordacht parkeerbeleid en dertig kilometer-zones bij de auto inzake verkeersveiligheid aan winst is geboekt, wordt nu deels weer verloren door het steeds roekelozer gedrag van fietsers. Muller: ‘Hun gedrag is de laatste tijd juist onvoorspelbaarder geworden.’ Elke stadsbewoner is inmiddels bekend met het straatbeeld van kuddes (bezorg)fietsers, die voor een rood stoplicht om wachtende auto’s staan gedromd en bij groen licht als een ongeorganiseerde zwerm bijen alle kanten op schieten. Juist vanwege die helm voelen veel fietsers zich onkwetsbaar. En nemen ze risico’s die ze vroeger, blootshoofds, nooit genomen zouden hebben.

Groeiende irritatie

Vieren bedrijven, gemeenten, fietsersbonden en planologen dus feest als het ze lukt woonlocaties via snelle fietsroutes aan bedrijfsterreinen te verbinden, en zijn ze apetrots als ook de scootertjes-economie van de bezorgdiensten lekker strak door hun stratenstelsels denderen, bij de Voetgangers Vereniging Nederland worden ze geconfronteerd met de keerzijde. ‘We merken dat de irritatie groeit. Ver weg de meeste klachten die bij ons binnenkomen gaan over fietsers.’

In haar eigen stad Amsterdam is het fiets-evangelie, met GroenLinks als opperpriester, aan een ongekende zegetocht bezig. Muller: ‘Wat me oprecht verbaasd is dat zelfs fietsersbonden soms meer oog hebben voor de verkeersveiligheid dan sommige beleidsbepalers hier in Amsterdam. Zo zien die bonden veel eerder de gevaren van onverantwoord hoge snelheden.’

Achter de zwakke positie van de voetganger en de ongekende populariteit van de fietser gaat een boeiende machtsstrijd schuil: die tussen ‘mobiliteitsruimte’ (waar mensen in beweging zijn) en ‘verblijfsruimte’ (waar mensen voor langere tijd bivakkeren). Het centrum van Amsterdam lijkt soms op een grote ‘mobiliteitsruimte’. Met als hoogte- of dieptepunt het pontje van en naar Noord, waar fietsers en voetgangers opeengepakt staan en na het aanleggen iedereen zijns weegs gaat. Gevolg? Chaos troef! Door het veelal brutale gedrag van fietsers in de hoofdstad verandert ‘verblijfsruimte’ regelmatig alsnog in ‘mobiliteitsruimte’. ‘Er zijn steden die een veel betere balans hebben tussen die twee soorten ruimtes,’ zegt Muller. ‘Neem Parijs. Daar maken ze zich niet alleen druk om vrije doorgang voor fietsers, maar net zo goed om die voor voetgangers.’  

Symptomatisch voor de uit bubbels opgetrokken samenleving is dat voetgangers geen tribe vormen en daardoor relatief onzichtbaar zijn. Het is een amorfe groep van jong tot oud, van hoog- tot laagopgeleid, van recreanten tot functionele lopers. Al leert de site van Voetgangers Vereniging Nederland dat verschillende organisaties (naast zijzelf ook WandelNet, MensenStraat en Voetgangersbeweging) de handen ineen proberen te slaan om tot een heuse ‘voetgangers-alliantie te komen’ en wél een vuist te maken.

Tot slot: of de primaire ‘vijand’ nu de auto of de fiets is, het welzijn van de voetganger, degene die in wandeltempo door de werkelijkheid loopt en zichzelf de tijd gunt indrukken op te doen en die in een zekere rust te herkauwen, zou uit oogpunt van beschaving de hoogste bescherming verdienen. In die zin is er niks veranderd sinds de scheldkanonnades van Dé Nederlandse Journalist Van De Twintigste Eeuw, NRC-icoon Henk Hofland.     

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De voetganger is een paria geworden, met dank aan de fiets-evangelisten verscheen eerst op Wynia's Week.

In een promotionele mail van deze week, afzender De Correspondent, word je niet aangemoedigd lid van dit medium te worden omdat je dan toegang krijgt tot scherpere, beter geïnformeerde en meer actuele artikelen, nee, je draagt door een lidmaatschap bij aan, citaat, hun ‘missie om zoveel mogelijk mensen inzicht te geven in hoe de wereld werkt’. En dat is goed, vertelt De Correspondent je in diezelfde mail, ‘want hoe groter het begrip voor elkaar en de wereld om ons heen, des te groter de kans dat we de problemen van onze tijd het hoofd kunnen bieden’.

Tegen ‘de waan van de dag’

Van de oprichter van De Correspondent, Rob Wijnberg, is bekend dat hij zich in zijn begintijd bij de NRC al vrij snel, hoe gek het ook klinkt, ongemakkelijk begon te voelen bij het nieuws. Zelfs bij de licht bedaagde NRC vond hij de nieuwsvoorziening te vluchtig, te incidenteel, teveel gericht op effectbejag; bijna alsof je een zee verwijt uit water te bestaan. Hij vatte zijn weerzin uiteindelijk samen onder de term ‘waan van de dag’, en begon zich zo principieel te verzetten tegen het type journalistiek dat zich, volgens hem dan, te afhankelijke maakte van die waan dat hij in 2013 de stoute schoenen aantrok. Hij werd de initiatiefnemer van een nieuw journalistieke online platform, inderdaad, het al genoemde De Correspondent.

Bescheidenheid past niet bij zo’n lancering. Bij DWDD werd het platform opgepijpt tot een ware revolutie in de journalistiek. Met bravoure stelde De Correspondent ‘jouw medicijn tegen de waan van de dag’ te zijn. Ofwel, dit was niet zomaar een krantje, blaadje of magazine dat je kan oppakken en weer wegleggen, nee, lid worden van dit platform zou, toe maar, een geneeskrachtige werking op jou hebben! En degenen die geen lid werden, waren die dan gedoemd ziek te blijven? Of dom? In de arrogante gedachtegang van De Correspondent wel, ja, want zij lieten het ‘medicijn tegen de waan van de dag’ aan zich voorbijgaan.

Het zich op gereformeerde wijze afzetten tegen wat het al te sensatiegerichte karakter van veel nieuwsvoorziening zou zijn, raakte blijkbaar een snaar. Een nieuwe generatie, vooral jonge nieuwsconsumenten wilde zich maar al te graag laten voorstaan op de eigenschap dat ze voorbij de vermeend hijgerige krantenkoppen keken en dachten. Dat het filosoof Rob Wijnberg samen met zijn collega’s vervolgens gelukt is van De Correspondent een gevestigd merk te maken is dan ook een prestatie van formaat. De vraag is alleen: wat heeft hun club nog met journalistiek te maken? Wat is de daadwerkelijke invloed van De Correspondent? Bepalen zij op enigerlei wijze de nieuwsagenda? Of is hun website een tamelijk steriele koelkast met theoretische artikelen die alleen door de eigen ledenbubbel wordt bezocht?

De meeste leden die ik spreek zijn ooit lid geworden omdat ze sympathiek stonden tegenover de missie, maar bekennen bijna allemaal dat ze al jaren geen artikel meer op de site hebben gelezen. Wat niet vreemd is. Want het oudste en meest invloedrijke deel van ons brein, het reptielenbrein, dat gericht is op overleven en in dienst daarvan kansen en gevaren opspoort, vindt weinig van zijn gading in De Correspondent. De content is dusdanig gericht op duurzaamheid en de lange termijn, en qua strekking zo eenvormig, abstract en voorspelbaar, dat het ogenschijnlijk helemaal niet uitmaakt of je het vandaag, morgen of volgende maand tot je neemt.

Snobby imago

Dat De Correspondent er dankzij een snobby imago in geslaagd is levensvatbaar te worden betekent niet dat constructieve journalistiek, ook wel oplossingsjournalistiek genoemd, een succesnummer is. Integendeel.

Voormalig Journaal-hoofdredacteur Hans Laroes deed in 2019 met Brandpunt+ een gesneefde poging om ‘jong volwassenen’ te interesseren voor ‘oplossingsgerichte verhalen over dingen die ons inspireren en verbazen’. Wat bleek? Die beoogde ‘jong volwassenen’ hadden helemaal geen trek om in door KRONCRV voor gestanste ideeën over onder meer ‘Macht’, ‘Health’ en ‘Betere Wereld’ als illustratiemateriaal rond te lopen. En vervolgens keek ook bijna niemand naar de items van Brandpunt+. Want zeker online en op tv is het handig als je kijkers, zeker jonge kijkers, stevig prikkelt, plaagt, verontrust of verwart in plaats van ze door correcte omroepbazen voorbewerkte ‘oplossingen’ aan te bieden. Brandpunt+ ging in feite kapot aan hetzelfde manco als waar al die ooit monter gestarte goednieuwsshows aan ten onder gaan: je weet van tevoren hoe het afloopt waardoor het reptielenbrein op nul stimulatie hoeft te rekenen.

In een toegeeflijke bui kun je constructieve journalistiek nog zien als een onschuldige uitbreiding van de traditionele nieuwsvoorziening. Misschien zelfs als een sympathieke poging zicht te krijgen op de complexe werkelijkheid achter het dagelijkse nieuws. Maar de kranten vervangen, waar Wijnberg aanvankelijk op inzette, is intussen een sprookje gebleken. En als je inzoomt op de motieven waarmee ooit met deze vorm van journalistiek is begonnen, verdampt de mildheid. En zie je louter dedain van academici jegens het journalistieke handwerk, je zou bijna zeggen: van theoretisch geschoolden jegens praktisch geschoolden.

Zo lijkt de bewering dat de nieuwsindustrie afstompt, verhult en cynisch maakt een adequate analyse van wat (te veel) nieuwsconsumptie met je geest kan doen, maar is het uiteindelijk niet meer dan borrelpraat en een vederlicht excuus om in je kantoortuin te blijven plakken in plaats van de straat op te gaan. Daarnaast is het ook nog eens volkomen onjuist! Het idee dat gedachten óver de werkelijkheid interessanter, noodzakelijker en impactvoller zijn dan de werkelijkheid zelf, getuigt van wereldvreemdheid. En wordt door de grootschalige consumptie van het harde eerstelijnsnieuws gelukkig nog altijd gelogenstraft. Als er bovendien iets afstompend is gebleken, dan zijn het wel de betuttel-preken van types als Rutger Bregman (‘Correspondent Vooruitgang’) die in een van zijn laatste stukken op De Correspondent zes signalen optekent die erop duiden dat je, och hemel, ‘aan de verkeerde kant van de geschiedenis staat’ (zucht).  

Belerend, betuttelend en bevoogdend

Het meest kwalijke aan constructieve journalistiek is dat het de suggestie wekt een poging te doen de nieuwsconsument ‘te zien’, hem of haar serieus te nemen door de uitnodiging te reageren of mee te denken inzake ‘oplossingen’, terwijl de oplossing in de artikelen steevast al voor negentig of vijfennegentig procent wordt voorgekauwd en degenen in de reactiepanels, lees ze maar na, de betreffende publicist nooit, maar dan ook nooit op andere gedachten weten te brengen. Met andere woorden: de nieuwsconsument wordt in de constructieve journalistiek nou juist niet serieus genomen, maar eindeloos beleerd, betutteld en bevoogd, totdat hij of zij de conclusies van de superieure Wijnbergen en Bregmannen, de iconen van hogeschool-links, volledig onderschrijft.

Een gewone krant of nieuwswebsite is daarbij vergeleken een wonder van speelsheid en (geestelijke) bewegingsvrijheid: door ongelijksoortige verhalen met heel verschillende onderwerpen bij elkaar te plaatsen en het aan de consument over te laten waar zijn of haar oog op valt, en welke conclusies uit de aangeboden content te trekken, tonen de traditionele media oneindig veel meer respect voor en vertrouwen in de geestkracht en zelfstandigheid van hun afnemers dan de dorre schoolmeesters van de constructieve journalistiek.

Die schoolmeesters bestieren niets meer of minder dan een arrogante kerk met elke dag ongeveer dezelfde psalmen.    

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Constructieve’ journalistiek is een arrogante kerk met steeds dezelfde psalmen verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze prestatie lijkt een felicitatie waard, maar luisterend naar zijn relaas in deze podcast gaat zijn ogenschijnlijke succes met een zwart randje gepaard: hij zit gevangen in de doelgroep waar hij voor schrijft. En voelt zich min of meer verplicht doorlopend icoon/ambassadeur/gids te zijn van de door hemzelf tot ‘havermelkelite’ gebombardeerde groep mensen. Door de innige vervlechting van persoon en verdienmodel en het moordende levenstempo dat nodig is om zijn havermelk drinkende lotgenoten met voldoende reis-, restaurant-, kleding-, relatie- en uitgaanstips te blijven bedienen, is het inderdaad discutabel of Kooyman winnaar of, alsnog, verliezer is.  

Riant inkomen

Dat het moeilijk kiezen is tussen winnaar of verliezer mag niet verbazen, want bijna alles aan de havermelkelite heeft een dubbele lading. Jazeker, er heerst een enorm snobisme bij deze elite om in de hipste tent het nieuwste, ongetwijfeld klimaatneutrale of anderszins wereldreddende drankje of hapje te drinken of te eten. Maar nee, dat snobisme wordt schijnbaar niet aangejaagd door de drang andere personen op laaghartige wijze de ogen uit te steken, nee, men wil koste wat kost voorbeeld zijn, ofwel de overtreffende trap van hip, groen en verantwoord. Een lid van de havermelkelite is dus, op z’n eigen manier, evenzeer verwikkeld in een ratrace, misschien niet over de kwestie ‘wie heeft het meeste geld?’ maar over ‘wie belichaamt het meest de idealen van de havermelkelite?’.  

Als je die wedstrijd wint of in ieder geval bovenin meedraait, zoals Jonas Kooyman gelukt is, heb je jezelf in zekere zin klem gezet. Want de vraag ‘wie heeft het meeste geld?’ mag door deze elite dan gezien worden als een te verachten overblijfsel van perfide, rauw-kapitalistische, bodemschatten verslindende tijden: dat betekent niet dat geld voor hen geen rol speelt. Integendeel. Voor de lifestyle van de havermelkelite is een riant inkomen nodig.

Ook dat zou niet moeten verbazen, want als het drinken van een duurdere variant van koemelk, havermelk dus, als keurmerk van je deugdelijkheid geldt, kun je daar geen lege portemonnee bij gebruiken. Laat staan als je de ambitie hebt om binnen de havermelkelite een sociale stijger te zijn, dan moet je een hele lijst aan verantwoorde bezigheden afwerken waarvoor het nodig is dat er constant iets op je bankrekening staat, liefst veel. In het geval van Kooyman betekent dat: naarstig door blijven posten op zijn succesvolle Insta-account.

De havermelkelite zou de havermelkelite niet zijn als de havermelkelite niet hun favoriete gespreksonderwerp is. En als men de dubbele lading van het eigen gedrag niet zelf als eerste aan de kaak stelt. Zelfreflectie is zowat tweede natuur; de havermelkelite begrijpt als geen ander dat de eigen, prijzige lifestyle en verzotheid op de allerlaatste consumptiegoederen in flagrante tegenspraak is met de niet-consumptieve idealen waar lippendienst aan bewezen wordt. En wil met grappige commentaren (‘ik bereken het maandbudget om mijn Amsterdamse lifestyle te kunnen blijven financieren’ staat er boven een plaatje van een vrouw die zegt ‘I will be looking for between 60 and 70 million’) maar al te graag tonen zich daarvan bewust te zijn.

Hoge omloopsnelheid

Want in deze kringen is ook zelfreflectie onderdeel van de ratrace: wie geeft blijk de eigen hypocrisie het scherpst te doorzien, jij, jij of jij? En ook hier weer die dubbele lading: ben je cool als jezelf doorprikken je hoofdbezigheid wordt of ben je bij nader inzien een loser?

Afgaand op het weifelende boegbeeld Kooyman weet men het zelf ook vaak niet. Leden van de havermelkelite zijn gelijktijdig criticaster én uithangbord van het kapitalisme; zo blinkt men uit in het zich geestdriftig informeren over de nieuwste producten en diensten om vervolgens, met een door het kapitalisme goedkeurend bekeken ongeduld, van de ene groenste eco-winkel, -ervaring of -bezorgservice op de andere over te stappen. Ofwel, de omloopsnelheid van hun voorkeuren en de honger om te switchen van merk of leverancier ligt hoger dan menig kapitalist ooit heeft durven dromen.   

Hoewel buitenstaanders geneigd zullen zijn de havermelkelite te gunnen het door hen verafgode goedje als de duurzame en gezonde keuze in ongelimiteerde hoeveelheden achterover te slaan, blijkt ook havermelk zelf geen eenduidige zegening. Het mag dan geen dierlijke ingrediënten bevatten en voor veganisten dus gedachteloos te drinken zijn, want ideologisch zuiver, maar havermelk is onderaan de streep een fabricage, geen natuurproduct.  

Vandaar dat havermelk in verschillende varianten te verkrijgen is; van ongezoete, minder-commerciële varianten tot gezoete, commerciële varianten; waarbij de laatste variant natuurlijk minder gezond is.

Naast uiteenlopende berekeningen over land- en watergebruik die nodig zijn voor de havermelkproductie en verschillende inschattingen omtrent de duurzaamheid ervan, woedt er volgens Tros Radar ook nog een juridische strijd rond de naam ‘havermelk’. Met als merkwaardig bijverschijnsel dat er in de supermarkt geen havermelk te kopen valt, of eigenlijk wel, maar dan onder de naam ‘haverdrink’. Al dit geharrewar zorgt ervoor dat havermelk dikwijls in een adem genoemd wordt met slimme marketing. En dat het heilige imago van een door God gegeven alternatief voor koemelk, terecht, lachwekkend wordt gevonden.  

Hooghartig  

Eveneens een dubbele lading heeft, tot slot, de geografische concentratie van de havermelkelite, met het centrum van Amsterdam als onofficieel hoofdkwartier. Terwijl hun zogenaamde engagement zich richt op het welbevinden van ‘de wereld’ en ‘de natuur’, is er bijna geen groep te bedenken die zozeer bij elkaar klit en zo hooghartig alles afwijst wat zich buiten de eigen bubbel bevindt.

Hier en daar zie je onder de havermelk-consultants, -advocaten, -programmeurs, -beleidsambtenaren, -investeerders en -merkstrategen zelfs het verlangen opspelen om zich voorgoed van invloeden van buiten – in het havermelk-jargon laatdunkend ‘de provincie’ geheten – te verlossen; daar wonen huns inziens de ‘fascisten’. Anders gezegd, de omliggende wereld moet zo vriendelijk zijn op de havermelkelite te gaan lijken want de havermelkelite is omgekeerd, als voorbeeldige voorhoede, niet bereid ‘af te dalen’ naar de provincie.

Ziedaar Rutger Bregman, Rob Wijnberg en Sander Schimmelpenninck! Namens de havermelkelite schrijven zij hun vingers stuk om via hun artikelen, columns en boeken ‘de provincie’ te tuchtigen. Vanuit hun vrijwillig gekozen dwangbuizen – waarvandaan ze 24/7 proberen hun havermelk-vriendelijke imago in stand te houden– schrijven ze voor wat waarheid, moraal en fatsoen behelst.

Het enige resultaat tot dusver is dat zij er zelf dik geld aan verdienen en hun havermelk-lifestyle er ruimschoots van kunnen bekostigen, maar vrijwel niemand buiten hun bubbel zich met hen identificeert en buiten de grote steden de steun voor progressieve politiek zienderogen afbrokkelt. Kijk naar de uitslag van de laatste landelijke verkiezingen en kijk ook naar de verhelderende analyses van electoraal geograaf Josse de Voogd, die glashard aantoont dat steeds grotere groepen in de periferie op ‘populistische’ of ‘buitenstaanders-partijen’ stemmen.   

Het slopen van links…

Conclusie? Met haar narcistische, kieskeurige en hooghartige gedrag is de havermelkelite keihard bezig de laatste sympathie voor links te slopen, dat wil zeggen, het qua stemmerspotentieel te reduceren tot verwaarloosbare enclaves in grote steden. Met deze elite prominent in de gelederen zal het voor GL/PvdA en aanverwante partijen, kortom, nog moeilijker worden succesvol te zijn in de strijd om de kiezersgunst.  

De dag dat drukke, betweterige en onvrije stedelingen aantrekkingskracht gaan uitoefenen op niet al te opgejaagde mensen buiten de stad, zal lang op zich laten wachten.

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De havermelkelite maakt links nóg onverkiesbaarder verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’, zoals de campagne heette, was volgens SIRE dringend nodig omdat ‘1,4 miljoen Nederlanders het contact met vrienden, familie en collega’s heeft verminderd of zelfs beëindigd omwille van meningsverschillen over actuele maatschappelijke onderwerpen’. Natuurlijk was de boodschap van de campagne niet een-op-een dat er niet fel gediscussieerd mag worden, maar wel dat je er beter bijtijds de stekker uit kunt trekken en je zegeningen kunt tellen in plaats van door te draven tot er intieme dan wel cruciale contacten definitief verstoord raken. Via allerhande spotjes, billboards, video’s en advertenties werd op z’n minst de indruk gewekt dat we tegen onszelf, en dan met name tegen onze zucht tot gelijk hebben, beschermd moeten worden, althans, als we nog een sociaal leven en wat bestaansvreugde willen overhouden.

Polarisatie werd, kortom, gepresenteerd als iets om bang voor te zijn.

Kunstmatige jubelsfeer

De negatieve sfeer rond polarisatie past in een bredere trend. De gevestigde partijen en ook de traditionele omroepen, wier profielen steeds vager worden en die steeds losser raken van hun ideologische wortels, vluchten steeds vaker in even zonnige als betekenisloze vooruitgangsmantra’s. De meest onthutsende slogan in dezen, die het imago van positivisme op de meest gratuite manier etaleert, was die van D66 bij de afgelopen Europese verkiezingen: ‘Stop stilstand. Stem vooruit.’

Maar, als gezegd, niet alleen de gevestigde politieke partijen lijken bevangen door de angst niet enthousiast en welwillend genoeg achter de samenleving te staan. Wat te denken van de zowat panische slogan ‘Wij zijn voor’ van BNNVARA? Alsof deze ooit kritische organisatie nu uit alle macht als een blijmoedig ‘ja!’ roepende omroep bekend wil staan. En alleen BNNVARA zijn constructieve burgerplicht vervult en je als niet-lid te bewijzen hebt dat je geen polariserende zuurpruim bent die in plaats van netjes ‘voor’, zoals BNNVARA, ‘tegen’ is.

Het zou allemaal lachwekkend zijn als die jubelsfeer niet zo kunstmatig is; bedacht door gezichtsloze technocraten.    

Het is geen toeval dat Sigrid Kaag tijdens haar Haagse periode door diezelfde omroepwereld talloze malen is uitgenodigd, en vervolgens in een eindeloze reeks talkshows alle ruimte heeft gekregen, om Nederland en de Nederlanders op te roepen zich als een constructief lid van de Europese Unie en de internationale gemeenschap op te stellen. En gedurende haar hele ministeriële carrière benadrukte dat de beleefde en hoogstaande debatten die zij voor ogen had door ‘de verharding van het politieke klimaat’ tot haar verdriet maar niet plaatsvonden (fatsoen en optimisme als hoeksteen van een politieke moraal). Dat D66-Kamerlid Tjeerd de Groot een ON-journalist uitschold voor ‘fascist!’ en Sander Schimmelpenninck op een D66-congres nota bene over misplaatste ‘polarisatieverwijten’ sprak terwijl hij de term ‘domrechts’ met de frequentie van een lidwoord pleegt rond te strooien, zag Kaag voor het gemak even over het hoofd.

Polarisatie in het Den Uyl-tijdperk

Ruim vijftig jaar geleden was de zojuist geschetste, ideologische leegte nog ver weg. En gold het verschijnsel polarisatie, volgens Van Dale ‘de vorming van tegengestelde polen’, als een volstrekt gelegitimeerde politieke strategie. Destijds sprak men het werkwoord ‘polariseren’ met respect uit. In de tijden van PvdA-premier Joop den Uyl werden de confessionele partijen (KVP, ARP en CHU, die later gedrieën tot het CDA fuseerden) vanuit progressieve hoek gezien als obstakels naar de ‘door spreiding van kennis, macht en inkomen’ gekenmerkte heilstaat. Om die heilstaat versneld te laten aanbreken, schoof links de nuance terzijde en probeerde PvdA’er Ed van Thijn, de toenmalige strateeg van de polarisatiepolitiek, bewust twee kampen te creëren: een progressief en een conservatief kamp. Waarachter het idee schuilging dat als het politieke speelveld op die manier versimpeld zou worden, en er een binaire keuze aan het volk zou worden voorgelegd, de kiezers in meerderheid progressief zouden stemmen. En het zegenrijke werk voor de heilstaat voortaan in een gunstig gezinde Tweede Kamer naar de hoogste versnelling kon worden getild.

Wie de politieke arena van toen beschouwt, en de vergeleken met nu gemoedelijke cultuur in en rond de Kamerbankjes, kan bijna niet anders concluderen dan dat polarisatie destijds een vrij onschuldig, partijpolitiek spel was. Geen politicus raakte in paniek van het feit dat standpunten scherper werden aangezet voor politiek gewin (sterker, dat maakte het werk spannend). En geen politicus ontwikkelde de gewoonte in wetenschappelijke rapporten te duiken om het standpunt van de tegenstander zwart te maken (zo’n ijver zou gepercipieerd zijn als bizarre ontkenning van politiek-inhoudelijke verschillen). Juist vanwege de substantieel andere wereldbeelden van partijen, en hun soms diametraal andere kijk op de essenties van het leven, werden meningsverschillen veel makkelijker geaccepteerd, net als het aanwakkeren van die meningsverschillen: polarisatie.   

Die nonchalance jegens polarisatie lijkt de parlementaire democratie, helaas, voorgoed te hebben verlaten.

Juist omdat de democratie niet meer gestut wordt door een palet aan levende, contrasterende, door kiezers te begrijpen ideologieën, maar gereduceerd lijkt tot een uit de lucht gevallen pot met universalistische belangen, zijn we de omgang met polarisatie verleerd. Van deze pot met belangen namelijk, een groeiende kluwen van mensenrechten en natuurrechten, is een elite gaan vinden dat het voorrang heeft boven alles. Tot gevolg hebbend dat iedereen die iets schrijft of zegt dat tegen die belangen ingaat, of er niet volledig mee strookt, al snel het verwijt krijgt ‘populist’ te zijn of ‘desinformatie’ te verspreiden. Waarna het gelegitimeerd is de discussie met die persoon niet meer te hoeven voortzetten.   

Neem de huidige grimmigheid rond migratiebeperking. Het uitspreken van de wens in Nederland een restrictiever toelatingsbeleid in te voeren, en daarmee de instroom te laten dalen, wordt vrijwel meteen opgevat als een misdaad tegen de menselijkheid en komt je vrijwel onmiddellijk op de beschuldiging van ‘xenofobie’ te staan. De gevestigde partijen en dito media – die zich, zoals aangetoond, in de meest inhoudsloze slogans aan ons presenteren – zijn huiverig de problemen van een te snelle bevolkingsgroei in alle openheid te bespreken, net als de zich opstapelende wachtlijsten op de woningmarkt en in de zorg. Liever framen zij de migratie-perikelen als een logistiek vraagstuk en redetwisten zij over de falende bureaucratie dat voor meer opvangcapaciteit had moeten zorgen.

Het komt erop neer dat er twee soorten polarisatie dreigen te ontstaan: eentje die zich binnen de smalle kaders van het gewenste afspeelt en eentje daarbuiten. Waarbij de gewenste polarisatie, overdreven gesteld, alleen nog maar mag gaan over de kleur sokken die je draagt of het type behang dat je aan de muur hangt.   

Weg met de achterkamertjes

Slotconclusie? Onze ‘lege’ democratieën zijn bij uitstek gebaat bij polarisatie. Dankzij het onvermoeibaar agenderen van het migratievraagstuk door de PVV stevenen we nu af op een reële keuze tussen een Nederland dat zijn soevereiniteit bewaart dan wel inlevert. Met andere woorden, migratie – dat als issue steeds hoog op de prioriteitenlijstjes van kiezers blijkt te staan – dient niet weggestopt te worden in de achterkamertjes, maar moet het hart zijn van waar de politiek de komende periode om draait!

Polarisatie-angst is dan ook gevaarlijker voor onze democratie dan polarisatie.  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-angst is gevaarlijker dan polarisatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Drie feiten over het rapport staan als een paal boven water. Eén: geen land op aarde zal bezwaar maken als het op de nummer-1-positie prijkt. Twee: het grote bedrijfsleven en de journalistiek zullen altijd verhoogde interesse tonen in het land dat bovenaan eindigt, nieuwsgierig naar ‘het geheim’ achter het veronderstelde geluk. En drie: de gemiddelde nieuwsconsument vraagt zich telkens af waar in godsnaam het bewijs is dat de inwoners van het zogenaamd gelukkigste land inderdaad zo gelukkig zijn. Is het soms keiharde desinformatie dat Finnen (ook) bekend staan om hun somberheid, melancholie, drankzucht en soepele bereidheid tot zelfmoord?

Gelukkig en toch populistisch

Als we de filosofische vraag – is een land reduceren tot een enkel gelukscijfer niet sowieso bedrog? – even parkeren, valt op dat de hoog scorende landen in de westerse pers steevast ten voorbeeld worden gesteld. Zo zijn de verhalen over de successen van het Finse onderwijssysteem de afgelopen jaren niet aan te slepen geweest. En is er even zo vaak de vraag gesteld welke elementen uit dat systeem elders kunnen worden overgenomen.

Typerend voor de kritiekloosheid waarmee naar geluksonderzoeken wordt gekeken is dat het weekblad De Groene Amsterdammer zich er onlangs over verbaasde dat Finland, ondanks al dat in rapportcijfers gemeten geluk, toch last heeft van wat men bij dat blad ‘rechts-populisme’ noemt. Alsof bewezen gelukkige mensen, Finnen in dit geval, immuun zouden moeten zijn voor politiek onwenselijke gedachten of denkbeelden.

Een van de fundamentele zwaktes van geluksonderzoek is dat het moeilijk te achterhalen is of geënquêteerden wel of niet sociaal wenselijke antwoorden geven. Dat Scandinaviërs bijvoorbeeld veel waarde hechten aan een zachte, meelevende samenleving kan niet alleen de reden zijn dat ze hun best doen een dergelijk soort samenleving voor zichzelf in te richten, maar ook dat ze in een enquête extra hoog opgeven van juist die eigenschappen in zichzelf en in hun maatschappij. Tegelijk zijn ze wellicht terughoudender dan anderen om in hun enquête-antwoorden uiting te geven aan onvrede en zodoende medeburgers te verontrusten of de samenleving onnodig negatief te belichten.

Hiermee beland je bij de kern van een ander fundamentele zwakte: is geluk, als verschijnsel, niet grotendeels cultureel bepaald? En zit het niet in de Scandinavische mores verankerd om dankbaar te zijn jegens wat je in het leven toevalt en geluk niet te zien als een sensationele serie avonturen of ervaringen, maar als een duurzame staat van zijn die door de overheid wordt gefaciliteerd?

Wie de films van de beroemde, Finse filmregisseur Aki Kaurimäki kent, maakt onherroepelijk kennis met de keerzijde van al die zogenaamd perfecte overheidsvoorzieningen: de verveelde personages grijpen veelvuldig naar de drank en zien in hun resterende leven geen uitdagingen maar monotonie.

Minister van Geluk

Nog een andere zwakte van geluksonderzoek is dat de scheiding tussen wetenschap en commercie vloeibaar is. Zo installeerden de Verenigde Arabische Emiraten in 2016 de eerste minister van Geluk ter wereld. Ooit gaf professor Ruut Veenhoven, internationaal bekend als de ‘Godfather of Happiness Studies’, in een interview met ondergetekende toe dat dat ministerie, en die functie, onderdeel waren van een marketing-offensief. Gefortuneerde immigranten vestigen zich nu eenmaal graag in een land dat statistische garanties lijkt te bieden om er gelukkig te worden. En als je kunt wijzen op het bestaan van een ministerie dat zich alleen maar druk maakt om jouw geluk, helpt dat natuurlijk bij het lokken van de rijken der aarde.

Wanneer je echter niet al te goedgelovig bent gaan al je voelsprieten overeind staan als je verneemt dat een Golfstaat als de VAE gaat pronken met menselijk geluk. En niet zomaar geluk, maar geluk dat door een heus ministerie met heus beleid min of meer wordt bevorderd annex in scène gezet. Heb je het dan niet over een wel erg plastieke invulling van de term ‘geluk’? Niet voor niets zwakt de Finse geluksonderzoeker Frank Martela, die in het Groene-artikel wordt opgevoerd en internationale delegaties rondleidt in zijn land, de term ‘geluk’ graag wat af. Hij wil het omzetten in de meer realistische term ‘tevredenheid’.

Martela: ‘Als je mensen vraagt hoe vaak ze op een dag lachen, scoren Zuid-Amerikaanse landen uitstekend. Dan eindigt Finland ergens rond de dertigste plaats. Net als de andere Scandinavische landen hebben wij niet zozeer méér heel blije inwoners, maar vooral mínder ongelukkige mensen.’ Oké, dus geluksonderzoek leunt eigenlijk tegen tevredenheidsonderzoek aan. En geluksonderzoek meet niet oprechte en spontane vreugde of blijheid, maar het jaar in jaar uit succesvol voorkomen dat er ontevreden mensen ontstaan.

Met andere woorden: geluksonderzoek geeft helemaal niet het werkelijke humeur of de reëel bestaande euforie van burgers weer, maar brengt veeleer de factoren in kaart waar burgers ongelukkig van worden. (En dat aantal factoren zou dan in Scandinavië het geringst zijn.)

Zit geluk vast aan een levensverhaal?

Een van de wezenskenmerken van gelukkige mensen is dat ze onzichtbaar zijn, vertelde Ruut Veenhoven mij enkele jaren terug. ‘Ze zweven meestal losjes rond. Je hoort ze niet. Ze hebben geen verhaal.’ Volgens de positieve psychologie, die de individuele mens graag een doel voor zichzelf ziet formuleren en er vanuit gaat dat een zekere Bildung zowat voorwaarde is voor het ervaren van levensgeluk, heeft geluksonderzoek de diepgang van een surfplank.

Waar Veenhoven lacherig vertelt dat aanhangers van de positieve psychologie zich neerbuigend opstellen jegens de geënquêteerde medemens en het moeilijk verteerbaar vinden ‘dat burgers die in lelijke flats wonen en een weinig uitdagend baantje hebben regelmatig beweren toch gelukkig te zijn’, hekelt de positieve psychologie het juist dat iedereen zomaar bevoegd wordt verklaard een oordeel te geven over het eigen leven (wat bij geluksonderzoek nu eenmaal het geval is, elke geënquêteerde keurt het eigen vlees). Het leidt volgens deze denkschool tot de verheerlijking van oppervlakkige feel good. En tot een niet-bevlogen, richtingloze samenleving.     

Wie de statistieken van het World Happiness Report van de afgelopen jaren doorbladert, kan het onmogelijk ontgaan dat de Verenigde Staten, afgezet tegen hun macht en rijkdom, nogal laag scoren. Dit jaar staan ze met een 6,7 op de 23ste plek (Nederland op plek 6 met 7,3), hetgeen erop neerkomt dat de kans om een ontevreden mens te worden, volgens dit rapport, in Amerika een stuk groter is dan in top-10 landen als Nederland en Finland.

Op het eerste gezicht lijkt dit een diskwalificatie van de VS, maar de positieve psychologie zal zeggen dat als een samenleving je niet stimuleert een levensverhaal of een persoonlijke ambitie te formuleren je je afsluit voor zowel teleurstelling als succes. En dat geluksonderzoek vooral een middelmaat bewierokende pseudowetenschap is; een ideologie die de verzorgingsstaat propageert en de burgers in die verzorgingsstaat wil bevestigen in hun (valse?) bewustzijn dat ze gelukkig zijn.   

Aan de Prozac     

Misschien moet de conclusie luiden dat bijna niemand acuut blij wordt van een verzorgingsstaat, maar dat het vele inwoners wel een diep gevoel van tevredenheid oplevert. Al is die diepe tevredenheid, die anderen ‘geluk’ noemen, dan weer zo gelijkmatig van aard dat de lokroep van het antidepressivum nooit ver weg is.   

Zo bezien is het geen wonder dat uitgerekend de Finnen, die volgens het World Happiness Report zowat kansloos zijn om ongelukkig te worden, bovengemiddeld aan de Prozac en andere gelukspilletjes hangen.    

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Supergelukkige Scandinaviërs? Dat is een fabeltje verscheen eerst op Wynia's Week.

Alsof dit geheel nog niet positief en verbindend genoeg was, zei een jongen in een oranjekleurig jack, doelend op de festivalsfeer: ‘Als we dit niveau van menselijkheid in de wereld zouden verspreiden, verdwenen alle problemen.’        

Safe space voor de progressieve elite

Idealiter is het niet nodig met een politieke bril naar de sfeer op een muziekfestival te kijken, maar deze reportage deed zo opzichtig z’n best de multiculturele samenleving als een weldadige safe space voor te stellen, de indruk te wekken dat wereldvrede om de hoek ligt zodra we maar naar de juiste muziek gaan luisteren, dat je gerust kunt spreken van moeilijk te verdragen kitsch. Het lijkt onschuldig. Maar deze reportage weerspiegelde exact hoe de progressieve elite, zeker de leiding van de NTR, ons land graag voor zich ziet – rimpelloos, multi-etnisch, grootsteeds, optimistisch – en als het zich in de werkelijkheid niet of nauwelijks voordoet dan creëer je het toch gewoon op de snijtafel van een montagestudio? Niemand die het item gezien heeft kan ontkennen dat je de nieuwste, mierzoete slogan van D66 (‘Kies voor een land waar je vrij kunt zijn. Waar niemand je laat vallen. Zet de eerste stap en schrijf je in’) er probleemloos onder had kunnen plakken.

De reden om bovenstaande reportage in herinnering te roepen, is dat het een perfecte illustratie vormt van hoe consequent en succesvol – en hoe geniepig ook – alle krachten die kritisch zijn op de multiculturele samenleving, of zich zorgen maken over de bevolkingssamenstelling van Nederland over tien of twintig jaar, in het frame van sfeerbedervers worden geduwd. We kennen inmiddels allemaal de wekelijkse tirades van de heetgebakerde Volkskrant-columnist Sander Schimmelpenninck die de geringste poging om bijvoorbeeld kritisch naar het migratiebeleid te kijken, of, zoals Telegraaf-journalist Wierd Duk, simpelweg ruimte te bieden aan reële opvattingen van gewone mensen, op de automatische piloot rubriceert als ‘extreemrechts’, ‘radicaal-rechts’ of, zijn absolute favoriet, ‘domrechts’.

In een column over de TU Twente, een tijdje terug, sloeg Schimmelpenninck een nog rigoureuzer pad in: als regio’s niet tijdig meer divers worden is hun economische doodvonnis – logisch, vond hij – getekend (‘het platteland zucht onder een gebrek aan diversiteit’). Schimmelpenninck is het soort stoker dat de grenzen opzoekt. Dat de vermeende intolerantie van de doorsnee-Tukker doodleuk overtoept en zich pas tevreden toont als heel Twente van dat zogenaamde gebrek aan diversiteit verlost is, kortom, als het straks in een groot, verbindend Ahoy-terrein is veranderd waar de high potentials hun progressieve levensgevoel de vrije loop kunnen laten.

Dwingelandij en kitsch

Het komt erop neer dat Schimmelpenninck, en onder zijn aanvoerderschap zijn hele progressieve achterban, hun eigen dwingelandij en het kitschgehalte van hun denkbeelden ontkennen. Zijn volgersleger blijft gretig de duimpjes onder zijn stukken aanklikken en verlekkerd naar zijn podcast luisteren omdat er, tot hun stiekeme vreugde, om de zoveel tijd iets knapt in Sanders hersenen, namelijk als hij meent dat er gedachten of ideeën worden geuit die niet stroken met zijn ideaalbeeld van een rimpelloze, meritocratische, veelkleurige samenleving.

Dan verbleekt de haat die hij zijn tegenstanders toedicht bij de haat die hijzelf, in omgekeerde richting, over hen uitstort. Nota bene Arnon Grunberg, toch geen rechtse jongen, zei in het onlangs verschenen interviewboek Vrijheidsvuur over zijn Volkskrant-collega: ‘Wat hij in zijn columns beweert blijft meestal hangen in vrij simpele vijandbeelden.’ En: ‘Hij is intellectueel gezien natuurlijk geen groot licht.’

Het yogamatje als gevaar

Bij Roxane van Iperen, het net zo driftig ingestelde ‘zusje’ van Schimmelpenninck, is het niet veel anders. In haar essay Eigen welzijn eerst. Hoe de middenklasse haar liberale waarden verloor hakt zij feitenvrij in op vrouwen die aan yoga doen of interesse in spiritualiteit aan de dag leggen als zijnde de grondleggers van een nieuw soort fascisme. Ook in haar geval zie je, net als bij Schimmelpenninck, dat wat zij haar tegenstanders verwijt, ditmaal het denken in een ‘wij’ en een ‘zij’, zelf in verhevigde mate toepast.

Met Van Iperen’s essay in de hand begin je van de weeromstuit in elke vrouw die een yogamatje uitrolt dan wel gelooft in of op zoek is naar genezende natuurkrachten een gevaar te zien; op z’n minst een pleitbezorger van het blanke ras of, erger nog, de onschuldige ogende frontsoldaat van een racistisch geïnspireerde orde.

Schimmelpenninck en Van Iperen tonen aan hoe selectief gevestigde media omgaan met het begrip ‘complotdenker’. Het komt erop neer dat als je bijvoorbeeld belangenverstrengeling meent te zien tussen farmaceutische bedrijven en regeringen en je hebt geweigerd jezelf met een coronavaccin te laten inenten je als beperkt toerekeningsvatbaar, als ‘gekkie’ of ‘wappie’, wordt neergezet. Terwijl een hysterica als Van Iperen bij de NPO zowat met bloemen en applaus wordt binnengehaald om voor ‘de verrechtsing van de maatschappij’, die feitelijk niet meer is dan een via democratische verkiezingen verlopende correctie op de kabinetten-Rutte, te waarschuwen. Sterker, in 2021 mocht ze de 4 mei-lezing verzorgen.

Nu zou je, met een toegeeflijke blik, nog kunnen zeggen dat de repo over het North Sea Jazz Festival niet alleen kitsch is, maar tot op zekere hoogte ook een (weliswaar heilig afgebeeld) voorproefje van de toekomst van Europa. En dat rechtse krachten zich vergeefs verzetten tegen wat onafwendbaar is: het in de minderheid raken van blanke Europeanen in Europa.

Maar het werkelijke gif van genoemde publicisten is niet dat ze zo’n scenario prima vinden en in sommige gevallen zelfs toejuichen, maar dat zij en hun aanhang elke, volstrekt legitieme vorm van islamkritiek, zorg over de kosten en de gevolgen van massa-immigratie of de noodzakelijke samenhang binnen een samenleving delegitimeren, het verdachte etiket van ‘radicaal-’ of ‘extreemrechts‘ opplakken. Zulke discussies tot taboe willen verklaren en daarmee de bandbreedte van het publieke debat willen inperken, getuigt van puur anti-intellectualisme of, zoals Grunberg al zei, ‘in het blijven hangen in simpele vijandbeelden’.  

Zuur en nodeloos negatief

Het framen als tak van sport in de politieke arena is – helaas – zo dominant geworden dat je zelf soms ook begint te twijfelen of sommige van je gedachten nog wel echt van jóu zijn dan wel het resultaat van een succesvol geïmpregneerd frame.

Toen ik laatst in een van mijn app-groepen constateerde dat degenen die zich laten voorstaan op een ver ontwikkeld klimaatbewustzijn en haantje de voorste zijn in het bevragen en veroordelen van milieubelastend gedrag bij anderen zelf met het grootste gemak aankondigden hun huwelijks- of relatiejubileum met een verre vliegreis luister bij te zetten, vroeg ik me, middels een ingetypte reactie, af of ze zeker wisten ‘dat de aarde al die jubilea wel kon dragen’. Hetgeen door het merendeel van de app-groep werd becommentarieerd als zuur en nodeloos negatief.     

Zou ik dan toch een rechtse sfeerbederver zijn?

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Rechtse’ mensen zijn sfeerbedervers, zegt het frame van de progressieve elite verscheen eerst op Wynia's Week.

Musk en Thiel zijn samen ooit gelabeld als de ‘PayPal Mafia’, met dit verschil dat Thiel in zijn boeken, zijn lezingen en het rondstrooien van miljoenen dollars een soort ongeduld tentoonspreidt dat zich, meer dan bij Musk, vertaalt in politiek activisme (zo heeft hij enkele jaren terug de kersverse vice-presidentskandidaat J.D. Vance onder zijn hoede genomen).

Tegen de regeltjes

Thiels drive om zich met het ingewikkelde politieke bedrijf te bemoeien komt, grofweg, voort uit zijn ontembare vooruitgangsgeloof en de overtuiging dat regels en overheidsinstellingen die broodnodige vooruitgang vertragen; de overheid staat in zijn beleving voor de spreekwoordelijke ruis op de lijn.

Thiel is de ogenschijnlijk koudbloedige man die constateert dat hij en zijn kornuiten in Silicon Valley de staat Californië, dankzij hun superieure innovatiekracht, een krankzinnige hoeveelheid rijkdom hebben overhandigd. Om die rijkdom vervolgens tot zijn immense teleurstelling omgezet te zien worden in armzalige, slecht bestuurde binnensteden (denk aan San Francisco en LA) met matige ov- en onderwijssystemen, waar het zijns inziens overbetaalde ambtenarencorps voor verantwoordelijk is. Hier openbaart zich Thiels vermoedelijk belangrijkste motief om zich vierkant achter de Republikeinen en Trump te scharen: Donald is de anti regulation-kandidaat en de Grand Old Party is de anti regulation-partij.

Het grote publiek associeert Peter Thiel nog altijd met zijn wilde, libertaire dromen van enkele jaren terug, toen hij plannen maakte om zich met een select gezelschap van extreem getalenteerde innovators terug te trekken op een eiland in Frans Polynesië – en daarmee aan de zogenaamde wereldorde te ontsnappen. Die eilanddromen hebben lange tijd als bewijs gediend dat Thiel een halve gare zou zijn.

Maar als je Thiel wat langer bestudeert en door zijn optredens begint te beseffen dat hij allesbehalve een dromer is, eerder een maniakale nutsdenker die gruwt van verspilling en nodeloze stagnatie, ga je toch anders tegen zo’n eilandproject aankijken.

Geharnast anti-woke

Weliswaar dringen zich bij het woord ‘eiland’ allerlei beelden op van luxestranden, cocktails en eindeloze siësta’s, en regelmatig is de indruk gewekt dat Thiel het vooral goed wil regelen voor zichzelf en zijn kompanen, maar zelf zag hij het eiland als een doodserieuze poging om innovatie te versnellen. Zoals je een vacuümtunnel bouwt om er een trein des te harder, geheel zonder weerstand, doorheen te jagen. Inmiddels zijn de eilandplannen gesneefd; iets wat in de normale wereld wellicht tot schaamte zou leiden, maar bij de tech-elite onder het motto ‘no guts, no glory’ eerder tot aanbeveling strekt.  

Naast een obsessie met niet-gerealiseerde vooruitgang die aan overregulering te wijten zou zijn, heeft Thiel nog een ergernis die aan het obsessieve grenst en hem naar Trump leidt: woke. In zijn beroemdste boek Zero to one (‘notes on startups, or how to build the future’) geeft hij stapje voor stapje weer hoe je een winnend team van verschillende karakters en competenties samenstelt. Teams die niet alleen slim genoeg zijn om een dienst of product te bedenken dat de concurrentie voorbij steekt, maar zodanig voorbij steekt dat het in een klap – van ‘zero to one’ – een nieuwe realiteit creëert waarin je zelf, pats boem, de onaantastbare monopolist bent.

Safe space als intellectuele hel

Ook dit streven de markteconomie als het ware te slim af te zijn en niet in een eerlijke strijd met andere bedrijven succes af te dwingen, maar door uit het niets iets intellectueel superieurs te creëren waarbij de concurrentie voorgoed het nakijken heeft, is allesbehalve een sympathiek trekje. Alsof Thiel ten diepste, net als met zijn eiland, een antisociale ontsnappingskunstenaar wil zijn. En in monopolisten of bijna-monopolisten als Google, Meta, Amazon en Apple de nastrevenswaardige rolmodellen voor de toekomst ziet.  

Bijna overbodig te vermelden dat woke voor Thiel het tegendeel vertegenwoordigt van een knetterende, inspirerende, bevlogen, op vooruitgang gerichte samenleving. Voor hem is woke een doodsaaie en ideologisch gedreven gedachtegevangenis, een vorm van totaal conformisme die stuurt op de gewenste uitkomst, terwijl de basis van winnende teams achter succesvolle startups, in zijn ogen, nou juist is dat er geen vooraf bepaalde zekerheden of uitgangspunten zijn. En dat de intellectuele strijd tussen teamleden op geen enkele manier ideologisch gestuurd wordt. Voor hem is een safe space ongeveer hetzelfde als een intellectuele hel; een recept om een samenleving dood te laten bloeden.  

Wil je Thiel kunnen volgen in zijn steun aan Donald Trump dan is het essentieel te begrijpen dat zijn systeemkritiek zich niets meer aantrekt van gunstige groeicijfers, lage werkloosheid, beteugelde inflatie of andere economische indicatoren die aangevoerd worden als bewijs voor het vermeende succes van de Biden-regering. En dus ook niet meer van het politieke debat over die indicatoren.

In een interview met The Free Press laat Thiel merken dat het hem menens is. Hij beweert dat het ‘liberalisme zelf illiberaal’ is geworden, dat het ‘kapot’ is. En Thiel beaamt zich meer in de radicale school thuis te voelen die tot de oorzaken daarvan wil doordringen, dan in de oppervlakkige school die er vanuit gaat dat het systeem via hervormingen nog te repareren valt. Om de diepte van de systeemcrisis en ons valse gevoel van vooruitgang te illustreren zei Thiel onlangs: ‘We vertellen onszelf dat we vooruit gaan omdat oma tegenwoordig een iPhone heeft met een mooi, glad schermpje, maar ondertussen eet ze kattenvoer omdat de voedselprijzen omhoog zijn gegaan.’

Gehate poppenspeler

Hoewel er ogenschijnlijk een groot gat zit tussen de zich op hypermoderne vergaderlocaties afspelende high tech-werkelijkheid van Peter Thiel en het ongenoegen van de gemiddelde Amerikaan, vinden ze elkaar op een essentieel punt: afkeer van de bestaande orde. Waarbij Trump de taak toevalt op massabijeenkomsten die weerzin verder op te stoken en zijn running mate J.D. Vance, als beschermeling van Thiel en voormalige arbeidersjongen uit Ohio, lijkt ingehuurd de anti regulation-agenda verder uit te rollen.

Wat je ook van Peter Thiel denkt en hoeveel je ook nog over hem te weten zult komen, reken maar dat hij de komende maanden herinnerd zal worden aan een van zijn vele bijnamen, ‘de paria van Silicon Valley’. Zijn lijntjes naar Trump, Washington en big money zijn zo kort, dat de rol van geliefde dan wel gehate poppenspeler tijdens de aanstaande presidentsverkiezingen hem haast niet kan ontgaan.       

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Peter Thiel, de machtige miljardair achter Trump, haat de bestaande orde even sterk als de gemiddelde Amerikaan verscheen eerst op Wynia's Week.