Het boek volgt de sporen van de Goedheiligman door heel Europa. De conclusie hoeft niemand die het eerdere werk van De Jong kent te verbazen: de zwarte kleur van Piet komt niet voort uit racisme, maar gaat terug op religieuze tegenstellingen tussen christendom en heidenen, meer in het bijzonder, de islam. De overeenkomsten in de verschillende vieringen zijn opvallend groot, waaruit geconcludeerd kan worden dat het om één enkele Europese cultus gaat, zij het met talloze varianten en bijzondere details.

Het zwarte gezicht van de begeleider van Sint Nicolaas is bijna overal terug te vinden en komt ook voor in de cultus van een nauw verwante heilige als Sint Maarten. Zwart staat voor het heidendom, de islam, de winter en de dood. Dit in tegenstelling tot het wit van het christendom, de zomer en het leven. De weg naar deze conclusie leidt de lezer door het hele Europese continent, van het nog heidens Saksische Noord-Duitsland, door het Frankische België en Frankrijk, via Asturië en Moors Spanje naar Byzantijns Zuid-Italië en weer noordelijk naar Oost-Europa. En tenslotte natuurlijk naar Nederland.

Zonder Sint Nicolaas geen kennis van de Europese geschiedenis

Om de figuur van Sint Nicolaas te begrijpen willen de auteurs zijn verborgen geschiedenis aan het licht brengen. Maar hun ambitie reikt verder. Om de Europese geschiedenis te begrijpen, is kennis van heiligen als Sint Nicolaas nodig, zo is hun stelling. Vaak wordt vergeten dat Europa na het einde van de Pax Romana zo’n duizend jaar lang een belegerd continent was. De aanvallen kwamen van meerdere kanten, maar de dreiging uit het noorden en oosten van volkeren als de Saksen, Magyaren en Vikingen, werd nog voor het jaar duizend afgewend door onderwerping of kerstening.

De belangrijkste en langst aanhoudende dreiging kwam van de islam. Die stelde het westelijk christendom meerdere malen voor een existentiële dreiging. In 1539 en nog in 1683 werd Wenen belegerd door Ottomaanse troepen. Deze ervaringen van Europeanen met het islamitisch imperialisme hebben zich vastgezet in de Europese cultuur.

Sint Nicolaas, zo blijkt, is niet alleen de wat afwezige, maar beminnelijke kindervriend, maar was een van de belangrijkste miles christi, soldaat van Christus, in Europa, naast Sint Maarten, Sint Joris en Santiago. Het zijn heiligen die bij leven een rol spelen in de onderwerping van ketters en kerstening van heidenen en later dienen als schutspatroon van de missie in Europa. Sint Nicolaas is gedurende de tiende eeuw vanuit Italië in de rest van Europa geïntroduceerd. Hij heeft geleidelijk diverse elementen overgenomen van zijn medestrijders, zoals Sint Maarten, die al veel eerder bekend waren en in veel gevallen opvolgers zijn van heidense goden.

Onder leiding van de Merovingische en Karolingische koningshuizen ondernemen de Franken de kerstening van de Saksen en andere Germaanse volkeren. Zij plaatsen zich daarbij onder bescherming van hun schutspatroon St Maarten van Tours, bekend en geëerd vanwege zijn christelijke barmhartigheid, maar waarschijnlijk vernoemd naar de Romeinse god van oorlog, Mars. Na een strijd in en rond het Teutoburgerwoud slaagt Karel de Grote in 783 de Saksen te onderwerpen.

Inmiddels was duidelijk dat de belangrijkste bedreiging van het Europese christendom kwam van de uit het zuiden oprukkende islam. Karel Martel wist in 732 nabij het Franse Tours de opmars te stoppen. De slag bij Tours vormt, samen met de nog enkele decennia durende strijd tegen de mohammedanen in Zuid Frankrijk, een belangrijke waterscheiding in de Europese geschiedenis.

De veldslag bracht de noordwaartse expansie van de islam vanuit het Iberisch schiereiland tot staan. De reconquista, de herovering van het schiereiland, wordt ondernomen vanuit het koninkrijk Asturias dat zich als christelijke enclave in het noorden van Spanje wist te handhaven. In de Spaanse Reconquista werd de rol van Sint Maarten overgenomen door Santiago, Sint Jacobus de Meerdere, een van de favoriete apostelen van Jezus, die volgens de legende in Spanje was terechtgekomen.

Heiligencultussen verspreiden zich over West-Europa

De moslims bleven nog lange tijd strooptochten ondernemen tegen noord-Iberische steden. Na de plundering van Santiago de Compostella, bedevaartsoord van Sint Jacob, in 997 en na de verwoesting van de heilige grafkerk in Jeruzalem, de heiligste plek van het christendom, twaalf jaar later, slaat de stemming in christelijk Europa om. Vanaf dat moment is de islam niet langer een stel ketterse lastpakken, maar de ultieme vijand, de heiden. Pelgrims ondernemen de bedevaart naar Santiago niet meer alleen om te bidden, maar ook om tegen moslims te vechten. De eerste kruistocht gaat in 1063 niet naar Jeruzalem, maar naar Spanje. Pas na een hulpvraag uit Byzantium dat door Turken in het nauw is gedreven, worden er ook kruistochten naar Jeruzalem georganiseerd.

De stad Bari in de Zuid-Italiaanse regio Apulië ligt voor veel Europeanen op de route naar Jeruzalem. De stad en regio werden een kruispunt van bedevaartroutes en kruistochten. Bari is ook het bedevaartsoord voor Sint Nicolaas. Zijn relieken zijn in 1087 vanwege dreiging van Turken overgebracht vanuit Zuidwest-Turkije naar Bari. Zuid-Italië is op dat moment een melting pot van culturen en religies, waar naast christenen ook blanke en zwarte moslims wonen.

De verschillende heiligencultussen van Santiago, Sint Maarten en Sint Nicolaas die hier bij elkaar komen en elkaar beïnvloeden, verspreiden zich na de eerste millenniumwisseling snel over West-Europa. De vreedzame inname van Jeruzalem door Frederik II van Hohenstaufen tijdens de zesde kruistocht in 1229 onder bescherming van Sint Nicolaas, maakt grote indruk.

Bijstand van Sint Nicolaas

Sint Nicolaas volgt daarmee Santiago op als belangrijkste heilige in het Heilige Roomse Rijk. Overal worden kerken, kloosters en kapellen gebouwd ter ere van Sint Nicolaas. Diverse culturele elementen, die met moslims en met zwarte mensen te maken hebben, reizen vanuit Zuid-Italië met de Sint mee naar het Heilige Roomse Rijk, waar ook Nederland toe behoort.

Na de volledige herovering van het Iberisch schiereiland eind vijftiende eeuw is de strijd tegen de islam nog lang niet gestreden. Tot ver in de zeventiende eeuw is de islamitische wereld economisch en militair de bovenliggende partij. Europa is lange tijd het belangrijkste slavenwingebied voor de islam.

De zeevaart op de Middellandse zee, maar ook langs de Atlantische kusten wordt nog ruim duizend jaar geteisterd door aanvallen van piraten, die eerst Saracenen werden genoemd en later Barbarijse zeerovers. Met name de kustbewoners van zuidelijk Italië krijgen dan steeds vaker te maken met plunderingen en invallen van moslims. Vanaf de tweede helft van de achtste eeuw, samenvallend met deze islamitische expansie, keren steeds meer mensen in deze contreien zich om bijstand tot de heilige Sint Nicolaas.

Verder naar het noorden en oosten is het Habsburgse rijk in de zestiende en zeventiende eeuw in een vrijwel voortdurende strijd verwikkeld met het Ottomaanse rijk. Als gevolg van de Turkse invallen in de Balkan en de slavenjachten door Turken en Tataren in Oost- en Midden-Europa, wint Sint Nicolaas ook hier aan populariteit. Pas na het laatste beleg van Wenen, in 1683, neemt het zogenoemde Turkengevaar af. Sint Nicolaas heeft zijn populariteit grotendeels te danken aan zijn rol in deze strijd tussen Europa en de islamitische wereld. Hij bevrijdt Europese slaven uit slavernij en bekeert plunderende moslims tot het christendom.

Zwarte Piet wordt in de negentiende eeuw regelmatig als een moor voorgesteld en ook wel als moslim met een fez, symbool voor het Ottomaanse rijk en de islamitische wereld. De Moor verwijst naar de strijd tussen christendom en islam en naar de islamitische slavenjachten waardoor miljoenen christelijke Europeanen als slaven naar islamitisch gebied zijn afgevoerd. Moren werden wel vaker zwart afgebeeld, ook zonder enig verband met Sint Nicolaas. De vlag van Sardinië, bijvoorbeeld, is de vier-moren-vlag.

Deze zwarte moren hebben niets te maken met trans-Atlantische slavernij, maar alles met de strijd die eeuwenlang in het westelijk Middellandse Zee bekken is gevoerd tegen de islam. De zwarte kleur voor moslims is overdrachtelijk bedoeld. De kleuren wit en zwart verwijzen ook naar tegenstellingen binnen het heidense wereldbeeld, waar de dood en de winter in tegenstelling staan tot het leven en de zomer. De moor staat dan voor de dood, de heiden of de duivel en dat wordt in alle gevallen gesymboliseerd door een zwart gemaakt gezicht. De heidense moslim als voornaamste vijand van het christendom is in de vorm van de zwarte moor onderdeel geworden van de Sint Nicolaascultus.

Een feest met een diepe existentiële betekenis

De zwarte moslim is één van de invloeden op het uiterlijk en de betekenis van Zwarte Piet. De auteurs traceren de betekenis en invloed van diverse andere figuren en tradities die Zwarte Piet hebben gemaakt tot wat hij is. Zijn administratieve rol als assistent van de Sint verwijst bijvoorbeeld naar de rol van de gildeknecht. De fratsen en grollen en de kleding van die knechten verwijzen dan weer naar de komediant op de traditionele Sinterklaaskermissen ten tijde van de Republiek.

Het boek beperkt zich niet tot verklaring van het meest omstreden element van de Sinterklaasviering, de kleur van Piet. In een minutieuze zoektocht door de beeldtaal, verhalen, legendes, feesten, gebruiken en rituelen uit het verre en recente verleden, fileert het ook de herkomst van diverse andere elementen van de cultus, zoals het witte paard van de Sint, zijn mijter en staf, de huisvesting in Spanje, de aankomst per stoomboot, de roe van Piet, etc.

Het is daardoor een boeiende en rijk geïllustreerde historisch-antropologische studie die de lezer er aan herinnert dat Sinterklaas meer is dan een achterhaald sprookje of een gezellig feestje of gelegenheid om speculaas en pepernoten te smikkelen. Het maakt duidelijk dat het feest, net als andere christelijke feestdagen, een diepe existentiële betekenis heeft als levendige en levend gehouden herinnering aan hoogte- en dieptepunten in de strijd om het bestaan.

Postkolonialisme en ‘woke’

Het boek is niet in de laatste plaats een aanklacht tegen wetenschappers en opiniemakers die in navolging van hun ‘patroonheilige’ Edward Saïd belijden dat de gevestigde ‘koloniale’ wetenschap alleen de politieke macht van het westen zou dienen en moslims en andere niet-westerse culturen zou helpen onderdrukken. Postkoloniale wetenschap moet in die visie een instrument van politieke strijd en activisme worden, waarin de ‘correcte mening’ prevaleert boven historische kennis gebaseerd op bronnen.

Het nieuwe boek is het resultaat van jarenlang onderzoek. De Jong publiceerde eerder al twee boeken en een aantal artikelen. Geen wetenschapper heeft ooit op die publicaties met argumenten of tegenvoorbeelden gereageerd. Er is geen debat. De historische onderbouwing van het ‘Zwarte Piet is racisme’ verhaal is flinterdun.

Maar meer is ook niet nodig. De gemeentelijke antidiscriminatiebureaus bijvoorbeeld, erkennen dat ‘voorstanders menen dat zwarte piet een onderdeel is van een eeuwenoude, waardevolle Sinterklaastraditie die niets met racisme te maken heeft’. Ze spreken zich echter met geen woord uit over deze ‘mening’. Niettemin stellen zij zich op het standpunt dat ook zonder racistische intenties zwarte piet wel degelijk discriminatie in de hand kan werken en door mensen als kwetsend kan worden ervaren.

Voor deze gemeentelijke instellingen zijn uiterlijke gelijkenissen met de stereotype karikatuur van zwarte mensen voldoende om de traditionele zwarte piet met racisme en discriminatie ‘te associëren’. Kortom, als een groep activisten op basis van oppervlakkige gelijkenissen meent dat de figuur van Zwarte Piet afkomstig is uit de trans-Atlantische slavernij, dan is dat ook zo. Conform postkoloniaal voorschrift is die mening voldoende grond om een aanpassing van de traditie af te dwingen met de introductie van ‘roetveegpieten’.

In een vlaag van optimisme wijzen De Jong en Pepe er op dat er vaker is geprobeerd de sinterklaastraditie van bovenaf aan te passen. Hun studie laat zien dat het alleen heeft geleid tot tijdelijke veranderingen die in een later stadium weer zijn terug gedraaid. De volkstraditie heeft volgens beide heren de eigenschap zich op een ongrijpbare manier onder druk te kunnen handhaven en weer op te bloeien.

Cultureel erfgoed en tradities zijn een ‘meent’, een gemeenschappelijk bezit. Ze komen tot stand en bestaan door het toekennen en onderkennen van betekenissen die binnen een groep of gemeenschap worden gedeeld op basis van een soort natuurlijke selectie van wat aanspreekt. Maar er is geen eigendom of exclusieve interpretatie te claimen en effectief te verdedigen. Ieder kan er in zien wat hij of zij er in ziet of wenst te zien en voor iedere interpretatie en betekenis is wel een bron of minstens een aanwijzing te vinden.

Veranderende tradities

En inderdaad, dat geeft ook gelegenheid tot racistisch misbruik, maar evengoed voor antiracistisch gebruik. Met een toenemende diversiteit van gemeenschappen, tradities en wereldbeelden is niet te vermijden dat er nieuwe betekenissen worden toegekend aan bestaande tradities. Dat zou geen probleem hoeven te zijn. Het zou voor een grotere diversiteit aan gebruiken en culturele uitingen kunnen zorgen. In Gent schreven dit jaar tweehonderd ouders hun kinderen in voor een viering met ‘Queen Nikkolah’ als Sinterklaas, een zwarte vrouw. Over een knecht wordt overigens niets gemeld.

Maar er speelt een ander en fundamenteler probleem: de collectivisering en verstatelijking van de cultuur, inclusief de volkscultuur. De Sint Nicolaas viering kan, zoals veel cultuuruitingen, bijna niet meer zonder subsidies, vergunningen en regels of bemoeienis van een resem aan overheidsinstanties. Zowel de hoge als de lage cultuur is sinds de Tweede Wereldoorlog steeds verder ingekapseld in een door de overheid gesubsidieerd en gereguleerd keurslijf. Mede onder de druk en het gewicht van (gesubsidieerd) landelijk onderwijs en (gesubsidieerde) landelijke media en met steun van gemeentelijke instellingen is in Nederland een nationale vorm van Sinterklaasviering geconstrueerd.

De diversiteit aan lokale tradities die in andere landen, vooral in het Alpengebied, nog wel bestaat, is daarbij opzij geschoven. Alleen de Waddeneilanden kennen nog duidelijk andere vieringen. Met die landelijk uniforme viering is onvermoed het perfecte aas en slachtoffer voor activistische belangengroepen in het leven geroepen.

Dat was nog geen probleem zolang de bemoeienis van de overheid met cultuur nog uitging van de klassiek rechtstatelijke veronderstelling dat de staat geen, of op zijn hoogst een zeer bescheiden eigen agenda mocht hebben. De staat moest niet privaat, maar waarlijk publiek zijn en alleen een kader bieden voor ongehinderd sociaal verkeer. Die (schijn van) profes­sio­nele onafhankelijkheid en neutraliteit kon lange tijd in stand worden gehouden.

Maar sinds de opkomst van ‘woke’ en het ‘cultuurmarxisme’, met een expliciete agenda van culturele zuivering, is geen enkele culturele uiting of instelling meer veilig. Volgens voormalig artistiek leider van de NTR ZaterdagMatinee en de concertseries van de NPO, Kees Vlaardingerbroek, is ‘cultuur steeds meer een onderdeel van de politieke hersenspoeling van de bevolking’. Hij wijst op een politisering van de kunsten in het algemeen, waarbij het westerse erfgoed op één lijn wordt gezet met de donkere kanten uit de Europese geschiedenis. Voor de Raad voor Cultuur zijn pogingen om culturele minderheden te verleiden tot cultuurparticipatie niet meer voldoende. Inclusiviteit en diversiteit van de programmering naar gender en kleur zijn nu de belangrijkste criteria om voor subsidie in aanmerking te komen.

Deze ontwikkeling zou niemand echt mogen verrassen. Het was naïef om te denken dat cultuur zonder patroon of mecenas onafhankelijk en neutraal kan blijven. De econoom Guido Hülsmann wijst op de voorspelbare ‘privatisering van de publieke staat’, waarbij ‘het huispersoneel, de dienaren van de staat’ of activistische belangengroepen zichzelf voorspelbaar tot meesters maken.

De theorie van de publieke en neutrale rechtstaat houdt geen rekening met de horror vacui die deze neutraliteit oproept. Zaken zonder eigenaar zullen vroeg of laat door iemand in bezit worden genomen. Goederen die ongebruikt worden achtergelaten, een staat zonder effectief bestuur, oefent een magische aantrekkingskracht uit op ideologische wereldverbeteraars in de ambtenarij en bij activistische belangengroepen. Ze proberen de openbare ruimte te privatiseren en om te vormen tot instrument van hun politiek programma. De best georganiseerde en meest uitgesproken groepen krijgen de overhand. Deze tendens naar ‘publieke privatisering’ voltrekt zich volgens Hülsmann in alle openbare instellingen in alle landen. De socioloog Robert Michels beschreef dit proces al in 1911 als ‘de ijzeren wet van de oligarchie’.

Hoe verder?

In een triomfantelijk artikel verkondigt NOS Nieuws op 18 november dat het erop lijkt ‘dat de periode van de grootste emoties rond het typisch Nederlandse kinderfeest voorbij is’. Sociaal antropoloog Markus Balkenhol van het Meertens Instituut voegt eraan toe dat er nu een ‘voorzichtige consensus’ bereikt lijkt te zijn. ‘Ik denk dat de strijd grotendeels gestreden is, en dat we nu steeds meer een sinterklaasfeest krijgen dat we met z’n allen met veel plezier kunnen vieren.’ Ook Kick Out Zwarte Piet activist Afriyie denkt dat het einde van de strijd tegen Zwarte Piet in zicht is.

De zegetocht door het land van een nieuwe Sintviering die activist Afriyie en sociaal antropoloog Markus Balkenhol zien is vooral een zegetocht door de publieke en semi-publieke instellingen die weinig belang hebben bij het beschermen van levende tradities. Het is geen zegetocht bij het publiek langs de Sinterklaasoptocht of bij de kinderen bij de zetel van Sinterklaas. In Staphorst, Breda en diverse andere plaatsen buiten de Randstad en in wijken buiten de centra van de grote steden stapt Zwarte Piet dit jaar weer parmantig naast Sinterklaas in de optocht.

Het gaat in hoofdzaak om particuliere initiatieven buiten subsidies en door de gemeente ‘erkende’ sinterklaascomités om. Ze laten zien dat de Sinterklaascultuur zich aan de politieke slangenkuil kan onttrekken. En daarmee ontglipt deze traditie mogelijk weer een keer de sturende hand van bovenaf.

Michiel C. de Jong en Francesco Pepe: Sint Nicolaas en de verborgen geschiedenis van Europa (uitgeverij Pumbo.nl BV, ISBN 9789082914726). Prijs € 49,00.

Het bericht Sinterklaas is al eeuwenlang allergisch voor overheidsbemoeienis verscheen eerst op Wynia's Week.

De vergelijking van COVID-19 met ‘een gewoon griepje’ klinkt in sommige kringen al afgezaagd, maar kan elders nog iemands reputatie kosten. Maar het blijft toch op zijn minst gerechtvaardigd om te vragen of de pandemie nu echt zo’n catastrofe is dat we al ruim anderhalf jaar een ‘Umwertung aller Werte’ moeten ondernemen.

Nog net geen jaar geleden, midden in de tweede golf, verzekerde minister De Jonge de goegemeente geruststellend dat er echt geen vaccinatieplicht zou komen, ook geen indirecte plicht. Nu zijn zelfs in liberale hoek pleidooien voor discriminatie van ongevaccineerden te beluisteren. En dan heb ik het niet over ‘liberalen’ van VVD- of D66-snit die zich waarschijnlijk om opportunistische reden nog steeds ‘liberaal’ noemen. Om onverklaarbare redenen worden ze door anderen soms ook nog zo genoemd.

Jouw vrijheid ten koste van een ander?

In Wynia’s Week, een van de weinige media waarin met enige regelmaat een liberaal geluid is te horen, pleit Paul Hekkens voor een speciale belasting of een boete voor ongevaccineerden, onder de interessant en consultant-achtig klinkende naam van ‘doelgroepenbeleid’.  Nu ken ik Hekkens’ politieke voorkeuren niet, maar hij gaat uit van het liberale beginsel van individuele vrijheid en volgt daarbij een redenering die we vaker tegenkomen:

‘Ook vanuit liberaal gedachtengoed wordt erkend dat de vrijheid van eenieder ophoudt waar deze de vrijheid van een ander aantast. In hoeverre ben je vrij het risico te lopen dat je iemand anders besmet? Voor die ander is besmetting een serieuze aantasting van zijn/haar vrijheid. Jouw vrijheid gaat dan ten koste van andermans vrijheid.’

Dit simpel tegenover elkaar stellen van de vrijheid van de een (gevaccineerd of ongevaccineerd) en de vrijheid van de ander (ongevaccineerd of gevaccineerd) biedt echter geen oplossing voor het gestelde probleem en beantwoordt geen enkele relevante vraag. Want, waarom zou de vrijheid van de een voorrang moeten krijgen op de vrijheid van de ander? Omdat het om ziekte en besmetting gaat?

Alsof er geen legitiem en gefundeerd meningsverschil mogelijk is over besmettingen. Gevaccineerden hebben misschien een kleinere kans om iemand te besmetten, maar zullen (als het goed is) ook minder snel merken dat ze besmet zijn. En zelfs als ze iets zouden merken, ze hoeven van de overheid niet te testen voor toegang tot wat dan ook. Omdat het gaat om het bestrijden van een ernstige pandemie?

En Moderna?

Staat het echt zo onomstotelijk vast dat het een even ernstige en dodelijke bedreiging is voor iedereen? Zijn er geen redelijke vragen te stellen over de ernst voor verschillende groepen, met name jongeren, maar ook gezonde mensen van middelbare leeftijd? Omdat we moeten geloven dat de enige remedie tegen COVID-19 een vaccin is?

Is er niet al voldoende discussie over welk van de drie toegelaten vaccins echt effectief en veilig is? De Scandinavische landen hebben het Moderna-vaccin voorlopig geschrapt voor jongeren. IJsland heeft het helemaal uit het vaccinatieprogramma gehaald. Toch kan de gevaccineerde in Nederland niet kiezen welk van deze vaccins in zijn of haar prik gaat.

De vrijheid om het leven naar eigen inzicht en goeddunken in te richten is in een liberale orde een fundamenteel uitgangspunt, maar niet het laatste woord. De vraag die beantwoord moet worden is: wie heeft het recht of de vrijheid om te beslissen over wat en waar?

Omdat vrijheid elk mens in gelijke mate toekomt, is een scherpe afbakening nodig van wiens vrijheid waar of wanneer voorrang verdient. Die afbakening is alleen te vinden in legitieme rechten, noem het grondrechten of eigendomsrechten, die vreedzaam samenleven en een vreedzame beslechting van geschillen en conflicten mogelijk moeten maken. En dat wordt bij vaccinatie meteen al een probleem. Want wie beslist over een medische ingreep, anders dan wie die ingreep moet ondergaan?

Wie bepaalt?

Als we het daar over eens zijn, even een stapje verder: wanneer het dan gaat over het onderscheid maken tussen gevaccineerd en niet-gevaccineerd, wie bepaalt wie mijn huis binnen mag komen? Paul Hekkens eigent zich alvast het recht toe zijn ongevaccineerde vriendin in huis te ontvangen.

Zijn we het daar over eens, dan is de vraag: wie bepaalt wie in mijn zaak (café, restaurant, winkel, bioscoop) mag komen? En wat is daar fundamenteel anders aan dan de toegang tot mijn huis? Bedrijven als restaurant Waku Waku in Utrecht worden gesloten omdat ze zelf willen bepalen welke klanten ze een maaltijd willen serveren. En hoe zit het met musea, theaters, concertzalen?

Eigen deurbeleid?

Waarom mag een directie in die sector, voor zover daar nog enige onafhankelijkheid van de subsidiërende overheid mogelijk is, geen eigen deurbeleid voeren? Wat rechtvaardigt deze monopolisering van het openbare leven op basis van een monolithische visie op de ernst en de bestrijding van de pandemie?

Maar is er in een liberale orde dan geen oplossing voor het probleem dat Hekkens aanstipt? Stel dat op termijn duidelijk wordt dat ongevaccineerden inderdaad meer zorg vragen dan gevaccineerden? Kan en moet daar niets aan gedaan worden en is dat niet recht te zetten? Natuurlijk wel. Maar dan alsjeblieft niet met een boete of extra belasting.

Belasting en boete werken alleen als bestraffing en repressie. De bestemming van de opbrengsten wordt al snel onderhevig aan politiek gekonkel. Het valt dan nog maar te bezien waar de gelden aan ten goede komen. Ook correctie of zelfs maar het toegeven van foute inschattingen blijkt in de politiek vaak een te zware opgave. Wie weet nog waar het ‘Kwartje van Kok’ voor was bedoeld?

In een liberale orde kan een verzekeringsbedrijf dat er brood in ziet, het risico van ongevaccineerden overnemen tegen betaling van een premieopslag. Net als dat nu al gebeurt met rokers bij overlijdensrisicoverzekeringen. De bestemming van de opgehaalde premies ligt dan contractueel vast. De opbrengsten kunnen, vrij van politieke luimen, (voor een groot deel) worden geïnvesteerd in zorg speciaal voor ongevaccineerden. Ongevaccineerden wordt zo de optie gelaten om hun eigen risico te dragen en persoonlijke verantwoordelijkheid te nemen. De band tussen vrije keuze gezien een ervaren behoefte en bekostiging van de voorziening in die behoefte middels het aanbod van zorg, wordt op die manier hersteld. De vrijheid van de een hoeft dan niet meer ten koste te gaan van de vrijheid van een ander. We kennen dat nog wel een beetje van enkele andere maatschappelijke sectoren, zij het steeds minder.

Zo hoeft de overheid niet voor te schrijven

In zo’n systeem waar de risico’s van vrije keuze door de betrokkene zelf worden gedragen, hoeft de overheid niet voor te schrijven welk middel geldt als dé remedie tegen de ziekte en zij hoeft het keuzepalet niet meer te verengen tot vaccinatie of ‘vaccinatie weigeren’.

Ook de keuze voor eventuele alternatieven voor het vaccin ligt dan volledig waar hij hoort, te weten bij de in vrijheid samenwerkende partijen, de zorgvrager en de zorgverlener. Overigens geldt het bovenstaande evengoed voor gevaccineerden, met name natuurlijk mocht de vaccinatiecampagne zich anders ontvouwen dan (vrij) algemeen verwacht.

Hekkens’ voorstel daarentegen past in een gecollectiviseerde en genationaliseerde gezondheidszorg. De toegang tot dit schaarse goed moet centraal worden geregeld en gerantsoeneerd door fijnmazige regulering, strakke voorschriften aan zorgmedewerkers en zorgvragers en aanvullend enige beloning en bestraffing.

Covid-beleid is collectiviseringsbeleid

Zo bezien is het huidige beleid voor COVID-19 en vaccinatie het onvermijdelijke resul­taat van decennia van collectivisering van de gezondheidszorg en bijpassende betutteling van de zorgvragende. Dit ondanks de nominale ‘marktwerking’ die hier en daar, af en toe, wordt toegepast.

Risicodifferentiatie in de zorgverzekering betekent een scheiding van daadwerkelijke verzekering en de solidariteit met wie niet voor zichzelf kan zorgen. Maar zijn we die weg niet al lang ingeslagen met de QR-code, het ‘geduld van de gevaccineerden is op’ en andere stigmatisering en maatregelen, inclusief de voorstellen van Paul Hekkens? Met één belangrijk verschil: was het eerst ‘solidariteit’ met dwang, nu wordt het steeds meer: geen solidariteit, wèl dwang.

Het bericht Een liberaal antwoord op niet-vaccineren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Mogen zwarte of bruine mensen straks nog wel als Piet mee in de Sinterklaasoptocht? Of moet er juist een quotum komen? Zoveel Roetveegpieten (‘wit’), zoveel Zwarte Pieten (‘zwart’), zoveel Moorse Pieten (‘bruin’), zoveel…? En is ‘cross-dressing’ toegestaan? Bijvoorbeeld een Zwarte Piet (‘zwart’) met geblondeerde krullen en witte roetvegen? 

Maar de belangrijkste vraag is: in welke richting ligt vooruitgang? Als het gaat om optochten kent Nederland al een bewogen geschiedenis. Die kan inzicht geven in de dilemma’s en praktische vragen die met het reguleren van dit soort manifestaties gepaard gaan.

De Republiek der Nederlanden stond in de 17^e en 18^e eeuw bekend als een land van religieuze tolerantie en vrijheid. Zolang katholieken en gelovigen van andere gezindten hun geloof in beslotenheid praktiseerden, werd hen weinig in de weg gelegd. De Franse en Bataafse revoluties brachten met hun idealen van vrijheid en gelijkheid echter een grotere religieuze vrijheid. De beperkingen op het openbare belijden van geloof vervielen.

 De katholieke burgers kwamen uit hun schuilkerken en wilden zich duidelijk laten horen en zien. Ze wilden in processie door stad en land trekken, de klokken luiden, in het openbaar een kruisteken slaan en hun priesters duidelijk herkenbaar over straat laten gaan. Dit alles was iets meer van de goede vrijheid dan waar het protestantse deel van de natie op had gerekend.

Een deel van de protestanten nam aanstoot aan de processies, groepsbedevaarten en andere manifestaties van het katholieke geloof. Publieke katholieke rituelen werden als een inbreuk op en bedreiging van het gekoesterde zelfbeeld van een protestantse natie ervaren. Klokluiden, begrafenissen of processies waren provocerend, beledigend en een schending van de zondagsrust. Een dominee riep het bestuur van een (overwegend katholieke) stad op de protestantse bevolking niet ‘op te offeren’ aan het willekeurig en veelvuldig luiden van de (katholieke) klokken. Naar aanleiding van de viering van het jubileum van paus Pius in 1871 beschuldigde een dominee het bestuur in Haaksbergen ervan het de katholieken te veel naar de zin te maken en daarmee de protestanten ‘in het aangezicht te slaan’.

De protestantse bevolking had bij het zien van de pauselijke vlag volgens de dominee ‘getrild van verontwaardiging’. In het Brabantse Ossendrecht maakte de dominee bezwaar tegen de traditionele processie die voor hem (en zijn geloofsgenoten?) ‘aanstotelijk en beledigend’ was. Hij beklaagde zich er over dat er voor hervormden in Ossendrecht geen vrij openbaar leven bestond op straat, vrij van katholieke rituelen en klokkengelui. Het dorp telde 1240 katholieke en 90 hervormde inwoners.

Nu wisten de katholieken soms ook wel goed uit te pakken. In het West-Vlaamse Veurne speelden zich Zuid-Europese taferelen af: boetelingen gehuld in grove kemelharen boetekleden die tot bloedens toe sjouwden met zware kruizen, het gebruik van echte schedels met spiegelglas in de oogholten in de verrijzenisscène en in een kist een ‘natuurlijk menschengeraamte, hetwelk door middel van een mechaniek naar verkiezing in allerlei houdingen overeind wordt gesteld, en waarvan men de armen en beenen laat bewegen’.

Door de commotie over processies zag het bestuur de gevolgen van de grondwettelijke vrijheid van godsdienst. Men bezon zich op mogelijkheden om de nieuwe vrijheden weer aan banden te leggen. Op aanwijzing vanuit Brussel moest de Veurnse processie bijvoorbeeld voortaan ‘eenvoudig’ en ‘betamelijk’ zijn. Om een algeheel verbod te voorkomen mochten ‘de bedoelde bespottelijke voorstellen en klederdragten’ niet meer in de processie voorkomen.

Zo tekende zich in de processiekwestie al vroeg een kloof af tussen het ‘gewone kerkvolk’ en een ‘élite’ van vertegenwoordigers van het centrale bestuur van land en kerk. Het processiebeleid was met name gericht op de stedelijke centra waar sinds 1815 (meer) protestantse ambtenaren en bestuurders waren komen wonen. Processies trokken daar meer de aandacht en gaven vaker aanstoot.

De regulering van processies bood de centrale overheid en de kerkhiërarchie de gelegenheid voor een beschavingsoffensief om ‘onwelgevoeglijke’ en ‘volkse’ aankleding en enscèneringen bij uiteenlopende rituelen terug te dringen en fatsoeneren. Lokale magistraten hadden meer oog en begrip voor de gehechtheid van het kerkvolk aan de lokale tradities.

De gemoederen konden hoog oplopen. Uit protestantse hoek kwamen bijvoorbeeld voorstellen om de katholieke landsdelen af te stoten en aan België over te doen of tot ‘thuislanden’ om te vormen. Het bleef niet altijd bij woorden. Geregeld kwam het tot confrontaties of rellen. In de buurt van Roermond raakten in 1878 processiegangers slaags met de marechaussee. Over en weer vielen rake klappen. Negen deelnemers werden veroordeeld tot straffen van meer dan een  jaar. In het plaatsje Bemmel ontstond tijdens het bidden van de rozenkrans in een kerk paniek, nadat, vermoedelijk, protestantse jongeren stenen tegen de vensters gooiden. Het gevolg was drie doden, vele gewonden en een kerk in ravage.

1848: een ‘liberale’ grondwet

Tegen het midden van de 19^e eeuw leek het tij te keren. De liberaal Thorbecke vond het processieverbod een teken van geborneerdheid en intolerantie. In zijn ontwerp grondwet kwam dan ook geen beperking van processies voor. Protestantse opinieleiders toonden zich geschokt. Er kwamen duizenden adressen binnen bij de Tweede Kamer gericht tegen de beoogde processievrijheid. De agitatie had succes. De verantwoordelijke minister wond er geen doekjes om: ‘uit de wensch om aan de ligtgeraaktheid van protestanten te gemoet te komen’ beperkte de nieuwe ‘liberale’ en ‘democratische’ grondwet van 1848 de vrijheid van katholieken op ingrijpende wijze. De organisatievrijheid voor kerkgenootschappen werd vergroot, maar de publieke beoefening van het geloof werd juist beknot. Processies waren voortaan alleen in de kerk of een andere besloten ruimte toegestaan.

De Kamerdebatten over het voorgestelde verbod bleven opmerkelijk rustig en gematigd. Onder veel ‘weldenkende’ bestuurders, protestant en katholiek, bestond een gematigde consensus. Men onderschreef wel het principe van algemene godsdienstvrijheid, inclusief vrijheid van openbare belijdenis, maar men zag zich, vanwege ‘blinde ijveraars’ aan beide zijden, genoodzaakt tijdelijk wettelijke beperkingen te stellen. Deze zouden vanzelf overbodig worden, wanneer op den duur de katholieken natuurlijk ‘hun bijgelovige praktijken zouden afzweren en zich de protestantse beginselen eigen hadden gemaakt en tot het inzicht kwamen dat dergelijk uiterlijk vertoon niet bij een echte Godsverering paste.’

De betrokken ministers motiveerden het verbod voor alle ‘weldenken’ in de kamer in deze trant. De wet was opgesteld, zo gaven ze aan, ‘zoals het meest verlichte deel van de natie dat wenste en processies waren toch eigenlijk niet meer van de tijd.’ Een teleurgestelde Thorbecke zag het anders. Hij meende dat de Nederlandse overheid met deze ingreep de geschiedenis zou ingaan als ‘een bekrompen en onverdraagzamen of onverdraagzaamheid bekrachtigenden wetgever’.

Inderdaad liep Nederland door het processieverbod en de bepalingen van de Wet op de Kerkelijke Genootschappen internationaal opnieuw uit de pas, maar nu aan de zijde van intolerantie en vrijheidsbeperking. De vrijheden die voor katholieken in andere gemengd confessionele landen gewoon waren, ontbraken in Nederland. In 1810 viel Napoleon bij een bezoek aan Breda al de onderdrukking van de Brabantse katholieke geestelijken op.

In een studie uit 1852 over katholicisme in Europa noteerde graaf De Montalembert, lid van de Académie Française, dat de Nederlandse katholieken zich weliswaar uit hun geïsoleerde positie hadden opgewerkt, maar dat deze vooruitgang de intolerantie van de protestanten weer had geactiveerd en hen opnieuw vrijheden waren ontnomen. Een katholiek kamerlid wees in 1877 op de ongerijmdheid dat de Hadj, de jaarlijkse Mekka bedevaart, in Indië ongehinderd doorgang kon vinden. Hij was van mening dat, ‘wanneer men de [r.k.] bevolking in Europa [Nederland] evenzoo behandelde als de Muzelmannen in Indië, wij reden van tevredenheid zouden hebben.’

De diverse regelingen losten weinig op. Niemand wist wat was toegestaan en wat niet. Met enige regelmaat werden onderzoeken ingesteld naar waar processies nu wel en waar niet waren toegestaan en wat wel en wat niet geoorloofd was. Maar de resultaten boden geen uitsluitsel voor duidelijke en afdoende besluiten. Een begrip als ‘traditie’ speelde een centrale rol. Maar er bestond geen duidelijkheid over het belang en de betekenis van traditie en tradities. Was het simpele feit dat een processie al  van oudsher werd gelopen voldoende legitimatie? Was het ook een legitimatie van de route en aankleding van de processie? En wat was nou precies een processie en wat een bedevaart? Kon een rijtuig gelden als een ‘besloten plaats’ waarin een priester in liturgisch gewaad en met het Heilig Sacrament over straat mocht gaan?

Op weg naar vrijheid

De stemming verbeterde in de 20^e eeuw maar langzaam. Nog in 1947 voorspelde een dominee naar aanleiding van de naoorlogse katholieke dankprocessies dat een ‘R.K. Absolutisme’ op het punt stond het gehele publieke leven voor zich op te eisen. Vooral boven de grote rivieren pasten katholieken zich aan. De slepende controverse leidde tot een typisch Nederlands ‘accomodatiekatholicisme’. In vergelijking met het katholicisme in de rest van de wereld was het ingetogen en bescheiden van aard. Nederlandse katholieken hielden hun processies en begrafenisplechtigheden vaak in de kerk, in de parochietuin, op het kerkhof of zelfs in speciaal daarvoor aangelegde processieparken.

Ook het typisch Nederlandse fenomeen van de ‘Stille Omgang’, bekend uit Amsterdam, is te zien als een aanpassing aan het processieverbod. Het omgangsritueel ontwikkelde zich als een gebruik dat vooral geen aanstoot mocht geven en geen repressie mocht uitlokken. Daarom moest het van uiterlijke katholieke kenmerken zijn ontdaan. Voor het Algemeen  Handelsblad ging die bescheidenheid niet ver genoeg. Een redactioneel commentaar bestempelde de Stille Omgang in 1966, het jaar van Provo, als een protest tegen de Reformatie en ‘een niet-ongevaarlijke klandestiene activiteit’, want, zo stelde de redacteur, ‘de tocht heeft duidelijk iets provocerends’.

In 1950 ondertekende Nederland de Europese conventie tot bescherming van de mens en de fundamentele vrijheden, beter bekend als het Verdrag van Rome. Het verdrag garandeerde algemene godsdienstvrijheid, zonder beperking op openbare belijdenis van geloof. Geïnspireerd door het verdrag lokte de kapelaan van Sint Geertruidenberg In 1957 een proefproces uit door een processie door het middeleeuwse, overwegend protestantse, stadje te leiden. In hoger beroep veroordeelde de Hoge Raad hem voor overtreding van het processieverbod. De raad achtte de handhaving van de openbare orde in dezen van groter gewicht dan het Verdrag van Rome.

Toch werd de gedachte dat processievrijheid een kwestie was van verdraagzaamheid in steeds bredere kring gedeeld. De verschillende naoorlogse voorstellen ter herziening van de grondwet vonden een verbod een verkeerd uitgangspunt. Ze verwierpen de gedachte dat processies een ‘absolutistisch element’ zouden hebben dat andersdenkenden zou moeten hinderen, zoals een processie evenmin instemming of betoon van eerbied zou afdwingen.

Toch haalde het voorstel tot het schrappen van het verbod het opnieuw niet. Het werd pas ingetrokken bij de grote grondwetsherziening van 1983. Tegen die tijd beschouwden de meeste partijen het als een ontoelaatbare inperking van burgerlijke vrijheden.

Het duurde even, maar de ‘Mars de Vooruitgang’ liep in deze geschiedenis in een andere richting dan ‘progressieven’ van nu bepleiten. Meer ‘diversiteit’ leidde uiteindelijk ook tot meer tolerantie, meer vrijheid èn meer diversiteit aan gebruiken en tradities, ook al was dat aanstootgevend voor een bevolkingsgroep.

Bronnen: Wikipedia, lemma ‘processieverbod’; P.J. Margry, Teedere Quaesties: religieuze rituelen in conflict, Confrontaties tussen katholieken en protestanten rond de processiecultuur in 19^e-eeuws Nederland (Hilversum: Verloren, 2000); Idem, Stille omgang als civil religion: een manifestatie van Nederlandse identiteit, in: Charles Caspers & Peter Jan Margry, Identiteit en spiritualiteit van de Amsterdamse Stille Omgang (Hilversum: Verloren, 2006) p. 41-84; Bas Kromhout, Thorbecke was tegen kledingverbod, Historisch Nieuwsblad, maart 2012;

Het bericht Het vertrek van Zwarte Piet maakt Nederland minder divers verscheen eerst op Wynia's Week.