De afgelopen eeuw warmde de aarde op met, voor zover dat valt na te gaan, gemiddeld ten hoogste een honderdste graad per jaar. Dat moet de robuuste bebouwing in Nederland toch wel kunnen hebben, zou je denken. Toch menen de auteurs van het rapport Climate change and the Dutch housing market: Insights and policy guidance on a comprehensive literature review dat de huizen in Nederland zoveel risico lopen door klimaat, dat ze een verplicht ‘klimaatlabel’ aanbevelen.

Zelden kijk ik nog naar de NPO, want de kwaliteit van de informatieverstrekking bereikt voortdurend nieuwe dieptepunten. Met Sandra kreeg ik zelfs een beetje medelijden. Eerst wat opmerkingen vooraf.

Niet elke constructie is op elke plek verstandig

Mensen bouwen al heel erg lang huizen. In de vorm van permanente constructie zo ongeveer vanaf de laatste ijstijd, al zeker 10.000 jaar. Als belangrijkste taak boden de bouwsels bescherming tegen het weer. Houten constructies, dakpannen, platte daken met bitumen, wind- en waterdichte wanden, daar heeft de mensheid al millennialang ervaring mee. Overal in de wereld zijn bouwwerken aangepast aan het heersende klimaat, want daar vormen ze een antwoord op.

Iedereen begrijpt dat niet elke constructie op elke plaats in de wereld verstandig is. Niemand haalt het in zijn hoofd om een iglo te bouwen bij de evenaar. Maar dat een wereldwijde opwarming van ten hoogste gemiddeld een honderdste graad per jaar een bedreiging kan vormen voor de woningen in Nederland, dat zou toch sterk zijn? Als we het rapport lezen, komt er ook nauwelijks iets alarmerends naar voren. Klimaat vervult weer eens, net als de vroegere duivel, de rol van vader aller kwaden. Ook als iets er niets mee te maken heeft, moet het toch genoemd, al was het maar om ons van het kwaad bewust te blijven.

In het rapport gaat het veel over funderingsproblemen. Terecht, want het duurde wel even voordat mensen het in hun hoofd haalden permanente constructies op te richten op slappe en natte bodems. Al in de middeleeuwen echter kregen de timmerlieden en metselaars technieken onder de knie om zettingen te weerstaan. Dat gebeurde aanvankelijk heel anders dan tegenwoordig. Door het gebruik van kalkmortel, dat nooit helemaal stijf wordt, kon relatief licht metselwerk enigszins meebewegen. Enigszins flexibele houtconstructies hielden de muren bij elkaar. In transportakten van onroerend goed van voor 1800 staat heel vaak dat de koper het pand aanvaardde, hoe ‘builig en kuilig’ dan ook. Koper en verkoper beseften dat vervormingen niet betekenden dat het huis zomaar kon omklappen.

Na 1800 zijn gebouwen door nieuwe funderingstechnieken veel stijver worden en zijn de metselaars harde cement gaan gebruiken. Moderne bouwwerken hebben een compleet andere fysica dan oude gebouwen. Ons huidige woningbestand bevat bouwwerken uit bijna de complete geschiedenis van de bouwkunde, maar alle gebouwen moeten – wat constructieve eisen betreft – voldoen aan het draconische Bouwbesluit uit 2018. 

Bouwvoorschriften bestaan al sinds 1902, maar de eisen werden steeds strenger, zodat wel vaststaat dat niet alle gebouwen van vóór 2018 eraan voldoen en dat sommige rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten er zelfs bij lange na niet aan voldoen. Maar dat wil niet zegen dat ze zomaar zullen instorten. Sommige van die oude gebouwen staan er al bijna duizend jaar. Als dat geen gebleken geschiktheid is.

Verval is immanent aan alles, ook aan huizen

Gelukkig gaat het toetsen van het Bouwbesluit er in de praktijk doorgaans gemoedelijk aan toe. Zolang een huis in Nederland geen blijken geeft van het tegendeel, gaan we ervan uit dat het voorlopig wel blijft staan. Zodra in een huis nieuwe scheuren optreden, ramen en deuren gaan klemmen en de vloer meer afloop gaat vertonen, wordt het tijd aandacht aan de constructie te besteden.

Kortom, optreden is geboden bij zich aandienende ongeschiktheid. Als een gebouw niet meer voldoet, heeft dat nooit direct met veranderend klimaat te maken. Gebouwen blijven staan, omdat volgende generaties het de moeite waard vinden om onderhoud te blijven plegen en zo nu en bereid zijn diep in de buidel tasten voor een grondige opknapbeurt, al dan niet gepaard gaande met forse aanpassingen. Als een eigenaar dat niet meer ziet zitten, verrijst er een nieuw pand.

Daarbij moet opgemerkt dat verval immanent is aan alles, ook aan woningen. Dit is beschreven in een natuurwet, de Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica. De huidige bestuurders en politici zouden les moeten krijgen in deze natuurwet. Dan zouden ze ook gaan beseffen dat allerlei oplossingen die zij menen te kunnen aandragen, fysiek onmogelijk zijn.

Als Sandra van ABN AMRO erop wijst dat mensen goed moeten opletten bij een aankoop van een huis, doet ze daar uiteraard verstandig aan. Inderdaad zijn er aankopen denkbaar die achteraf veel geld zouden kunnen kosten. Oude panden op veengrond in het westen van ons land, bijvoorbeeld in het centrum van Amsterdam, genoemd in de uitzending, zakken niet zelden een paar millimeter per jaar. Veel kelderlichten van zeventiende-eeuwse huizen in Amsterdam, die ooit boven de straat uitkwamen, zitten er tegenwoordig tamelijk ver onder. Het inklinken van het veen is de belangrijkste boosdoener. Dat heeft niets met klimaat te maken, maar met het opwerpen van dijken, waarmee we in de twaalfde eeuw zijn begonnen.

Panden in de Amsterdamse binnenstad staan soms in allerlei richtingen scheef. De palen eronder doen vaak al lang hun werk niet meer en waren misschien nooit erg effectief. Ondertussen zijn de funderingen verkleefd met de bodem en daarmee in een zeker evenwicht geraakt. Als een van de weinige gemeenten doet Amsterdam, vooral in de binnenstad, actief onderzoek naar funderingen. Vaak blijken oudere panden niet te voldoen.

Soms onderzoekt de gemeente hele stukken gracht ineens, bijvoorbeeld ter voorbereiding van kadeherstel of het boren van een metrotunnel. Bij dergelijke verstoringen in de ondergrond lopen panden, waar in normale omstandigheden niets mee aan de hand is, een hoog risico op schade. Door bewoners langs een traject met werkzaamheden een paar jaar van tevoren aan te schrijven en funderingsherstel te eisen, ontloopt de gemeente als aansprakelijke partij hoge verzekeringspremies en daarbij draaien eigenaren van de panden voor de kosten op. Met klimaat heeft dit alles niets te maken, maar uit Amsterdam kwam er, begrijpelijk, niemand in Op1 opdraven.

Energiezuiniger wonen is al moeilijk genoeg

Wel schoof er een wethouder uit Gouda aan, vermoedelijk op initiatief van de redactie, want het rapport gaat op de problemen daar niet expliciet in. In Gouda heerst palenpest, ook bij tamelijk recente huizen. Een bacterie die zich zonder zuurstof handhaaft in het grondwater doet zich daar te goed aan grenen heipalen. Die werden nog lang na de oorlog gebruikt in combinatie met betonnen oplangers. Onder zo’n oplanger zit meestal naaldhout, alleen dat is lang en recht genoeg en soms is het grenen. Grondwaterpeil, veel of weinig regen, hoge of lage temperaturen hebben geen invloed op deze bacterie. Goed dat er aandacht voor komt, maar de gewekte suggestie dat dit probleem iets van doen heeft met het klimaat, is vals.

Natuurlijk willen Sandra en de haren ook alle huizen energieneutraal maken. Maar helaas, het perpetuum mobile is er ook nooit gekomen. Energiezuiniger woningen binnen afzienbare tijd lijkt me als ambitie al moeilijk genoeg. Keer met je medeauteurs terug tot nuchter overleg. Dan staat de toekomst voor je open, want met huizen gaat het behoorlijk mis. Al die soms bijna absurde eisen maken het zo duur, dat we zo langzamerhand écht in de problemen komen.

Gerrit Vermeer was van 1985 tot 2023 universitair docent architectuurgeschiedenis en bouwhistorie bij de Universiteit van Amsterdam. Hij is actief in de monumentenzorg.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zorgt klimaatverandering voor problemen op de woningmarkt? Tijd voor een nuchtere analyse.   verscheen eerst op Wynia's Week.

Historische bouwwerken kunnen doorgaans best wel wat aanpassingen aan, want niet alle onderdelen vertegenwoordigen evenveel (kunst)historisch belang. Om tot geschikte herbestemmingen te komen, moet van deze speelruimte vaak creatief gebruik gemaakt worden. De historisch waardevolle structuren en de van belang zijnde historische materie en details moeten uiteraard bewaard blijven. Moeizame aanpassingen horen daarom bij herbestemmingen vanzelfsprekend te zijn. Dat is het respect dat van een gebruiker van historische panden verwacht mag worden.

Ons’ Lieve Heer op Solder

Kortom, monumenten leveren altijd ongemak op, maar een sprekend verleden kan, zeker voor een museum, een belangrijk argument vormen om toch voor een historisch gebouw te kiezen. In de praktijk schuurt dat nog al. Waar particulieren zich in geval van monumenten aan strenge eisen moeten onderwerpen, kunnen musea zich kennelijk permitteren boven het verleden te staan.

Judikje Kiers, de huidige directeur van het Amsterdam Museum, toonde dit al eerder aan als directeur van het Museum Ons’ Lieve Heer op Solder aan de Oudezijds Voorburgwal, dat op 22 september 2015 werd geopend na een grondige restauratie onder haar leiding. Het museum kreeg bij deze ingreep bovendien de beschikking over een entreegebouw aan de overkant van de Heintje Hoekssteeg.

Dit pand had een traditionele negentiende-eeuwse gevel met hoge vensters die zich naadloos voegde in de historische grachtenwand. De inwendige houtconstructie met gebinten en een kap stamde nog grotendeels uit de zestiende eeuw. In de monumentenprocedure voorafgaande aan de verbouwing ging het vooral om de verbinding tussen dit entreegebouw en het eigenlijke museum op de andere hoek van de steeg. Aanvankelijk wilde het museum een luchtbrug, die echter als te storend werd ervaren voor het stadsbeeld. Er werd uiteindelijk gekozen voor een tunnel tussen de kelders van beide panden.

Radicale kijk op het verleden

Bij de verbouwing van het historische pand tot entreepand ging het ondertussen helemaal mis. Hiervoor in de plaats verrees er een nieuwbouw met een sterk uit de toon vallende voorgevel in harde postmoderne vormen, die beantwoordde aan de behoefte van het museum om op te vallen. Het bewaren van dit beeldbepalend pand was hier even niet opportuun.

Niet lang na de opening van museum Ons’ Lieve Heer op Solder werd Kiers, die zich graag het etiket ‘woke’ laat toevallen, directeur van het Amsterdam Museum. De tentoonstellingen van dit museum, dat al enkele jaren daarvoor het woord Historisch uit de naam had laten schrappen, kenmerkte zich al langer door een radicale kijk vanuit het heden op het verleden. De kern van het museum bleef als voordien ook na de komst van Kiers lange tijd de opstelling het ‘DNA van Amsterdam’, met als de kernwaarden ondernemerschap, creativiteit, vrijdenken en burgerschap. Hierbij bleef bijvoorbeeld de rijke collectie aan kunstnijverheid grotendeels verborgen in het depot in Amsterdam Noord, want deze abstracte thema’s vormden daarvoor geen aanleiding. Er werd toen al langer nagedacht over de verbouwing van het bestaande gebouw of aan een eventuele verhuizing naar een geschikter gebouw.

Zware concessies

Dat een eeuwenoud complex niet gemakkelijk valt te verenigen met de doelstellingen van een museum staat buiten kijf, zeker niet een museum dat radicaal eigentijds poogt te zijn. Het grotendeels zeventiende-eeuwse Burgerweeshuis kwam voort uit het middeleeuwse vrouwenklooster Sint-Lucia en het middeleeuwse Oudemannenhuis, dat achter de bebouwing aan de Kalverstraat staat. Tussen deze gebouwen liep de deels overkluisde en later gedempte Begijnensloot.

De in 1975 voltooide restauratie liet de historische gegroeide structuur en de bestaande volumes volledig intact, maar in die periode gingen restauratiearchitecten niet altijd even terughoudend om met de nog aanwezige historische substantie. Veel houten onderdelen die niet helemaal in orde werden bevonden, maakten plaats voor nieuwe van ongeveer dezelfde vorm. De achttiende-eeuwse schuur waar de weesjongetjes leerden timmeren, werd in zijn geheel vervangen door een hypothetische reconstructie van de eerdere middeleeuwse koestal van de nonnen. Als basis daarvoor dienden slechts twee vogelvluchttekeningen waarop het dak zichtbaar is en enkele schamele bodemvondsten. Hierin kwam het café-restaurant van het museum. In 1975 moesten ook al zware concessies worden gedaan.

Absurde plannen

Bij de voorbereiding van de planvorming voor de huidige verbouwing bleef een gedegen onderzoek van wat er nog wel aan balklagen en kappen bewaard bleef, zoals dat tegenwoordig hoort plaats te vinden, nagenoeg achterwege. De onduidelijkheid daarover beschouwden Neutelings Riedijk Architecten als een vrijbrief voor vergaande ingrepen in de eeuwenoude structuur van het complex door sloop en nieuwbouw.

In eerste instantie hadden de plannen zelfs een enigszins absurd zo niet lachwekkend karakter. Het vroegere Oudemannenhuis, heden voorzien van een achttiende-eeuwse gevel, maar nog beschikkend over een middeleeuwse opzet, zou ten koste van een historische kap plaats moeten gaan bieden aan een dakterras. Deze plannen stuitten terecht op een negatief advies van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK).

Onomkeerbare ingreep

De huidige plannen, die wel de goedkeuring van de commissie kregen, voorzien in de sloop van bijna de helft van twee historische kapconstructies aan weerszijden van de Begijnensloot, die van het vroegere Oudemannenhuis en die van de vleugel evenwijdig daaraan. Die laatste kwam in 1598 tot stand naar plannen van Hendrick de Keyser en kreeg in de achttiende eeuw zijn huidige gedaante.

Zo moet boven de Begijnensloot een aanzienlijke zaal tot stand komen om plaats te bieden aan schuttersstukken. Deze zal ver uitsteken boven het huidige gebouw. De huidige Schuttersgalerij ter plaatse van de vroegere Begijnensloot, een buitengewoon aardige toevoeging aan het complex van architect Bart van Kasteel ten tijde van de restauratie in 1975, die de middeleeuwse structuur op creatieve manier in stand hield, moet daarbij verdwijnen. Deze voorgenomen ingreep behelst zowel een ernstige aantasting van de historische kappen als van de historische structuur. Deze onomkeerbare ingreep had de CRK nooit van een positief advies mogen voorzien.

Genoeg alternatieven

Bij monumenten moeten alternatieven voor sloop en ruimtelijke aantasting altijd ernstig overwogen worden. In het geval van het Amsterdam Museum liggen dergelijke alternatieven voor het oprapen. Het Programma van Uitgangspunten van 20 oktober 2017, gebruikt voor de architectenselectie, gaat uit van een ‘netwerkmuseum’ dat zich op verschillende plaatsen in de stad kan bevinden, met het vroegere Burgerweeshuis als focus. Het museum was al lang over diverse plekken verdeeld.

Indachtig deze visie zouden de schutterstukken kunnen blijven hangen in een gebouw dat al helemaal ingericht is als museum, het vroegere oude vrouwenhuis Amstelhof aan de Amstel. Afgelopen jaren diende dit als onderkomen van tentoonstellingen uit de Hermitage te Sint-Petersburg. Het ziet er sowieso naar uit dat deze veel bezochte tentoonstellingen vanwege het verbreken van de culturele betrekkingen met Rusland voorlopig geen vervolg zullen krijgen. Dit gebouw bevat te weinig grote zalen om het gehele Amsterdam Museum plaats te bieden, maar met dit gebouw erbij zou het de mogelijkheden voor exposities zonder al te grote kosten aanzienlijk kunnen vergroten.

Gemeente en directie moeten zich bezinnen

Op deze manier kan de gemeente Amsterdam een groot deel van de voor de verbouwing gereserveerde 66 miljoen op zak houden. Dit op een totaalbedrag van 81,9 miljoen euro. De hele operatie voor de vernieuwing van het museum zou dan nog kunnen plaatsvinden op de aanvankelijk beoogde datum van 27 oktober 2025, die als de zevenhonderdvijftigste verjaardag van Amsterdam geldt. Behoud en herstel verhouden zich echter slecht met prestige en ambitie: daarvoor hebben sommige gemeenten altijd geld te veel.

Door het verzet van de erfgoedorganisaties Bond Heemschut en de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad kan aan de uitvoering van de plannen voorlopig niet begonnen worden en staat het te bezien of er ooit toestemming voor komt. Op 23 mei komt de kwestie voor de rechter. Rechtszaken leveren zelden een goede en creatieve discussie op. De gemeente Amsterdam en de directie van het museum zouden er goed aan doen zich al eerder terdege te bezinnen op alternatieven.

Gerrit Vermeer was van 1985 tot 2023 universitair docent architectuurgeschiedenis en bouwhistorie bij de Universiteit van Amsterdam. Hij is actief in de monumentenzorg.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met rigoureus verbouwplan vergeet Amsterdam Museum zijn rol als hoeder van erfgoed verscheen eerst op Wynia's Week.

De naam van de ondertussen bij de gemeente uit de gratie geraakte samensteller, de archeoloog Jerzy Gawronski, moest van het omslag en de titelpagina verdwijnen en hij was niet langer medeauteur van het voorwoord, waarvoor voortaan alleen de gemeente tekende. Geraamde kosten ongeveer 150.000 euro.

In de raadsvergadering van 25 januari 2023 beantwoordde burgemeester Femke Halsema hierover vragen. Het bleek niet om de inhoud van het boek te gaan, maar om het gedrag van de archeoloog van voor zijn pensioen in 2020, dat achteraf laakbaar zou zijn gebleken. Uiteindelijk komt het boek er wel, waaraan meer dan dertig auteurs een bijlage leverden.

Uit de modder

Monumenten en Archeologie bij de gemeente Amsterdam geven al jarenlang gemeentelijke boeken uit, die deels of grotendeels ten laste komen van de gemeentebegroting. Voor deze uitgave valt zeker wat te zeggen. Alles van waarde is weerloos, zo ook erfgoed en er bestaat geen betere actie tot behoud dan het vertellen van het verhaal ervan.

Gawronski gaf ruim twintig jaar leiding aan de archeologische afdeling van de gemeente Amsterdam. Vanaf 2003 vond de aanleg plaats van de Noord/Zuid-metrolijn, wat tevens de aftrap vormde van een grootschalig archeologisch onderzoek, waarbij maar liefst 700.000 objecten uit de modder kwamen.

Nu is het in de archeologie usance en een gevoelig punt, dat de opgraver als eerste over zijn eigen vondsten schrijft. Die van de Noord-Zuidlijn zijn sinds het beëindigen van de graafwerkzaamheden in 2018 allemaal keurig gecatalogiseerd, ook weer onder leiding van Gawronski. Hierover kwam ook al een lijvig boek uit, de catalogus Spul, en de website belowthesurface.amsterdam met alle data en ook tal van nieuwe inzichten over de geschiedenis van Amsterdam.

Sindsdien staat het iedereen vrij er ook over te schrijven. ‘Onder de Amstel’ bevat meer dan honderd bijdragen, juist van auteurs van buiten, die over voorwerpen hun specialistische licht lieten schijnen. Volgens het Parool ging Halsema op dit punt in, door te stellen dat de medewerkers van BMA een ‘grote, wezenlijke bijdrage’ hebben geleverd aan het boek.

Halsema bedoelde vermoedelijk: aan het opgravingproject als geheel, want aan in het boek staan juist alleen bijdragen van buitenstaanders. Deze auteurs refereren uiteraard naar de door het team van BMA gecatalogiseerde en op de website toegankelijke open data en daarmee doen ze de archeologen van BMA verder ook op geen enkele manier tekort, ook al wordt dit hier en daar gesuggereerd. Inhoudelijk zal het boek dan ook geen enkele wijziging ondergaan.

Achteraf

Er is dus post festum ofwel ná het pensioen van Gawronski vastgesteld dat zijn gedrag bij sommige van zijn medewerkers te wensen over liet. Wat er uit de berichten van te begrijpen valt gaat het om gedrag dat leidde tot sociale onveiligheid. Er staat in de krantenberichten steeds uitdrukkelijk vermeldt dat het geen seksueel grensoverschrijdend gedrag of wetenschappelijke zonden betrof.

De aandacht voor sociale veiligheid en het overschrijden van grenzen is een hot item aan het worden. Sociale veiligheid kan overigens welig tieren zonder dat iemand ook maar een wettelijk vastgelegde grens overschrijdt. Het overschrijden zit in het psychologische en het sociale, in omgangsvormen en de gevoelens die dat oproept.

De reflex van Halsema

Net als in het ‘me too’ gebeuren staat het gevoel van de (vermeende) slachtoffers in de huidige discussies centraal. Burgemeester Halsema heeft zich laten kennen als iemand die gretig meegaat in het exclusief mee laat slepen in de gevoelens van de slachtoffers.

Sociale onveiligheid in werksituaties zijn ook heel naar, maar vooral in wetenschappelijke instellingen en musea, waar ambities elkaar soms voortdurend in de weg zitten, vormen die helaas geen zeldzaam verschijnsel. Over wat er zich precies bij BMA afspeelde, valt zonder diepgaand onderzoek niet te beoordelen.

De betrokken medewerkers beschouwden het afgelasten van de boekpresentatie en de gewijzigde tweede druk en de vernietigde eerste druk als een goede vorm van genoegdoening. Gawronski is vooral opgelucht dat het boek toch gedrukt gaat worden en daarmee het werk van de auteurs over de geschiedenis van Amsterdam niet verloren.

Waarom moet het boek wijken?

Blijft de vraag wat het gedrag van Gawronski als leider van een team en het boek met elkaar te maken hebben. Eigenlijk niets. Als zijn gedrag inderdaad laakbaar was, dan had de gemeente al jaren geleden corrigerend en coachend moeten optreden. Dan had Gawronski daarvan kunnen profiteren en waren zijn vroegere medewerkers nu niet zo gefrustreerd geweest.

Het spijt Halsema dat het daar nooit van kwam, maar misschien was dat ook doordat ‘grensoverschrijdend’ destijds nog amper aan de orde was. Het naar de shredder sturen van een boek en doen alsof de samensteller het boek niet heeft samengesteld, is emotie gedreven symboolpolitiek achteraf. Zoals zo vaak worden daarbij kosten nog moeiten gespaard. Gawronski, op een eigentijdse manier ‘gecanceld’, zal zich zijn pensioen anders hebben voorgesteld.

Wynia’s Week blijft opletten, als anderen verzaken. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moderne Amsterdamse boekverbranding, á 150.000 euro verscheen eerst op Wynia's Week.

Tal van wetenschappen kunnen bijdragen aan inzicht en kennis van het klimaat. Zo ook de geschiedenis. Klimaat heeft ook een historisch aspect. Het klimaat bestaat immers al zo lang als de aarde, 4,65 miljard jaar. De rapporten van de Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), de klimaatbijbels, gaan echter zelden op die klimaatgeschiedenis in.

In The Fourth en The Sixth Assessment Report van het IPCC komen alleen de laatste duizend jaar aan de orde. De rapporten hebben behalve een wetenschappelijk ook een politiek doel. En dat historische aspect lijkt te schuren met dat politieke doel.

De geologie levert over de geschiedenis van het klimaat vooral veel geruststellende inzichten op. Sinds er leven bestaat, ongeveer 3,6 miljard jaar, veranderden de omstandigheden soms drastisch en vonden verschillende keren rampen op kosmische schaal plaats, maar altijd bleef de temperatuur ruimschoots binnen de bandbreedte waarin leven kan gedijen.

Opeenstapeling van elkaar versterkende factoren die tot rampen leiden, zoals de IPCC die steeds vreest, deden zich tot dusver nooit voor. Die zijn ook niet in overeenstemming met de wetten van de natuur, waarin systemen in evenwicht zich juist kenmerken door negatieve koppelingen. Koolstofdioxide (CO2) komt uit dit lange geschiedenisverhaal niet naar voren als een drijvende kracht van de atmosferische temperatuur. Ongeacht het gehalte aan koolstofdioxide in de atmosfeer kon de temperatuur hoger of lager zijn.

Minder CO2 in de ijstijden

De terugkerende tendens over de laatste zeshonderd miljoen jaar was die van een dalend koolstofdioxide-gehalte, doordat er meestal meer koolstofdioxide werd gebonden in bijvoorbeeld kalk, dan er via bijvoorbeeld vulkanisme weer in de aardse cyclus terugkeerde. De soms honderden meters dikke lagen kalksteen die overal op aarde kunnen worden aangetroffen betreffen allemaal koolstofdioxide uit zeeën en oceanen en indirect ook uit de atmosfeer.

Vooral de laatste dertig miljoen jaar nam het gehalte koolstofdioxide in de atmosfeer sterk af. De laatste twee miljoen jaar, een van de zeldzame ijstijdperioden in de geschiedenis van de aarde, heeft het niveau van de koolstofdioxide in de atmosfeer steeds de temperatuur gevolgd. In de warme perioden nam het gehalte toe en in de ijstijden af.

Enigszins afhankelijk hoe de pieken en dalen worden geteld, vallen er ten minste 44 ijstijden te onderscheiden, de laatste steeds van zo’n 100.00 jaar per keer. In de interglacialen trok het ijs zich tijdelijk terug, soms slechts voor kort. Het voorlaatste interglaciaal, het Eemien, duurde met 10.000 jaar relatief lang. Het was in die tijd aanzienlijk warmer dan nu en het water stond wereldwijd 6 meter hoger.

Pooltemperaturen aan de Middellandse Zee

In de laatste ijstijd stond het water dan weer 120 meter lager dan nu. Ierland was vanuit Nederland over land te bereiken. Het gehalte aan koolstofdioxide in de atmosfeer bereikte waarden van maar net boven de 150 deeltjes per miljoen, de ondergrens waarop nog leven op aarde kan gedijen. In deze barre periode kondigde de huidige mensheid zich in Europa aan. De Grotte Cosquer bij Marseille, die sinds het einde van de laatste ijstijd deels onder water ligt, bewaart tekeningen van 27.000 jaar geleden, waaronder drie met een pinguïn.

Vlakbij de Middellandse Zee deden zich hier, mede door de nabijheid van de ver uitgedijde Alpengletsjers, arctische omstandigheden voor. De vrees is gerechtvaardigd dat de volgende ijstijd nog hooguit enkele millennia op zich zal laten wachten. Op goede gronden zou de mensheid zich druk kunnen maken over het gebrek aan koolstofdioxide in de atmosfeer: heeft de mensheid ondertussen wel genoeg verbrand om de komende ijstijd boven de dodelijke ondergrens van 150 deeltjes koolstofdioxide per miljoen te blijven?

Warme tijden? Goed voor de landbouw

Het einde van de laatste ijstijd, ongeveer 8000 jaar geleden, betekende de opkomst van de landbouw en de veeteelt, waar de mensheid sindsdien van leeft. De warmte van het huidige interglaciaal leverde de voorwaarden waaronder de mensheid met zijn agrarische activiteiten kon gedijen.

Tijdens het huidige interglaciaal bleef het gehalte aan koolstofdioxide ongeveer constant, maar de temperaturen vertoonden een grillig verloop met aanwijsbare pieken en dalen in de gemiddelden, zoals ijskernboringen in de noordpool, de zuidpool en sedimentboringen in zee overtuigend en ondubbelzinnig aantonen.

Historici zag al gauw het belang van deze temperatuurgrafieken, want die bleken nauwkeurig overeen te komen met de menselijke lotgevallen. Historici begonnen vanaf ongeveer 1965 te schijven over de invloed van het klimaat. De beroemde Franse historicus Emmanuel Le Roy Ladurie schreef in 1967 zijn bekende – maar ondertussen behoorlijk verouderde – Histoire du climat depuis l’an mil.

Afkomstig van het Normandische platteland was Le Roy Ladurie zich sterk bewust van de menselijke kwetsbaarheid voor de grillen van het weer. De warmere perioden van de laatste twee millennia vielen samen met het hoogtepunt van het Romeinse Rijk, met de hoge middeleeuwen in de twaalfde eeuw en met het begin van de moderne tijd vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw.

Deze perioden staan bekend als de optima, de koudere perioden daartussen als de pessima. Hogere temperaturen verlengen het groeiseizoen en vergroten de gebieden waarin gewassen kunnen groeien en dat bracht meestal een sterke groei van de bevolking met zich mee.

Abdijen, kerken, dorpen, steden

In het twaalfde-eeuwse optimum gingen ontginningen en bevolkingsaanwas in een razendsnel tempo hand in hand. De kloosterorde van Cïteaux, gesticht in 1098, sloot zich van de wereld af door zich in woeste gebieden te vestigen. De eerste gemeenschappen kwamen bijna om van de honger, mede door periodes van droogte in het begin van twaalfde eeuw, maar al gauw bleken de woestenijen waar hun abdijen stonden zich in brandpunten van ontginningen te bevinden, waar de orde op grote schaal aan meedeed. Deze groeide uit tot een machtige beweging met 7 abdijen in 1118 en 525 in 1200.

Tegelijkertijd verrezen overal nieuwe dorpen en vormden zich steden, die zich kostbare kerkgebouwen permitteerden. In een omtrek van ongeveer 70 kilometer om Parijs alleen al staan er uit dit optimum nog 1740. Pas in de tweede helft van de negentiende en de eerste decennia van de twintigste eeuw verrezen er weer opnieuw zoveel kerkgebouwen. De gevolgen van het twaalfde-eeuwse optimum zijn zo vrijwel overal in Europa nog zichtbaar.

De landbouw schoof in de twaalfde eeuw op naar het noorden. Een studie uit 1980 stelde vast dat wijnbouw plaatsvond tot in het zuiden van Schotland en het zuidwesten van Noorwegen. De aan het einde van de tiende eeuw door de Noormannen gevestigde nederzettingen in Groenland maakten in de twaalfde eeuw een bloeiperiode door.

Groenland was groen

Voor zover nu bekend stonden er in de zuidelijkste vestiging op Groenland ongeveer 500 huizen en in de westelijke ruim honderd. Naast de visserij vormden graanteelt en veeteelt bronnen van bestaan. De twaalfde eeuw was, met minder stikstofdioxide in de atmosfeer, aanzienlijk warmer dan nu en het ging de mensen betrekkelijk goed.

Op de warme Romeinse tijd waren ook al de koudere tijd van de volksverhuizingen en een dramatische krimp van de bevolking gevolgd. Na de twaalfde eeuw moest eveneens ontgonnen gebied prijs worden gegeven aan de natuur, waarna de landbouw in Frankrijk in oppervlakte nooit meer dezelfde omvang bereikte. Veel dorpen verdwenen weer.

Niet warmte, maar kou was tegenslag

In de kleine ijstijd (15^e-19^e eeuw) die meerdere dieptepunten kende, had de mensheid het doorgaans veel moeilijker dan in de warmere perioden. De aanduidingen ‘optima’ voor de warme perioden en ‘pessima’ voor de koudere perioden duiden op de wisselende menselijke omstandigheden in deze eeuwen.

Aangezien er in het huidige interglaciaal tot aan de twintigste eeuw nauwelijks schommelingen optraden in het gehalte aan koolstofdioxide en dit bij het IPCC geldt als de belangrijkste drijfveer voor de temperatuur, passen de optima en pessima niet goed in het beeld dat men wil schetsen. Sinds het Fourth Assessment Report in 2007 worden de optima en pessima zelfs regelrecht ontkend.

De frauduleuze hockeystick

Tot dan toe voerde het IPCC een al snel frauduleus gebleken grafiek van Michael Mann aan, gebaseerd op geselecteerde reeksen van jaarringen van de stekelden (ook wel: stoppelden, ofwel pinus aristata). Die zouden aantonen dat de temperatuur de laatste duizend jaar niet veel meer dan enkele tienden van graden van zijn plek kwam om de laatste decennia ineens als een raket omhoog te schieten: de beruchte Hockeystick-grafiek.

Uit de studie van Mann weggelaten reeksen van de stekelden vertoonden overigens een ander beeld. Zijn dennen bleken in de twintigste eeuw minder te groeien dan daarvoor, wat volgens de logica van Mann zou wijzen op een daling van de temperatuur. Zonder het te vermelden werden deze data in de grafiek vervangen door die van een weerstation, een regelrechte fraude.

Veel betrouwbaarder temperatuurbenaderingen werden in het IPCC-rapport genegeerd. De hockeystick bleef in het vijfde rapport achterwege, maar het recent uitgebrachte zesde rapport ontkent opnieuw de optima en pessima van de laatste duizend jaar, in weerwil van de overstelpende hoeveelheid fysische en historische bewijzen hiervoor.

IPCC ziet alleen rampen

De optima en de pessima van de historici zijn het IPCC om nog een andere reden onwelgevallig. Nooit heeft het IPCC enig voordeel van opwarming en van meer koolstofdioxide kunnen bedenken. Hun hoofdstukken over de gevolgen vermelden uitsluitend rampzalige nadelen. In de media worden in het verlengstuk daarvan voortdurend catastrofes voorspeld.

Uit historische studies blijkt daarentegen onomstotelijk dat hogere temperaturen de mensheid juist steeds ten goede kwamen. Meer koolstofdioxide zou ook voordelen kunnen hebben. Op geologische schaal bezien is het atmosferische gehalte van deze onontbeerlijke meststof voor planten nog steeds ongekend laag. Een beetje meer zal de planeet alleen maar vergroenen en het gemakkelijker maken de mensheid te voeden. Het ideaal van het IPCC lijkt een planeet zonder mensen, maar we zijn er nu eenmaal.

De IPCC schermt in zijn rapporten voortdurend met de onheilspellende term ‘unprecedented’, maar die 0,8 graad temperatuurstijging in de twintigste eeuw heeft historisch gezien niet veel om het lijf. Die gierende kwalificaties van het IPCC getuigen van gebrek aan historisch besef.

Wynia’s Week blijft opletten, als anderen verzaken. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De klimaatvoorspellers kijken niet terug verscheen eerst op Wynia's Week.