Defensiespecialisten waren er als de kippen bij om deze volgende etappe in de moeizaam verlopende oorlog toe te juichen, en vanuit hun oogpunt bezien logisch. Granaten met een kop van verarmd uranium gaan door centimeters dik plaatstaal als een mes door de boter. En dus zijn ze een probaat en ook nog eens goedkoop middel – want: afvalproduct van verrijkt uranium – om op veilige afstand massaal vijandelijke tanks en pantservoertuigen uit te schakelen. 

Deeltjes radioactief uranium zijn levensgevaarlijk

Alleen komen bij elke inslag minuscule deeltjes radioactief uranium vrij die zich gedragen door de wind in geen tijd over grote oppervlakten verspreiden en daar tot in lengte van jaren een flink gezondheidsrisico vormen. Ze kunnen – na besmetting door inademing – open wonden veroorzaken, of – via het grondwater – leiden tot allerlei vormen van kanker, aantasting van het zenuwstelsel, lever, nieren of lymfeklieren en DNA-beschadiging.

Voor één keer had Vladimir Poetin misschien dus wel gelijk toen hij de inzet van verarmd uranium in Oekraïne – de Britten leverden dit voorjaar al – ‘een misdaad tegen de mensheid’ noemde, al is hij natuurlijk wel de laatste om dit soort uitspraken te mogen doen. En dan is het ook nog maar de vraag of de Russen zelf al geen gebruik maken van dit gevaarlijke goedje.

In 2009 sprak ik (voor het AD) met dr. Jawad Al-Ali, arts/specialist en voormalig hoofd geneeskunde en directeur van het kankerbehandelingscentrum van het Teaching Hospital in Basra, na Bagdad de tweede grootste stad van Irak. Hij zag zich rond 1994 geconfronteerd met een explosie van kankergevallen.

Die bracht hij aanvankelijk in verband met de acht jaar lange oorlog tegen Iran kort daarvoor, toen ongeveer elke vierkante meter van Basra werd bestookt met chemische wapens. ‘Maar er klopte iets niet, want ik had ook veel kankergevallen door straling.’ Toen twee jaar later bleek dat Amerika op grote schaal verarmd uranium had ingezet, ‘viel veel op zijn plaats’.

Het verklaarde, aldus Al-Ali, waarom zich bij patiënten twee of drie totaal verschillende kankers tegelijk ontwikkelden, waarom zich bij meisjes van vier al eierstokkanker manifesteerde en het aantal mismaakt geboren baby’s (door DNA-beschadiging) op basis van zijn eigen statistieken verzevenvoudigde.

Al-Ali, eind 2021 overleden, toonde er gruwelijke foto’s van, en grafieken die een duidelijke correlatie aangaven tussen gebieden waar in poedervorm veel verarmd uranium was vrijgekomen en toename van het aantal kankergevallen – al was hij tegelijkertijd wetenschapper genoeg om zelf te opperen dat ‘dit nog geen sluitend wetenschappelijk bewijs is’.

De NAVO-raad moet in oktober alsnog in actie komen

En blijkbaar, gezien de stortvloed aan elkaar tegensprekende latere studies over de langetermijneffecten voor zowel burgers als militairen, is dat er nog steeds niet. Terwijl het na de tamelijk massieve inzet van verarmd uranium door Amerikanen en Britten in twee Golfoorlogen (1991 en 2003) en in Servië en Kosovo (in 1999) aan studiemateriaal toch niet kan ontbreken.  

In België, dat in 2009 als eerste land ter wereld productie, gebruik, opslag en handel van en in wapens met verarmd uranium verbood, was de afgelopen dagen voor de schadelijke neveneffecten meer aandacht dan in Nederland, zelfs onder defensiespecialisten. Op de Franstalige publieke omroep suggereerde Alain De Neve, onderzoeker aan het Belgsche Institut royal supérieur de défense (IRSD), dat de inzet van granaatkoppen met verarmd uranium in Oekraïne achterwege had kunnen blijven als het westen wat minder getreuzeld had met de levering van gevechtsvliegtuigen. Nu ziet hij ze als een tijdelijke oplossing tot de F16’s er zijn. 

Ook al is het rijkelijk laat, België en andere NAVO-lidstaten zouden er goed aan doen de inzet van verarmd uranium in Oekraïne – ook nog eens de graanschuur van de halve wereld – alsnog aan de orde te stellen. De NAVO-raad van defensieministers, op 12 en 13 oktober, is daarvoor een mooie gelegenheid. Op zijn minst zou moeten worden afgedwongen dat Russische tanks die met versterkte granaatkoppen zijn uitgeschakeld, snel en vakkundig worden opgeruimd. Zodat ze niet – zoals in Irak – tot jaren na de oorlog slachtoffers blijven maken onder spelende kinderen.  

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Granaatkoppen met verarmd uranium: helpen we Oekraïne nu aan een kankerepidemie?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Op wat niet meer dan een virtueel tussentopje was – EU-president Charles Michel, Commissievoorzitter Von der Leyen en 27 nationale leiders, allemaal achter een schermpje – is vorige week donderdag de toon voor de komende maanden gezet: de strijd tegen de pandemie, of Rutte dat nu wil of niet, is en wordt steeds meer een Europese strijd. Let maar op: gezamenlijk gaan de 27 lidstaten proberen de goedkeuring (door het Europees Medicijn Agentschap), productie en distributie van vaccins te versnellen, plus (dat blijft nog wel een nationale verantwoordelijkheid) de vaccinaties zelf.

Gezamenlijk openen ze de jacht op gevaarlijke varianten (de Britse in nu al 26 lidstaten, de Zuid-Afrikaanse in 14, de Braziliaanse in 7) en proberen ze, samen met de industrie, zo snel mogelijk aangepaste vaccins daartegen te ontwikkelen. Gezamenlijk werken ze aan een vaccinatiepaspoort, waarvan het overigens de vraag is of we dat tegen de zomer al hebben.

Gezamenlijk werken ze aan plannen om massaal vaccins over te dragen aan armere landen, zodat – eigenbelang is nooit ver weg – die geen blijvende besmettingshaard worden. En gezamenlijk proberen ze de binnengrenzen open te houden voor goederen en diensten, tegelijkertijd de passage van burgers, zo lang dat nodig is, zoveel mogelijk beperkend. Die blijven, behalve voor niet-essentiële reizen, in principe thuis.  

Europees niet willen en nationaal niet doen, is zeker fout

Voor die gezamenlijke aanpak valt veel te zeggen, want als één ding een jaar na de uitbraak duidelijk is, dan wel dat een niet-Europese aanpak hoe dan ook níet werkt. Je kunt, zoals premier Rutte, de stelling verdedigen dat een Europese aanpak ‘geen toegevoegde waarde’ heeft, maar áls je dat vindt, zorg dan op zijn minst voor een goed-gecoördineerde bilaterale aanpak met minimaal je eigen buurlanden.

Precies zoals de toenmalige Belgische binnenland-minister Pieter De Crem vorig jaar april, toen de grenzen tussen België en Nederland net weer open gingen, beloofde. ‘Voortaan gaan we goed coördineren, zodat de grenzen niet meer opnieuw dicht hoeven’, orakelde hij in het VRT-Journaal.

Alleen: daarna is er helemaal niets gecoördineerd. Om dicht bij huis te blijven: de winkels waren óf in België open en in Nederland dicht, óf omgekeerd, waardoor drommen mensen feitelijk van overheidswege werden aangemoedigd zoveel mogelijk over de grens te gaan winkelen. Tegelijkertijd trokken Belgen en Fransen massaal naar het corona-uitwisselpunt in Luxemburg, want dat was tijdenlang het enige land(je) waar de restaurants nog open waren.

Koele minnaars van Europa zoals Rutte (behalve als het om economisch voordeel gaat) huldigen vaak het adagium: ‘Europees wat Europees moet, nationaal wat nationaal kan’, maar het Europees niet willen en het nationaal niet doen, is zeker fout. Dan kan het virus, zoals we nu zien, twaalf maanden achtereen praktisch ongehinderd rondwoekeren.  

Ongelimiteerde Europese zelfverheerlijking

Als Europa – in dit geval dus: Commissie plus lidstaten – straks in de eigen boezem gaat kijken, is het te hopen dat dit grondig en eerlijk gebeurt. Zodat er antwoord komt op de hierboven opgeworpen vraag wat (de) lidstaten ertoe heeft gebracht niet meteen samen te werken en in plaats daarvan elk hun eigen hoofdzakelijk rampzalige anti-coronabeleidje te voeren.

Maar ook op de vraag hoe het in godsnaam mogelijk is dat de Commissie, die er zich altijd op beroemt een consumentenmarkt van 450 miljoen mensen te representeren, zich in de luren laat leggen door één enkele pillendraaier (AstraZeneca).

Of dat onderzoek zo grondig en eerlijk zal zijn is de vraag, omdat hoofdrolspelers al druk bezig zijn zich in te dekken. Je mag, zoals Von der Leyen vorige week in het Europees Parlement, de stelling verdedigen dat de gezamenlijke vaccininkoop een gouden greep is geweest, omdat anders vier à vijf grote landen vaccins hadden gehad, vier à vijf kleine landen niets en de rest er ergens tussenin had gezeten. Dat mag, als je daarna ook de eigen blunders benoemt, en – de bijna gesloten Iers/Noordierse grens – die niet lafhartig op een collega-Commissaris afwentelt.

Ook niet verstandig: zoals Michel donderdagavond ongelimiteerd de loftrompet steken door te zeggen dat ‘we een jaar lang successen hebben geboekt’. Je kunt perfect een feitelijk goed onderbouwd, steekhoudend en enthousiasmerend verhaal ophangen over de tastbare voordelen, alle plussen en minnen opgeteld, van een verenigd Europa, maar over successen spreken op een moment dat er 531.178 coronadoden (ECDC, 25/02) te betreuren zijn, is op zijn minst weinig tactvol. Misschien dat na covid-19 ook díe pandemie, die van een ongelimiteerde Europese zelfverheerlijking, nog eens kan worden aangepakt. 

Worden de lessen wel echt geleerd? 

Intussen is het grootste gevaar dat de voortaan dus Europese strijd tegen corona dezelfde kant uitgaat als vele beleidsterreinen eerder: dat ze wel wordt benoemd tot een Europese verantwoordelijkheid, maar dat (de) lidstaten, terwijl ze gas geven, ook voluit op de rem gaan staan. Het zogenaamde gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid is daar een goed voorbeeld van: wel een dure diplomatieke dienst van 5.000 m/v, maar liefst geleid door een niet al te sterke hoge vertegenwoordiger (eerder Ashton, nu Borrell), die we vervolgens ook nog eens flink in de wielen rijden doordat elk van de 27 wel zijn eigen buitenlands beleid blijft voeren.

Andere voorbeelden? Wel in problemen geraakte eurolanden redden en samen een gigantisch coronasteunfonds optuigen, maar geen fiscale samenwerking, zodat de miljardenwinsten van multinationals onbelast blijven. Wel beloven om tot één Europees migratiebeleid te komen, maar dat de twintig jaar daarna niet realiseren, met vooral sinds april 2015 mensonterende vluchtelingendrama’s tot gevolg. Wel samenwerking afspreken tussen de inlichtingendiensten, maar dat vervolgens ook twintig jaar laten sloffen, totdat onder meer Al Qaida en IS met bloedige aanslagen de lidstaten dwingen.

Een klassieker uit het Brusselse jargon, donderdagavond ook nog weer gebezigd door Michel: ‘the lessons learned’. Als die lessen echt worden geleerd en Europa – opnieuw te lezen als: Commissie plus lidstaten – handelt daarnaar, dan is covid de kop indrukken vanaf nu een eitje.

Het bericht Europa drukt covid met gemak de kop in. Of niet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Geachte heer Van Houten, 

Met veel interesse las ik in de jongste editie van het werkgeversblad Forum uw interview, waarin u aankondigt dat u een deel van uw kostbare tijd gaat gebruiken om de burgers uit te leggen wat zij zoal aan het (grote) bedrijfsleven te danken hebben. In dat interview helaas geen woord over de vele malen dat ook uw bedrijf is veroordeeld voor kartelvorming – voor verboden prijs- en marktafspraken dus. 

Potsierlijk 

In het interview slaat u zich als een moderne King Kong op de borst dat Philips wereldwijd zo netjes zijn belastingen betaalt. U bent in goed gezelschap: ik doe dat namelijk ook, al meer dan 40 jaar! Alleen heb ik nooit de aanvechting gehad daarmee de publiciteit te zoeken. In mijn milieu – dat van de eenvoudige loonslaaf – wordt belasting betalen niet gezien als een verdienste, maar eerder als bijvoorbeeld een plasje: niet per se leuk, maar het hoort bij het leven. U daarentegen maakt er een roadshow van. Beseft u en beseffen VNO-NCW en premier Rutte, op wier verzoek u zich blijkbaar onder de mensen begeeft, wat de beeldvorming is als een topondernemer van uw formaat het podium opstapt met de boodschap: ‘Boeren, burgers en buitenlui, luister en huiver, groot nieuws: wij betalen belasting!’? Bent u niet bang dat dit nogal potsierlijk is, en misschien zelfs beledigend voor alle werknemers én ondernemers die nooit anders hebben gedaan? Tot daar de belastingen. 

Verboden prijs- en marktafspraken

Veel ernstiger vind ik dat u in uw interview met geen woord rept over het kartelverleden – hopelijk is het tweede deel van het woord correct – van Philips, en de redactie van Forum u daar blijkbaar ook niets over heeft gevraagd. Ik weet niet eens meer hoe vaak het bedrijf dat u mag leiden al is veroordeeld, maar in elk geval voor manipulatie van de markt voor chips in mobieltjes, bankpassen en paspoorten, voor tv- en computerschermen en voor keukenuitrusting,  koffiezetmachines, stofzuigers, homevideo en –cinema, elektrische tandenborstels en haardrogers – excuus als de lijst onvolledig is! Door met andere bedrijven in uw sector stiekeme en verboden prijs- en marktafspraken te maken, betalen consumenten per definitie te veel, en heeft Philips dus vele duizenden mensen (tienduizenden? honderdduizenden? miljoenen? Zegt u het maar!) willens en wetens geld uit de zak geklopt. En in één moeite door collega-ondernemers benadeeld die wèl eerlijk hun brood verdienen.

Georganiseerde massadiefstal

Bij de Europese Commissie in Brussel hebben ze ons vaak genoeg uitgelegd hoe dat in zijn werk gaat. Topmanagers van branchegenoten treffen elkaar in luxe oorden liefst aan het andere eind van de wereld om er onder het genot van een exquis diner of een partijtje golf te bespreken hoe ze de klanten die hun bedrijf groot hebben gemaakt, nu weer eens collectief een poot zullen uitdraaien. Ze spreken absolute geheimhouding af en maken geen notulen. In telefoontjes gebruiken ze codetaal. Karteldeelnames zijn dus niets anders dan welbewuste, georganiseerde, platte massadiefstal. ‘Een beredeneerd misdrijf ten koste van weerloze consumenten’, zegt de Belgische juriste, gespecialiseerd in mededingingsrecht, Julie Vander Donckt. ‘Het equivalent van diefstal door mooi geklede dieven’, aldus ook de Amerikaanse concurrentie-expert Joel Klein.

Of de Amerikanen daar ook zo’n mooi woord voor hebben weet ik niet, maar bij ons heet iemand die bij voorbeeld een smartphone steelt, daarvoor wordt beboet en het dan een tweede en derde keer doet, al snel een draaideurcrimineel. Uw bedrijf is dat dus ook: een draaideurcrimineel. Maar wel een Koninklijke, want het Hof ziet blijkbaar in opeenvolgende kartelveroordelingen, tot in hoogste instantie, geen aanleiding om Philips dat predicaat te ontnemen. Terwijl toch de belangrijkste verplichting voor het behoud van die eretitel is dat de drager alles nalaat wat zijn reputatie zal schaden.  

Illusie van onschuld 

Philips heeft dat niet gedaan, maar eerlijk is eerlijk: zeker u zet, als er weer eens een kartel met Philipsdeelname wordt opgerold, wel alles op alles om de reputatieschade te beperken. Telkens als ‘Brussel’ (de Europese Commissie) uw bedrijf een kartelboete oplegt, is die ‘ongerechtvaardigd’ of ‘disproportioneel’ of allebei. Of u kondigt beroep aan, kwestie van de illusie van onschuld nog even langer in leven houden. En wat zegt uw woordvoerder als de boetes na jaren procederen dan toch tot in hoogste instantie overeind blijven? ‘We betreuren het om met dit soort gedrag in verband te worden gebracht.’

Geweldig, hoe hier de strategie van een gewone en een Koninklijke draaideurcrimineel uiteenlopen. Stel u voor: Je overvalt een bank, schiet bij wijze van waarschuwing een paar patroonhouders leeg in het plafond, je knevelt het personeel twee aan twee aan de balie en sluit de directeur op in de kluis, en nadat je buiten door de politie bent geklist geef je ter plaatse een persbericht uit: ‘Ik betreur het om met dit soort gedrag in verband te worden gebracht.’ Ik geef het niet graag toe, maar dit is bijna klasse. 

Donker kantje

Ik hoop dat u op uw roadshow dit soort trucjes achterwege laat, en de gloeilampenfabrikant die Philips ooit was recht doet door ook dit donkere kantje van uw bedrijf, dat van grossier in karteldeelnames, even wat licht te gunnen. De samenleving heeft daar recht op. En als die belastingen toch allemaal al zo keurig betaald zijn, dan wordt het misschien ook wel tijd om die vele duizenden consumenten (tienduizenden, honderdduizenden? miljoenen? Zegt u het maar!) die door Philips bestolen zijn, te compenseren.

Het bericht Koninklijke draaideurcrimineel op roadshow verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Zolang ze geen proces beginnen, kunnen we nog even door met de vouchers,’ aldus Rutte afgelopen woensdag, met ‘ze’ doelend op de Europese Commissie. Dat zegt veel over zijn respect voor Brussel, maar ook – erger – over zijn respect voor wetgeving. Tegelijkertijd schreeuwt hij wel moord en brand als Zuid-Europese regeringsleiders de Europese tekortregels aan hun laars lappen. Maar die kunnen met net zoveel – of beter: met net zo weinig – recht zeggen: ‘Zolang ‘ze’ geen proces beginnen kunnen we nog even door.’

Obstructie: tijd rekken, afstel als doel

Het wàs nog erger in Nederland, want waar Rutte de ook door hem geaccordeerde Europese wetgeving aan zijn laars lapte, vroeg verkeersminister Cora van Nieuwenhuizen – oud-Europarlementariër – aanvankelijk zelfs de inspectie om tot eind volgende maand niet te handhaven.

Dat is pure obstructie, in de wetenschap dat het al gauw een paar jaar duurt voordat ‘Brussel’ met een inbreukprocedure voor de Europese rechter zijn gelijk kan halen. Tegen die tijd zijn natuurlijk al legio vouchers uitgedeeld, zijn touroperators en luchtvaartmaatschappijen er met de poet vandoor en gaat geen enkele vakantieganger, moe gebeukt, nog achter zijn geld aan.

Rutte doet wat hij mediterranen verwijt

Helaas, de geschiedenis herhaalt zich. Precies zoals Rutte, Van Nieuwenhuizen en andere Europese regeringen nu illegaal de reisindustrie te hulp snellen en haar klanten gedwongen tot kredietinstelling bombarderen, weigeren ze ook al jaren de auto-industrie het mes op de keel te zetten om een flinke vloot gemanipuleerde diesels binnen de wettelijke uitstootnormen te brengen.

Als gevolg van die laksheid rijden er 35 miljoen te vuile auto’s rond in Europa, waardoor grote steden gedwongen zijn om met milieuzones de dieselgate-drek van hun nationale overheden op te ruimen. Wat niet verhindert dat er – net als door het coronavirus – toch nog duizenden mensen vroegtijdig zijn overleden of komen te overlijden (eindverslag van de EP-onderzoekscommissie). Die auto-industrie redeneert immers net als Rutte: ‘Zolang ze geen proces beginnen, kunnen we nog even door.’

Veel winst hebben Rutte en Van Nieuwenhuizen met hun struikroversmethoden niet geboekt. KLM is verstandiger dan zij samen en doet, bij nader inzien, precies wat de Commissie adviseert: klanten die dat willen terugbetalen en de vouchers zodanig aantrekkelijk maken, dat een zo groot mogelijk aantal klanten op vrijwillige basis toch daarvoor kiest in plaats van voor terugbetaling.

Bevriende bedrijven voor de burgers

En de Commissie? Die zet, omdat de nationale hoofdsteden haar ooit uitdrukkelijk opdroegen te waken over naleving van wetten en andere afspraken, haar inbreukprocedure tegen lidstaten die de passagiersrechten blijven schenden gewoon door, niet meteen maar zoals altijd voorafgegaan – en Rutte weet dat heel goed – door een vriendelijke laatste waarschuwing.

Het nettoresultaat van het optreden van de premier is dan ook enkel dit: dat hij voor heel Nederland en de rest van Europa nog maar eens bewezen heeft dat hij onder alle omstandigheden de belangen van – delen van – het bedrijfsleven boven alles stelt, en de grens tussen wat hij eerder goed en slecht populisme noemde, flinter- en flinterdun is.

Het bericht Vriendjes gaan voor Rutte boven de wet verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe heeft het zover kunnen komen? De medische zorg in België heeft een geweldige reputatie, veel Nederlanders trekken de grens over om er zich te laten behandelen. Anders dan in Nederland was het aantal bedden, inclusief ic, geen moment een probleem. Met een flink pak anti-corona maatregelen, drie volle dagen vóór en strenger dan in Nederland, ging België ook op dat punt veelbelovend van start.

De rusthuizen: drama

Tot begin april leek de situatie er niet wezenlijk anders dan in de meeste andere Europese landen. Maar toen kwamen de cijfers los uit de woonzorgcentra, en bleek dat zich achter de muren van deze rusthuizen een regelrecht drama voltrok.

Al in een vroeg stadium waren de deuren voor bezoek op slot gegaan, maar te laat zagen beleidsmakers in dat zorgwerkers, nauwelijks beschermd dan wel ‘met een schort van de beenhouwer en een duikbril’ zoals een Kamerlid het omschreef, het virus in ploegendiensten via de personeelsingang binnen brachten. Sindsdien zijn de sterftecijfers uit de woon-zorgcentra elke dag hoger dan die in de ziekenhuizen, waarop de politieke aandacht zich de eerste weken concentreerde.

Woede over De Block

De zwaar miskende risico’s in de woon-zorgcentra waren niet de enige blunder in het Belgische beleid. Grote woede was er ook, en nog steeds, over federaal minister van volksgezondheid Maggie De Block. De Block, lid van de Vlaams-liberale Open VLD, de partij van oud-premier Guy Verhofstadt, en zelf huisarts, deed het coronavirus aanvankelijk af als ‘een griepje’ en degenen die haar daarop kritiseerden als ‘dramaqueens’.

Eenmaal bijgedraaid was De Block wel de geestelijke moeder van de in Vlaanderen niet meer weg te denken slogan ‘Blijf in uw kot’. Wat haar dan weer zeer kwalijk wordt genomen is dat zij tussen 2015 en 2018 de hele strategische voorraad van 6 miljoen hoogwaardige mondmaskers liet vernietigen zonder ze daarna te vervangen. Volgens De Block waren ze niet correct bewaard en daardoor onbruikbaar, maar volgens viroloog Marc Van Ranst ging dat enkel om de elastiekjes.

Zoals andere landen had België daarna de grootste moeite om zich van nieuwe mondmaskers te voorzien. Ook met het testmateriaal ging het aanvankelijk flink mis. Het deugde niet of er zat een verkeerde handleiding bij, waardoor een serie Belgen teststaafjes voor in de keel tot diep in de neus kreeg – foutje bedankt!

Een demissionaire minderheidsregering

Natuurlijk is een pandemie van deze omvang voor elke beleidsmaker nieuw, maar dat België een mini-minderheidsregering (38 op 150 zetels!) met gedoogsteun heeft en maar liefst acht ministers van volksgezondheid in bijna even veel regeringen, helpt ook niet echt.

Een besluit om de woon-zorgcentra weer beperkt open te gooien voor bezoek – één per bewoner, en dan steeds dezelfde – was na minder dan een etmaal alweer van tafel, bij de heropening van tuincentra en doe-het-zelfzaken bleef duidelijkheid over wie wel en niet open mocht uit tot de avond vóór de heropening.

Volgens sommige provincie-gouverneurs en burgemeesters was zelfs de wettekst zo vaag, dat ze die voor hun eigen grondgebied nog zelf interpreteerden. Eerder al was er een weinig verheffende discussie tussen ministers, ‘gewoon’ via de media, over de vraag of een fietstochtje van meer dan 50 kilometer nu wel of niet zou moeten kunnen.

Sophie Wilmès, die eind vorig jaar haar partijgenoot Charles Michel opvolgde en nu al haar tweede regering leidt, houdt noodgedwongen een laag profiel aan, maar haar kalme optreden, gebrek aan profileringsdrang en afkeer van politieke spelletjes dwingen respect af. Steeds nadrukkelijker ook plaatst zij de gitzwarte sterftecijfers in haar land in perspectief.

Maar België telt wel alle (vermoedelijke) Corona-gevallen mee

België, en het is daarin redelijk uniek,  neemt immers ook vermoedelijke coronagevallen (van mensen die niet zijn getest) mee in de statistieken. Nederland bijvoorbeeld doet dat niet. Daardoor ligt het werkelijke sterftecijfer in België lager dan de officiële cijfers aangeven en dat in Nederland hoger, wat elke vergelijking onmogelijk maakt.

Anders dan Wilmès mist de al eerder genoemde Maggie De Block, zeker in Franstalig België dat elke dag luider haar ontslag eist, de autoriteit om nog veel te kunnen doen. Haar recente tv-optredens helpen ook al niet. In een videovergadering met de Kamercommissie voor volksgezondheid eerder deze maand, rechtstreeks uitgezonden door het Franstalige LN24, haalde ze 12 seconden lang beeldvullend haar neus leeg. ‘Een beetje minder transparantie mag ook wel’, was één van de talloze commentaren uit Wallonië. Bij nog weer een ander video-overleg, recenter, speelde ze ongeïnteresseerd met haar haar.

Mondmaskers in het OV

België houdt, en dat is voor het land zeer atypisch, de komende weken wel de voet op de rem. Het lopende regime met enkel voedingszaken, brico’s en tuincentra open, geen visites aan vrienden, kennissen of familie en enkel op straat om te wandelen, hardlopen of fietsen in uitsluitend gezinsverband, blijft geldig tot 3 mei, daarna komen in fases versoepelingen, zoals alle winkels weer open (11 mei, met inachtname van de 1,5 meter afstand), beperkt familie- en vriendenbezoek en ook in de loop van mei een voorzichtige en gedeeltelijke hervatting van het onderwijs. In het openbaar vervoer wordt het gebruik van mondkapjes verplicht.

Het besef is groot, ook bij premier Wilmès, dat de dalende besmettingsgraad en het teruglopende aantal ziekenhuisopnames bij een te grote versoepeling meteen weer omhoog kunnen schieten. Zou dat het geval zijn, waarschuwde ze al, dan trekt België de teugels meteen opnieuw aan.

Het bericht België: Struikelend naar post-corona verscheen eerst op Wynia's Week.

België, dat al sinds december 2018 zonder volwaardige regering zit, zag vorige week donderdag het licht, en dat was ook al geen dag te vroeg. Per vrijdagavond 12 uur moesten alle cafés en restaurants dicht en ging meteen ook het onderwijs voor vijf weken op slot: eerst tot 3 april en daarna nog twee weken voor de Paasvakantie. Voorts moesten per meteen alle non-food-winkels sluiten. Eveneens tot 3 april mogen die alleen op werkdagen nog open. Buurland Nederland was daar op dat moment nog niet aan toe. 

Uitwijken naar Nederland!

Drie effecten waren zo voorzienbaar als sneeuw in een pre-industriële winter. Eén: dat er op vrijdagmorgen een ongeziene run op de supermarkten zou ontstaan. Twee: dat veel Belgen zich voor vrijdagavond 12 uur nog even snel klem zouden zuipen, ‘op’ café natuurlijk, en zo dicht mogelijk op elkaar. En drie: dat wie zich slimmer waande dan de rest, op zaterdag en zondag voor zijn natje en droogje massaal naar Nederland zou uitwijken.

Onverantwoord, zo reageerden tal van Belgische politici, want echt het stomste wat je kan doen als je net voor wij het virus willen indammen het nog even vrij baan geeft. Virologen die zeiden te vrezen dat we de effecten van die laatste snelle ‘Corona-feestjes’ later deze week in de cijfers terugzien, lijken al gelijk te krijgen.    

De belangrijkste vraag is niet hoe mensen zo dom of asociaal of allebei tegelijk kunnen zijn, want dat is van alle tijden. De vraag is waarom regeringen – aangesteld om te regeren – dit voorzienbare gedrag niet de pas afsnijden door als het er echt op aankomt even met elkaar te overleggen en hand in hand op te trekken. Waarom ze zelfs bij een wereldcrisis toch weer een nationale reflex hebben. Hoe is het mogelijk dat de liberale premier van land X zijn of haar beleid in zo’n ongeziene crisissituatie niet afstemt met de eveneens liberale premier van buurland Y om dan samen te komen tot een beleid dat werkt? Waarom op zulke momenten de Benelux niet even geactiveerd, waarin we al meer dan 60 jaar zo aandoenlijk grensoverschrijdend samenwerken? En het altijd weer zo weinig verenigde Europa, eerder en beter dan nu het geval was?

Europese leiders vergaderen nu via video

Pas heel laat zag de Europese Commissie in dat voor haar, ook al heeft ze op het vlak van volksgezondheid weinig bevoegdheden, misschien toch wel een taak was weggelegd. Ook de Europese Raad – van de regeringsleiders van de lidstaten – kwam maar moeizaam op gang. Een week geleden belegde voorzitter Charles Michel – de vorige Belgische premier – voor het eerst in het bestaan van deze topbijeenkomsten een videoconferentie, waarop de regeringsleiders afspraken maakten over materiaalaankoop en –ontwikkeling, vaccinonderzoek en sociaaleconomische steun. Vandaag volgt een tweede.

In die tussentijd beloofde de Commissie maximale flexibiliteit bij de toekenning van staatssteun en tekortafspraken, maar zette ze ook een ad hoc deskundigenraad op en kondigde ze op de valreep een 30 dagen geldend, bijna absoluut reisverbod af.

Daarmee staat alles klaar om de strijd met covid-19 – ‘Corona’ – aan te gaan, en komt het nu enkel nog aan op de uitvoering op het niveau van de EU-lidstaten, de traditioneel zwakste schakel in de Europese samenwerking. Aan Nederland lijkt het, na de ronduit dramatische volksrede van premier Mark Rutte gisteravond, niet langer te liggen. Welk beest, zouden ze in Wallonië zeggen, heeft hem gestoken dat hij in een paar dagen zo radicaal is bijgedraaid?

Speciaal Rutte mag het zich aantrekken dat een Belgische burgemeester (van Turnhout) zich zondag nog genoodzaakt voelde zijn collega’s van Breda, Tilburg en Eindhoven op te roepen het horecatoerisme op Brabant te stoppen, en hen te vragen alles in het werk te stellen om hun nationale overheid te sensibiliseren.

Sluis was slimmer

Ook de horeca en middenstand in het door Belgen overspoelde Sluis, in Zeeuws-Vlaanderen, gaven meer blijk van visie dan het hele kabinet door zondag op eigen initiatief hun zaken te sluiten, en de volksgezondheid voorrang te geven op wat anders misschien wel hun beste verdiendag van het jaar was geworden. Eerder dan hun leiders zagen zij in dat je een wereldprobleem niet oplost met een afwijkende, nationale aanpak of het nastreven van eigenbelang. Datzelfde geldt voor sommige non-food-winkels in België die gisteren zelf besloten ook door-de-weeks hun deuren dicht te houden. ‘Want dan kun je net zo goed besmet raken als in het weekend.’ 

Wat een verschil met de Nederlandse politiek en met die horecaondernemers in België die vrijdagavond op de valreep nog even een Coronafeestje bouwden. Eén van hen was de echtgenoot van liberaal partijvoorzitter en tot voort kort federaal premierskandidaat Gwendolyn Rutten, bijna-naamgenoot van onze premier. Hij bouwde een Coronafeestje in zijn bescheiden koffiebar (20 plaatsen) in Aarschot, met naar eigen zeggen ‘zeker 30 man binnen en nog meer dan 100 op straat’. Ook een dag later vond hij dat nog doodnormaal: ‘Het was gezellig’ en ‘het was niet tegen de wet.’ God, als Die bestaat, verhoede dat ooit moord en doodslag uit het strafrecht worden gehaald, want dan ben je in het gezelschap van sommige liberalen je leven niet meer zeker. 

Het bericht Zelfs bij een wereldcrisis reageert Nederland solo verscheen eerst op Wynia's Week.

Het plotse besluit van haar omhooggevallen opvolgster op Defensie in Duitsland, Annegret Kramp-Karrenbauer, om straks het CDU-partijvoorzitterschap neer te leggen en bij nader inzien Angela Merkel toch maar niet op te volgen als Bondskanselier, is ook voor ‘VDL’ een streep door de rekening.

Als Commissievoorzitter ben je niks zonder een stevige Frans/Duitse as, en net die is momenteel in geen velden of wegen te bespeuren. Emmanuel Macron heeft de handen vol aan gele hesjes en ander binnenlands malheur, hij zal alle zeilen moeten bijzetten wil hij zichzelf in 2022 kunnen opvolgen. Duitsland mist met zijn krakkemikkige CDU-CSU/SPD-coalitie en een leider die haar vertrek al heeft aangekondigd evenzeer de power waarover het normaal wel beschikt. En wat de Europese agenda van de twee grootmachten aangaat: er zijn momenteel nauwelijks onderwerpen te bedenken waarover ze het níet oneens zijn.

Op veel steun van die kant hoeft Von der Leyen dus niet te rekenen. Voeg daar nog bij de loodzware Brexit-onderhandelingen die minstens dit hele jaar in beslag gaan nemen, de aartsmoeilijke onderhandelingen over een nieuwe meerjarenbegroting (geen euro extra, zegt Rutte; waar hebben we dat eerder gehoord?) en de ongeziene verdeeldheid onder lidstaten over kernpunten van het migratiebeleid (nog steeds) en rechtsstaat en democratie, en het is wel duidelijk dat ook dit jaar de agenda Europa leidt in plaats van andersom.

Dat is jammer, omdat de Commissie-Juncker de eerste in decennia was die in elk geval weer probeerde aan de weg te timmeren en Von der Leyen in sterke publieke optredens de indruk wekt diezelfde ambitie te hebben.

Voor echt succesvolle Commissies moeten we al terug naar het tijdperk-Delors (1985-1995). In een tijd dat euroscepsis nog vooral een Britse aangelegenheid was, legde hij – geholpen door een verstandshuwelijk tussen Kohl en Mitterrand – de basis voor de economische en monetaire unie met de euro als gemeenschappelijke munt, voor de interne markt die een ongekende banen- en welvaartsmotor zou worden, en voor de uitbreiding – de grootste in één keer -richting Midden- en Oost-Europa.

Na Delors kwam de Luxemburger Santer, wiens Commissie in de herinnering blijft door haar gedwongen aftreden, in een sfeer van gekonkel en vriendjespolitiek, begin ’99. Santer had zijn Commissie kunnen redden door de van corruptie betichte Franse Eurocommissaris (en oud-premier) Edith Cresson te ontslaan, maar hij zwichtte voor toenmalig Frans president Chirac, die platweg dreigde zich te wreken op het groothertogdom.

Na Santer was het de contactgestoorde technocraat Romano Prodi die vijf jaar op de winkel mocht passen – onder zijn bewind werd de euro ingevoerd en kwam de uitbreiding met tien nieuwe lidstaten uit Midden- en Oost-Europa tot stand. Zijn opvolger Barroso ontpopte zich tot loopjongen van de Raad (de lidstaten), de Commissie heette in zijn tijd ‘het Raadssecretariaat’.

Na vijf jaar beloofde Barroso beterschap en gunde het Parlement hem in een vlaag van verstandsverbijstering nog eens vijf jaar, waarin natuurlijk van beterschap niets te bespeuren viel.

Juncker brak met die slaafse en Raadsafhankelijke opstelling en legde meteen bij zijn aantreden een stevige eigen agenda op tafel. Die is deels gerealiseerd (zijn investeringsplan, het Europese veiligheids- en defensiebeleid), maar hij kreeg ook te maken met de Griekse crisis, de migratiecrisis en Brexit. En met lidstaten die (spreiding migranten; rechtsstaat en democratie) steeds steviger de kont tegen de krib gooiden en in eigen kring (de Raad) te weinig werden gecorrigeerd.          

Net als in 2014 bij het aantreden van Juncker ontbreekt het ook de Commissie-Van der Leyen niet aan ambities. Met haar ‘Green Deal’ (klimaatinitiatief) wil ze niks minder dan de planeet gaan redden, digitaal claimt ze leiderschap, en ze wil dat Europa vanaf nu ook met zijn buitenlands beleid een hoofdrol afdwingt op het wereldtoneel.

Dat klinkt allemaal goed, maar Commissie en Parlement kunnen nog zoveel willen, als de Raad (lidstaten) niet meedoet wordt het niks. Neem het snode plan van twintig jaar geleden (‘Lissabon-proces’) om de Unie in tien jaar tot ‘meest concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld’ te maken.

Het werd een sof, omdat veel lidstaten het vertikten de beloofde investeringen in onderzoek en ontwikkeling te doen, en Amerika die zonder van zijn neus te maken wel deed.

Zo gaat het vaak. Als de EU-lidstaten eerder werk hadden gemaakt van (gezamenlijk) financieel toezicht, waren de financiële en bankencrisis niet zo gierend uit de hand gelopen. Nu zijn ze daar tien jaar na de crisis nòg mee bezig. Als ze hun buitenlands beleid vorm hadden gegeven zoals al sinds het begin van deze eeuw de bedoeling is, waren ze niet in de figurantenrol blijven hangen die ze nu vervullen, ondanks een gezamenlijke diplomatieke dienst van 5- à 6.000 m/v.

Als ze de EU-lidstaten eigen beloften uit 1999 over een gemeenschappelijk asielbeleid en informatie-uitwisseling tussen geheime diensten waren nagekomen, waren ze beter gewapend geweest tegen migratiecrises en terreuraanslagen.

‘We nemen vaak pas besluiten als we met onze rug tegen de muur staan, de afgrond voor ogen en het mes op de keel’, aldus ooit oud-Raadsvoorzitter Herman Van Rompuy over de werkelijke dynamiek in Brussel. Europa brengt zichzelf daarmee grote schade toe. Want wie zich aan de lopende band presenteert als kampioen dit en wereldleider dat en daar vervolgens niks van terecht brengt, maakt zich vooral tot kampioen bluf.

Het bericht De Europese Unie is vooral kampioen bluf verscheen eerst op Wynia's Week.

Wim Kok, want van hem de donderpreek, zat er in die periode ‘goed doorheen’, schrijft Marnix Krop in een mooie biografie van de vorig jaar overleden oud-premier (1994-2002) en oud-FNV-voorzitter. De ongekend hete ‘WAO-zomer’ was op haar hoogtepunt, Kok had zichzelf hopeloos het moeras in gemanoeuvreerd, en was ettelijke malen de wanhoop nabij: ook die bewuste avond net na het ‘BPO’, het wekelijkse bewindspersonen-overleg van zijn PvdA.

Een flink deel van zijn eigen vakbeweging en partijachterban maakte Kok voor ‘verrader’ uit omdat uitgerekend hij – oud-vakbondsman – zich sterk maakte voor zeer drastische ingrepen in de arbeidsongeschiktheidswetgeving, één van de paradepaardjes van de Nederlandse sociale zekerheid.

De man die eerder huzarenstukjes op zijn naam had gezet als het fameuze Akkoord van Wassenaar – met de werkgevers, loonmatiging voor rendementsherstel in ruil voor arbeidstijdverkorting en banen, de start van het Nederlandse poldermodel – en daarvoor de fusie tussen NVV en NKV tot FNV, was hier de regie compleet kwijt.

Half Nederland was arbeidsongeschikt

Koks strategische keuze aan het begin van de kabinetsperiode voor het ministerschap van Financiën – om greep te houden op de volle breedte van het kabinetsbeleid, om Lubbers te kunnen controleren en om zich niet in de hoek te laten drummen zoals voorganger Den Uyl door Van Agt in één van de meest rampzalige naoorlogse kabinetten enkele jaren eerder – keerde zich nu tegen hem.

Kok moest wel bezuinigen op de WAO, die quasi half Nederland gesubsidieerd thuis hield en daardoor onbetaalbaar werd, en kon dat uiteindelijk vanuit het door hem zo passioneel beleden solidariteitsbeginsel ook verdedigen. Want wat was nu beter: een WAO die door onbeperkt misbruik zichzelf vroeg of laat gegarandeerd zou opblazen, of een uitgeklede WAO maar wel met garanties voor wie er wegens arbeidsongeschiktheid echt niet buiten kon? Zo helder gesteld was het antwoord op die vraag relatief eenvoudig, maar voor het er was hadden al duizenden leden de PvdA de rug toegekeerd, en was Kok zijn status van halve Messias voor lange tijd kwijt.

Marnix Krop – een jurist en politicoloog die het grootste deel van zijn professionele leven als diplomaat werkte – sprak meer dan honderd mensen uit de omgeving van Kok en in totaal 18 keer met de stichter van paars zelf. Dat hij bijna 400 pagina’s nodig heeft voor nog maar een half mensenleven – het premierschap volgt later in een tweede deel – zegt veel over de grondigheid waarmee hij zijn titanenklus heeft opgepakt. Zo is de biografie van Kok, die hier en daar net iets strakker geredigeerd had mogen worden, er meteen ook één van een kwart eeuw vakbeweging.

Gezellig? Vaak niet

Krop maakt daarnaast veel ruimte voor de jeugd van Kok in een klein Zuid-Hollands polderdorp, zijn jaren als ijverig maar ook wel in zichzelf gekeerd scholier, de manier waarop zijn ouders en grootouders hem vormden. Daarna zijn niet voor de hand liggende transfer naar Nyenrode, zijn grote belangstelling voor het buitenland die hem al vroeg naar Brussel en naar het Europees Vakverbond leidde. Af en toe zet Krop ook even de schijnwerper op Wims echtgenote Rita, zijn ‘enige echte maatje’, en hun kinderen. 

In Brussel, maar dan pas later, mochten we de ‘buitensporige humeurigheid’ meemaken waarvan Krop ook getuigt. Zo wilde een nukkige Kok na een grotendeels mislukte EU-top in Cardiff afreizen zonder de pers te woord te staan, de afgedwongen persconferentie waarvoor hij uiteindelijk met grote tegenzin toch terug kwam werd niet echt gezellig. Maar het gebeurde ook dat hij ná zo’n persconferentie (Wenen, december 1998) een pilsje bleef drinken en off the record eindeloos over Europa vertelde met zoveel liefde en passie dat het jammer is dat niet iemand dat toch stiekem heeft opgenomen en uitgezonden.

Een grote meneer

Een ander, wél publiek optreden, was al net zo indrukwekkend: een debat over de ‘Derde Weg’ voorjaar 1999 in Washington met Bill Clinton, Tony Blair en toenmalig Duits kanselier Gerhard Schröder, waarin Kok, de in zichzelf gekeerde Zuid-Hollandse polderjongen, wel mooi de toon aangaf. Maar dat, samen met het EU-voorzitterschap van begin 1997, is allemaal stof voor Krops tweede deel, dat in 2022 wordt verwacht.

Tot slot het incidentje uit het begin van dit verhaal. Dat hielp Kok zelf een paar dagen later de wereld uit. Een grote meneer, zouden ze in België zeggen, en nee, dat heeft niets met lichaamslengte te maken.

Het bericht Mooie bio van staatsman Kok verscheen eerst op Wynia's Week.

Met de klassieke ontwikkelingshulp – ook al komt wereldwijd 56 procent daarvan uit de zakken van Europese belastingbetalers – lukt het de Europeanen niet meer om weer de baas te spelen in Afrika. Hulpverleners komen al jaren tot diep in de Afrikaanse rimboe Chinezen tegen, die op grote schaal investeren in bruggen, wegen, viaducten en de ontginning van kostbare grondstoffen, die vervolgens maar al te vaak met grote spoed naar China verdwijnen. Europese en andere westerse, aan de overheid gelinkte investeerders kunnen daar niet tegenop.

‘Wij kunnen niet tegen een dictator zeggen: als u met ons in zee gaat, dan storten we een stevig percentje op uw Zwitserse bankrekening,’ zegt Pim van Ballekom, financieel expert, VVD-senator en bij de Europese Investerings Bank (EIB) in Luxemburg jarenlang verantwoordelijk voor Afrika. Chinezen hebben daar minder moeite mee. Voor de rijke Afrikaanse grondstoffenvoorraden doen ze alles.

Hoe het nieuwe Europese investeringsbeleid in Afrika, en voor een deel ook Azië, precies moet worden georganiseerd, staat nog niet vast. Een high level studiegroep onder leiding van Thomas Wieser, een autoriteit in Brussel en tot begin vorig jaar het financiële brein achter de eurogroep, deed de Europese ministers van Financiën deze week drie suggesties aan de hand.

Via de uitbouw van een speciale eenheid bij de EIB, waarmee EIB-president Werner Hoyer al bezig is, via de Europese Herstel- en Ontwikkelingsbank (EBRD) in Londen of via een nieuw instituut, waarin de beide banken samenwerken, eventueel nog aangevuld met nationale ontwikkelingsbanken. Volgens ingewijden valt voor alle drie de opties wel wat te zeggen, Van Ballekom – tot twee jaar geleden EIB-vice-president – ziet logischerwijs het meest in de EIB-optie.

De EBRD was oorspronkelijk bedoeld om ex-Sovjet-republieken te laten kennismaken met de zegeningen van de markteconomie, en richtte zich pas later op Turkije en Noord-Afrikaanse landen. Ze is ook geen EU-, maar eerder een G7-instelling. De EIB, aldus Van Ballekom, heeft al zeer veel ervaring in Afrika, en maakt daar zelfs zo’n 10 procent van haar omzet, ofwel een slordige 8 miljard per jaar.

De EBRD komt overigens aan ongeveer datzelfde bedrag. Een nieuwe instelling creëren is politiek vaak een gemaksoplossing, ‘maar dan moet je met drie in plaats van met twee gaan coördineren, wat nòg lastiger is’, meent Van Ballekom. Nog weer een (Europese) instelling erbij, met personeel en kantoren, zal ook niet de voorkeur van Mark Rutte zijn. Die is eerder van kleiner en beter dan van groter en duurder.

Het rapport van Wieser, een Amerikaanse Oostenrijker, komt op een interessant moment. De klimaatverandering slaat harder toe in Afrika dan bij ons, er gaat geen klimaattop voorbij of er worden weer miljarden beloofd voor aanpassing (‘adaptatie’). Maar onnoemelijk veel miljarden zijn ook nodig om de economische emigratie uit Afrika aan banden te leggen en deals te maken met landen die er nu nog niet over piekeren terugnameakkoorden te sluiten.

Dat we tegelijk de Chinese grondstoffenjacht wat kunnen intomen zou mooi meegenomen zijn. Afrikaanse landen zouden, met Europese steun, die grondstoffen ook zelf kunnen winnen en exploiteren. Van Ballekom: ‘Ik heb nog steeds het misschien wat naïeve idee dat we Afrikaanse landen ervan kunnen overtuigen dat wanneer ze met de EIB of EBRD in zee gaan, hun maatschappelijke rendement net iets groter is.’ Of het er allemaal van komt? Afwachten. De Europese Unie is een kei in het opzetten en vervolgens weer laten verslonzen van megaprojecten. De contacten met mediterrane landen, die de afgelopen jaren zo brood- en broodnodig waren op migratievlak, zijn net zo vaak opgebouwd als daarna weer op een waakvlammetje gezet, de laatste grote euromediterrane top was in 2008 op initiatief van de Franse president Nicolas Sarkozy. Dat is elf jaar geleden. Xi Jinping hoeft zich nog niet echt zorgen te maken.

Het bericht Ook Brussel wil nu waar voor zijn geld in Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.

De Europese leiders hebben de kiezer flink afgestraft voor zijn massale opkomst bij de verkiezingen voor het Europees parlement van eind mei. Door het selecte clubje mensen dat het continent de komende vijf jaar mag leiden gewoon weer vanuit besloten achterkamertjes te parachuteren, in plaats van via het democratische experiment van de EU-lijsttrekker of Spitzenkandidat.

Voor die moord op klaarlichte dag (op de Spitzenkandidat) zou misschien nog wat te zeggen zijn als de achterkamertjes zulke geweldige resultaten opleverden, maar het verleden wijst anders uit. De Italiaan Romano Prodi – wie kent hem nog? – werd in 1999 door de staats- en regeringschefs als God op aarde gepresenteerd. Eenmaal geland bleek het een grijze muis die nauwelijks uit zijn woorden kon komen.

De Luxemburger Jacques Santer (1995-1999), op het schild gehesen nadat Benelux- en partijgenoten Ruud Lubbers en Jean-Luc Dehaene allebei getroffen waren door een veto, deed het in zijn broek voor de Fransen. President Jacques Chirac dreigde dat hij het Groothertogdom zou weten te vinden als Santer het zou aandurven de corrupte Franse Eurocommissaris Edith Cresson weg te sturen. Santer liet haar zitten, waarna de hele Commissie viel.

De Portugees José Barroso (2004-2014) was tien jaar lang de vazal van de lidstaten, de Commissie werd in zijn periode smalend ‘het Raadssecretariaat’ genoemd. Het Parlement was zo dom hem na een mislukte eerste vijf jaar een nieuwe periode te gunnen, zo mogelijk nog slechter dan de eerste, zeker ook doordat hij niet was opgewassen tegen de geslepen eerste vaste Raadsvoorzitter, de Belg Herman Van Rompuy. Kortom: als je het aan de staats- en regeringschefs overlaat, krijg je (meestal) geen sterke Commissievoorzitter.

Juncker: niet zo slecht

Jean-Claude Juncker, bij de grote massa in Nederland enkel bekend om zijn drankgebruik, was in dat opzicht een verademing. Onder veel moeilijker omstandigheden kon hij op zijn minst weer in de schaduw staan van de Fransman Jacques Delors, die in de periode ’85-‘94 de basis legde voor onder meer de interne markt en de euro.

De eigenzinnige Luxemburger Juncker, vijf jaar geleden niet de eerste keus van de lidstaten maar wel van het Parlement, kreeg lang niet al zijn prioriteiten gerealiseerd – denk maar aan migratie – maar wie een eerlijke balans opmaakt zal moeten vaststellen dat het gebrek aan voortgang op veel belangrijke terreinen niet zijn schuld was, maar die van de voortdurend bekvechtende lidstaten. En juist die gaven hun gebrek aan collectief leiderschap de afgelopen dagen een nieuwe dimensie met een benoemingenbeleid waarvoor elk MKB-bedrijf met meer dan vijf man personeel zich diep zou schamen.

Hoe liggen de kaarten nu? Wie zijn de winnaars en verliezers? Met welk dreamteam, als een beetje ironie is toegestaan, gaat Europa zijn nieuwe, beslissende vijf jaar in? Een kleine balans, met eerst de winnaars:

• De Franse president Emmanuel Macron. Hij veegde vanaf het begin EVP-kandidaat Manfred Weber onder het tapijt (waarna de EVP de kandidaturen van de concurrerende lijsttrekkers Timmermans en Vestager torpedeerde), en eindigt met een Française (Christine Lagarde) aan het hoofd van de ECB, en een hem welgevallige partijgenoot (Charles Michel) als Raadsvoorzitter. Machiavelli had het hem niet verbeterd.
• De Europese Raad als geheel. Met Charles Michel, Belg en dus geboren bruggenbouwer, aan het hoofd, versterken de lidstaten opnieuw hun positie. Dat zou goed nieuws zijn voor Europa als ook de positie van de Commissie zou worden versterkt, maar dat is niet het geval. Het CV van beoogd Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, geen oud-regeringschef maar een voormalig defensieminister, steekt bleek af bij dat van Juncker, maar nog veel belangrijker: zij mist als geparachuteerde de automatische steun van het Parlement. Dat geeft haar, zelfs als ze later deze maand de formele steun van het Parlement zou krijgen, een uiterst zwakke startpositie.
• De Visegradlanden: Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije. Zij voerden in de Europese Raad het verzet aan tegen Frans Timmermans, die zich de afgelopen jaren naar hun zin te intensief bemoeide met ‘hun’ rechtsstaat en democratie. Dat Victor Orbán juichte bij de uitkomst en een Eurocommissaris (Timmermans) kan worden afgestraft omdat hij zijn werk doet, zou veel andere regeringsleiders te denken moeten geven.
• De vier topfunctionarissen zelf. Von der Leyen, Michel, Lagarde en de nieuwe buitenlandchef Josep Borrell krijgen een topjob én een navenant salaris (alle vier rond de 30 mille per maand).

De verliezers:

• Níet Frans Timmermans en Margrethe Vestager. Zij grijpen weliswaar naast de hoofdprijs, het Commissievoorzitterschap, maar krijgen allebei wel een zwaar vice-voorzitterschap. Ook niet kanselier Angela Merkel, voor wie Weber waarschijnlijk nooit een droomkandidaat is geweest. Merkel krijgt een Duitse Commissievoorzitter en kon met haar lang volgehouden steun aan CSU-man Weber de rust in haar partijachterban herstellen.
• Wie wel verliezen: de Europese christen- en sociaaldemocraten. Beide partijen raakten diep verdeeld. De Spaanse socialistische premier Pedro Sánchez pleegde hoogverraad door Frans Timmermans, zeer actief in de Spaanse campagne, in te wisselen voor zijn eigen buitenlandminister Josep Borrell.
• Manfred Weber, die nu als herkozen EVP-fractieleider zijn manschappen moet overtuigen dat Ursula von der Leyen de beste keus is voor de plek die hij zelf had gewild. Voor hem wenkt een verre troostprijs: hij mag over 2,5 jaar Parlementsvoorzitter worden.
• Het Europese buitenlands- en veiligheidsbeleid. Dat Borell, één van de meest kleurloze ex-Parlementsvoorzitters ooit op dit cruciale moment (Trump, Poetin, Syrië, Iran, Midden-Oosten) die zware post krijgt is een regelrechte schande, omdat voor het veiligheidsbeleid van 28 landen met samen 500 miljoen inwoners alleen de allerbeste goed genoeg zou moeten zijn.

Arrogante regeringsleiders

Maar de belangrijkste verliezers zijn toch Europa, de Europese democratie en de kiezer. Net nu die ongewoon massaal zijn plicht doet, is het experiment met de Europese lijsttrekkers een gevoelige slag of misschien zelfs de doodssteek toegebracht. Niet alleen Macron, ook de EVP draagt daarvoor een zware verantwoordelijkheid, door met Weber een voor dit hoge ambt te zwakke kandidaat het veld in te sturen: precies de voorzet die Macron nodig had.

Het allerergste is het hernieuwde machts-onevenwicht in Brussel. Commissie en Parlement, de twee echt Europese instellingen, treden verzwakt aan en moeten dringend op zoek naar een nieuw bondgenootschap. De Raad, die maar al te vaak nationale belangen laat voorgaan op Europese en die zo een rem op de eenwording is, voelt zich sterker dan ooit. De arrogantie van de leiders gaat nu al zo ver dat ze zich afgelopen week in strijd met alle regels zelfs schaamteloos bemoeiden met de keus van de Parlementsvoorzitter en de vicevoorzitters van de Commissie. 

Dít Europa, valt te vrezen, gaat het hart van het electoraat en de strijd met de populisten binnen en buiten de Unie niet winnen.

Het bericht Hoogverraad in Brussel verscheen eerst op Wynia's Week.