Miljoenen Nederlanders hebben in het nieuws de antisemitische demonstraties gezien op de terreinen van de uni’s en moeten zich hebben verbaasd over het slappe optreden van de leiding. Universitaire regenten die eerst onbereikbaar zijn vanwege hun meerdaagse buitenlandse excursie en dan in het Engels gaan ‘onderhandelen’ met ‘studenten’ die aan tafel hun gezicht bedekken en hun naam niet willen noemen, zijn waarschijnlijk evenmin in staat om de hen toevertrouwde honderden miljoenen belastinggeld bekwaam uit te geven aan onderwijs en onderzoek.

Mooie colleges

Eerst even ter herinnering hoe het vroeger toe ging aan de universiteit en hoe veel daarvan verloren is gegaan door de bureaucratisering, en dan – zoals beloofd – het recept om die makkelijke master aan de EUR binnen te halen.

Ik heb een doctoraal (niks mis met dat woord, maar we moeten het nu ‘master’ noemen) in de wiskunde van de Leidse Universiteit en denk dankbaar terug aan mijn zesenhalf jaar daar. Niet alleen wiskunde gestudeerd en actief in de Studentenvakbeweging, maar ook als toehoorder mooie colleges bijgewoond over Shakespeare bij de beroemde prof (en oud-krijgsgevangene in Japan) Fred Bachrach, en over metabletica bij prof Jan Hendrik van den Berg. Die had de term metabletica uitgevonden en bedoelde daarmee de hoop dat we bij voorbeeld een dieper inzicht krijgen door te zien dat het kubisme in de schilderkunst, de atonale muziek van Schönberg en de meerdimensionale natuurkunde simultaan opkwamen.

Waren colleges over Shakespeare en over het verband tussen twaalf-toons muziek en Georges Braque een luxe? Zeker, maar dat maakt een rijk studieaanbod aan een levende universiteit. En je weet maar nooit. In Rotterdam, waar ik later doceerde, hadden we Ruut Veenhoven, die college gaf over het meten en correleren van ‘geluk’. Eerst werd daar wel een beetje om gelachen. Later stimuleerde ‘geluksprofessor’ Veenhoven zo veel research van anderen (inclusief uw columnist met het World Values Survey) dat hij nu een h-index heeft van 76, en niet door mee te liften als co-auteur met jongere schrijvers, maar bijna steeds door onder eigen naam boeken en artikelen te publiceren.

Er is veel veranderd en anno 2024 ben ik niet meer zo trots op de alma mater. Het Leidse College van Bestuur had in mijn tijd genoeg aan een paar kamers boven de universiteitsbibliotheek; in 2023 had het Bestuur 57 medewerkers voor personeelszaken en 102 voorlichters en marketing-medewerkers. In 2028 wil de uni in totaal 1800 fte voor alle afdelingen van het Bestuur. Intussen weten we dat dit Bestuur bijna alle talenstudies wil combineren of opheffen om geld te sparen. De beoogde bezuiniging is ongeveer drie miljoen, een fractie van wat de uitbreiding van het droeve leger aan bestuursambtenaren gaat kosten.

Schuldig aan een goed deel van de bureaucratisering zijn natuurlijk de DEI-modes en de paniek over CO2. Vier pagina’s in het jaarverslag over de CO2 met de belofte om het woon-werk verkeer van de hoogleraren beter te gaan meten. Er zijn al ambtenaren bezig met de maandstaat die iedere professor elke maand zal gaan invullen. Belachelijk fanatiek ook dat het jaarverslag ons gerust stelt dat de uni werkt met ‘100 procent Nederlandse wind en zon’.

(lees verder onder het kader)

Onnozele toetsen

Vierendertig keer prijkt de modieuze term ‘inclusie’ in het jaarverslag. Ik dacht terug aan mijn Australische universiteit die alle hoogleraren de laatste jaren ook verplichtte om drie keer per jaar een video-cursus te volgen over inclusie, en een voldoende te halen voor de bijbehorende multiple choice (MC)-toets. Gelukkig gaf een collega de tip om de video’s op dubbele snelheid af te draaien en gewoon te gokken met de multiple choice-antwoorden.

Al mijn collega’s konden de onnozele MC-toetsen in één poging vlot afvinken. We hebben echt geen honderden ambtenaren nodig om dat nog te herkauwen. En evenmin hangt de wereldtemperatuur af van het aantal Leidse hoogleraren dat besluit om voortaan met een fat-bike het Rapenburg onveilig te maken, bang dat anders een bestuursambtenaar aan de bel hangt over hun laatste woon-werk formulier.

Niet bang om een onvoldoende te geven

Bureaucratisering is niet het enige probleem; de universiteiten zijn ook ver afgedwaald door gemakzuchtig onderwijs en lagere standaarden bij examens. Eén voorbeeld dat veel lezers zullen herkennen. Studenten psychologie en pedagogie moeten in het eerste jaar een vak statistiek volgen. Vaak niet hun grote interesse. Vroeger moest er gestudeerd worden; nu koop je op een website de MC-vragen van het vorige tentamen. En met AI is het schrijven van werkstukken ook makkelijker geworden, want de anti-plagiaat software die hoogleraren gebruiken, is voorlopig nog niet in staat om ook AI te signaleren.

Er is maar één eerlijke oplossing: mondelinge tentamens voor de hoofdvakken en voor de hulpvakken ieder jaar verse MC-vragen en niet bang zijn om studenten een onvoldoende te geven. En dat alles ontbreekt bij de master bestuurskunde in Rotterdam en maakt die dus een cadeau voor iedereen die nog een master op zijn/haar CV wil en er het geld voor over heeft.

De verschillende Rotterdamse masters bij bestuurskunde eisen zestig studiepunten, maar met de stage, de scriptie (mag ook een duo-scriptie zijn) en een ‘atelier’ zijn we al over de helft. Dan zijn er tal van keuzevakken die geen examen afnemen. Keuzevak ‘Creativiteit in de Publieke Sector’, bijvoorbeeld, heeft geen toets, maar vraagt alleen om een individuele opdracht en deelname aan een groepsopdracht. En zo zijn er genoeg keuzevakken, zodat wie slim kiest geen enkele toets of tentamen hoeft af te leggen voor de master.

Te druk om college te geven

Dat was vroeger echt anders. Toen gaven hoogleraren ook vanzelfsprekend allemaal college. In de loop van de tijd zijn er echter steeds meer professoren gekomen die helemaal geen college meer geven maar druk zijn met managen en bijverdienen. Alleen al bij bestuurskunde in Rotterdam tel ik vier hoogleraren die volgens de website in geen enkel vak college geven (de vier hebben niet eens meer een rubriek ‘onderwijs’ op hun webpagina). Hun persoonlijke websites adverteren cursussen voor bedrijven, en de mogelijkheid om de professor te boeken voor een betaalde voordracht of lezing. En tegelijkertijd moet de hardwerkende dr. Saliha Metinsoy volgens haar eigen website in een jaar zes verschillende vakken doceren.

Die ziekte – professoren die te druk zijn om nog college te geven – moet ook bestreden worden. Studenten en hun ouders betalen om zo veel mogelijk te kunnen leren, niet om alleen in een kring te zitten en met elkaar hun eigen groepswerkstuk te bespreken. Maar er moet nog veel meer veranderen om de universiteiten weer het vertrouwen te laten winnen van de belastingbetalers. Meer daarover volgende week.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verschijnt zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties.’ Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week   

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Universiteiten gaan ten onder aan bureaucratie, gemakzuchtig onderwijs en lage standaarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo, zou je kunnen zeggen, is het ook met Donald Trump. In zijn stijl herkennen we twee elementen: een oudtestamentische en een die doet denken aan zakenmannen die een nieuwe lead onderzoeken. Herinneren we ons zijn ontmoetingen met de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un.

Eerst probeerde Trump het met een mogelijke deal. De VS leek bereid Noord-Korea te helpen door samen het grootste beach resort van Noordoost-Azië te ontwikkelen, op voorwaarde dat Kim zijn land openstelde en zich vredelievend zou gaan gedragen. Toen dat niet lukte, maakte Trump een draai van honderdtachtig graden: Noord-Korea diende een andere koers te gaan varen, anders zou Amerika het land ongekend grote schade berokkenen.  

Geloofwaardige zakenman

Ik ben geen zakenman en weet dus niet of ze gewend zijn zo snel om te schakelen van zoet naar zuur. Maar Trump heeft wél een lange carrière als zakenman achter de rug. In de realityserie The Apprentice hebben we kunnen zien hoe geloofwaardig hij dan opereert.

Tegenstanders van Trump vergeten nog weleens dat hij als zakenman standhield in de New Yorkse wereld van concurrerende projectontwikkelaars en sterke bouwvakbonden. Soms zal zijn werkterrein hebben geleken op de geromantiseerde wereld die we kennen uit The Godfather.

Natuurlijk hebben Trumps opponenten grondig gezocht naar schandalen uit die tijd, maar er lijkt nooit iets groots te zijn gevonden. De aanklager in Manhattan kon niets beters serveren dan een beschuldiging van onbehoorlijk gedrag in een paskamer, enkel op basis van de getuigenis van een vrouw die het precieze jaar niet meer kon opnoemen en ook niemand kon meenemen naar de rechtbank om een en ander te bevestigen.

Ik zie dat als een bevestiging dat Trump de onroerendgoedwereld van New York zonder grote vlekken op zijn blazoen overleefde. Zie ook het overtuigende boek van schrijver en zakenman Conrad Black Donald J. Trump: A President Like No Other (2018).

Trump is een onovertroffen bullshitter. De Amerikaanse kiezers weten dat natuurlijk en iets meer dan de helft van hen accepteert hem voor de tweede keer als president. Ze hoeven Trumps bullshit niet te bewonderen en vaak ervaren ze het niet eens als leugens. Dat is een belangrijk verschil met de verzonnen – en door Hillary Clinton betaalde – Russiagate-beschuldigingen. En wat te denken van de leugenachtige brief van 51 overheidsfunctionarissen die ontkenden dat er iets mis was met de laptop van Hunter Biden: opgesteld door Tony Blinken die als beloning door president Joe Biden werd benoemd tot minister van Buitenlandse Zaken. En dan was er natuurlijk nog de grote campagneleugen van 2024 dat de 81-jarige Biden nog steeds zo scherp was als een mes.

Ook Clinton en Reagan waren bullshitters

Trump is overigens bij lange na niet de enige bullshitter die verkiezingen won. Denk aan Bill Clinton en zijn Monica Lewinski-affaire of – zo memoreerde onlangs de Amerikaanse journalist Eli Lake – aan Ronald Reagan, die in 1983 de Israëlische premier Yitzhak Shamir probeerde wijs te maken dat hij als lid van een filmteam de bevrijding van een Duitse concentratiekamp had meegemaakt. En dan was er natuurlijk de Iran-Contra-affaire. Toen alles uitkwam, zei Reagan: ‘Mijn hart en mijn beste bedoelingen zeggen me dat er niets verkeerds gebeurde. Maar de feiten vertellen me iets anders.’

Eli Lake constateert dat Trump met al zijn bullshit er wel degelijk in is geslaagd om belangrijk politieke waarheden naar voren te brengen die de elite liever zou verdoezelen: de stijgende kosten van levensonderhoud, de chaos aan de grens met illegale immigratie, de partijdigheid in de media en het gebrek aan integriteit bij veel ambtenaren. In Nederland kunnen we daar ja en amen op zeggen, want die problemen spelen ook bij ons. Of Trump – met de ervaring van zijn eerste termijn en met beter geselecteerde ministers – er ook in zal slagen die problemen aan te pakken, is onzeker. Maar hij heeft ze in elk geval nadrukkelijk benoemd.

Het mooiste boek over Trump dat ik las is The Case for Trump (2019) van de classicus en militair historicus Victor Davis Hanson. Hij plaatst Trump in de traditie van beroemde westerns. Clint Eastwoods ‘Dirty Harry’ kan zich nooit zo presidentieel voordoen als Barack Obama, maar slaagt er wel in om massamoordenaar Scorpio uit te schakelen. Hanson refereert ook aan Odysseus en Ajax uit de Griekse mythologie. De glad pratende Odysseus beweegt zich makkelijk; Ajax is alleen sterk alleen op het slagveld.

De mooiste parallel in The Case for Trump is die tussen Trump en Shane in de homonieme western van George Stevens uit 1953. Ik heb meteen de dvd gekocht en gezien hoe Shane een groep boeren helpt tegen criminele veedieven. Shane schiet de drie slechteriken dood, wordt uitgenodigd door de dankbare boeren om tot hun gemeenschap toe te treden, maar rijdt verder: ‘There’s no going back. Right or wrong, it’s a brand, a brand that sticks. There’s no going back.’

Trump kan daarom niet stoppen met zijn tweets, zijn scheldpartijen en zijn onbeheerste en vaak lelijke retoriek, schrijft Hanson en besluit: ‘Trumps botte visie kan maar met moeite standhouden in de genuanceerde en complexe politieke wereld van de elite in Washington.’ Daarom is hij – net als Shane in de cowboyfilm – een tijdelijk fenomeen dat hard uitpakt tegen de elite en daar soms successen bij boekt, waar nette Republikeinse heren als John McCain en Mitt Romney faalden.

Groot contrast met Europa

De beurs begon meteen te stijgen toen dinsdag de kans op Trumps overwinning toenam door de hoge opkomst en ging woensdag nog eens met meer dan 2 procent omhoog tot een nieuw all-time record. Europese kiezers moeten wel zien hoe groot het contrast is met de werkloosheid in de Duitse industrie en nu ook de inzakkende economie in Frankrijk, waar deze week bekend werd dat Michelin twee fabrieken moet sluiten.

Misschien stimuleert de zege van Trump ook bij ons een keerpunt en gaan meer partijen beseffen dat BBB en JA21 gelijk hebben met hun waarschuwing dat er grenzen zijn aan het klimaatbeleid. Een land dat als koploper over die grenzen heen gaat, zal dat economisch berouwen. Dringt dat door, dan zou de grootste bullshitter van de eeuw ook in Nederland iets moois hebben bereikt.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.       

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Voor Donald Trump is het Wilde Westen nog niet voorbij verscheen eerst op Wynia's Week.

Die partijen snappen dat wat in Duitsland aan de hand is – drie grote fabrieken van Volkswagen tegelijk gesloten, een economie die al vijf jaar stagneert – ook bij ons dreigt. We kunnen ons geen minister van ‘Klimaat en Groene Groei’ permitteren die nog steeds alle klimaatdoelen wil doorzetten, en daarmee de industrie en grote delen van het MKB dreigt te verwoesten.  

Geen kosten-baten-analyse uit angst voor tegenstanders 

Dat moet anders en niet omdat klimaatbeleid niet belangrijk zou zijn. Integendeel, het klimaat is een serieuze zaak, maar het beleid is zo omvangrijk dat een land zich niet kan laten leiden door een minister die roept: ‘De klimaatdoelen staan niet ter discussie’. Daarmee is ze niets wijzer dan haar voorganger Jetten met zijn ‘ik wil niet meer horen of het wel haalbaar en betaalbaar is’. Precies omdat de uitdaging zo groot is, moeten we al het klimaatbeleid onderwerpen aan de discipline van een strikte kosten-baten analyse.   

Zo’n discipline ontbreekt volledig in de zojuist uitgekomen ‘Klimaat en Energie Verkenning’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Van goed ingevoerde insiders leer ik dat het PBL weigert om met enige kosten-baten analyse te komen, omdat tegenstanders van het klimaatbeleid zulke cijfers dan misschien zouden gebruiken als ammunitie. Dat zou zeker gebeuren wanneer het PBL niet alleen de tientallen miljarden euro’s zou optellen voor de kosten van waterstof, ammoniak, windmolens in zee, ondergronds opslaan van CO2 en zo verder, maar ook een behoorlijke schatting zou meenemen van de economische schade voor de industrie, de zee- en luchtvaart en het MKB.  

Nee, die discipline begint nu te komen van PVV, BBB en JA21, en als dat nog niet genoeg is, dan meer in de aanloop naar de volgende verkiezingen. Misschien laat de ellende van het huidige klimaatbeleid die partijen groeien, en anders zullen CDA en VVD toch ooit gaan beseffen dat ook in Nederland een ongeluk dreigt als we economisch blind blijven vliegen zonder het kosten-baten instrumentarium.  

Omdat de kosten-baten analyse ontbreekt – en ook elke vergelijking met andere landen en hoe die de ‘transitie’ goedkoper aanpakken – moet het PBL zich wel verlagen tot dwingen in plaats van overtuigen. Opsommingen van wat allemaal moet om de doelen te bereiken zijn er genoeg; argumenten op basis van ‘de baten zijn hoger dan de kosten’ ontbreken. Zo schrijft het PBL geheel in de geest van Nederlands meest invloedrijke transitieprofessoren, Jan Rotmans en Jan-Willem Erisman. Misschien ten dele omdat die twee een goed aantal van de medewerkers zal hebben opgeleid.  

‘De kern van het probleem’ 

Het is niet meer genoeg om het PBL af te doen met ‘GroenLinks-bastion’. Hoe waar dat ook is, het PBL valt extra tegen, omdat de tweehonderd medewerkers goed worden betaald om kosten en baten van een krachtig CO2-beleid naar voren te brengen, zodat andere GroenLinksers, die daar niet voor hebben gestudeerd, daarvan kunnen leren. Het PBL zit helaas vol met GroenLinksers die menen dat ze het klimaat een dienst bewijzen door de kosten-baten afweging over te laten aan de politici. Veel belastingbetalers, autorijders en ondernemers wachten op de dag dat meer politici Vermeer (BBB) en Eerdmans (JA21) gaan volgen en verantwoordelijkheid nemen waar het PBL faalt.  

Om te beseffen hoe ver het PBL weg is van een complete analyse, proef dit citaat van hun leermeester, transitie-professor Jan Rotmans: ‘De snelheid van de transitie stuit in de maatschappij op steeds meer weerstand. Veel mensen ervaren dit inderdaad niet als prettig. Aan de andere kant is het ook een goed teken, want op deze manier naderen we de kern van het probleem.’  

De transitie moet nog sneller 

Die kern is voor Rotmans – op zijn website staat trots dat hij naast professor ook oprichter is van Urgenda – dat slechte bedrijven als Shell en KLM nog steeds bestaan, en dat liefhebbers van vliegvakanties, barbecues, open haarden, en een auto voor de deur niet willen toegeven dat hun tijd voorbij is. Maar Rotmans is optimistisch dat een combinatie van almaar duurdere benzine, almaar duurdere vliegtickets en burgemeesters die open haarden en barbecues gewoon verbieden, een ‘transitie’ kunnen forceren.  

Geen interesse om te bezien wat Nederland, gegeven onze sterkte (research in Wageningen, Delft, Eindhoven) en onze handicaps (klein land, niet veel ruimte voor bossen), het beste kan bijdragen aan het CO2-probleem. Nooit iets van een sterkte-zwakte analyse van Nederland bij Rotmans. Alleen maar: de transitie moet nog sneller, en hoe meer weerstand van autorijders en andere fossielen, des te beter.  

In dezelfde trant opereert de tweede leermeester van het PBL, ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman. In zijn Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) benoemde Erisman voor de helft bèta’s met kennis van scheikunde en energie, maar vulde dat aan met bestuurskundigen, filosofen, en een paar psychologen, om te helpen bij de re-educatie van iedereen met die foute, achterhaalde voorkeuren voor auto’s, vliegen en echt vlees van echte dieren.  

In het begin was er ook één econoom in de WKR van Erisman, prof Machiel Mulder uit Groningen, maar die vertrok voortijdig al na één jaar toen duidelijk werd dat de filosofen en psychologen geen behoefte hadden aan een serieuze analyse van kosten en baten. De vacature heeft Erisman een half jaar later nog niet weten in te vullen, en dus is er niemand in zijn ‘wetenschappelijke’ orgaan die de economische wetenschap kan hanteren om te helpen met kosten-baten en met de consequenties van de ‘transitie’ voor de Nederlandse economie. Maar dat zal Rotmans en Erisman een zorg zijn, immers: hoe meer boze slachtoffers van hun transitie, des te beter.  

Doe iets aan de extreme energieprijzen 

Bij alle angst voor het doorrazen van de klimaattrein van Rotman en Erisman is er één lichtpunt. De Raad van State onderstreept dat de energieprijzen in Nederland niet ‘uit de pas’ mogen lopen met Duitsland en Frankrijk. De regering moet daar voor zorgen. Maar, zegt de Raad van State: ‘Concrete maatregelen om deze problematiek het hoofd te bieden, worden in de concept-Klimaatnota niet benoemd. De Afdeling adviseert om dergelijke maatregelen alsnog te formuleren.’ Wilders, Vermeer en Eerdmans zullen er zeker op blijven hameren.  

De Raad van State trekt nog niet de conclusie dat de broodnodige correctie van onze energieprijzen het einde betekent van het ‘koplopen’, bij voorbeeld koplopen met elektrolysers (7 miljard!), want daar is dan gewoon geen geld meer voor. Ook jammer dat de Raad van State nog geen kritisch geluid laat horen over die dure waterstof-plannen. Groene waterstof is te duur; blauwe of grijze waterstof is niet effectief, en alle waterstof en ammoniak zijn gevaarlijk. Maar goed, laten we blij zijn dat de Raad van State nu op één cruciaal punt – de extreme energiekosten – de hakken in het zand heeft gezet.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.       

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Transitieprofessoren Rotmans en Erisman vormen een bedreiging voor de economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is zo jammer dat Knot zich gedraagt als dictator in plaats van als open toezichthouder, en dat ons parlement niet de guts heeft om hem te corrigeren. Overal in West-Europa, behalve in Nederland, is er een aparte toezichthouder voor pensioenfondsen. In al die andere landen is het toezicht op banken scherp, maar toezicht op pensioenfondsen meer collegiaal en met respect voor wat werknemers en bedrijven hebben gespaard.

Slecht geïnformeerd

Knot is helaas ook nog een slecht geïnformeerde dictator. Dit najaar moeten de pensioenfondsen opnieuw 10.000 scenario’s voor de komende honderd (!) jaar doorrekenen om aan DNB te laten zien dat ze robuust genoeg zijn om slecht nieuws over rente, beurs en inflatie te kunnen overleven. Maar ook dit keer deugen die scenario’s niet en is eerdere kritiek van ervaren oud-pensioenbestuurders genegeerd (en van uw columnist, zelf ook oud-bestuurder van twee grote pensioenfondsen en frequent auteur in Amerikaanse toptijdschriften over inflatie, rente en koersen).

De meest fundamentele fout gaat over de inflatie. Als de inflatie in de toekomst nog weer eens zo hoog wordt als in 2022 – 10 procent – is het niet alleen de vraag of de pensioenfondsen de bijbehorende hoge rente en dalende beurskoersen kunnen overleven, maar vooral ook of ze alle pensioenen met 10 procent kunnen compenseren.

Die vraag is echter geen onderdeel van de scenario-exercitie omdat DNB niet beseft dat inflatie een veel groter kwaad is voor pensioenfondsen dan schommelingen in de rente. Over de afgelopen tien jaar hebben pensioenfondsen door een foute obsessie van DNB met de korte rente gokproducten moeten aankopen bij Goldman Sachs en andere investment bankers. Zo werden tientallen miljarden vergokt, terwijl het echte risico – langdurig hoge inflatie – wordt genegeerd. Dat wordt straks alleen nog maar erger omdat de fondsen van DNB op een andere manier moeten gaan beleggen en daarmee nóg kwetsbaarder worden voor toekomstige inflatie.

(lees verder onder het kader)

Ook in de details zijn de 10.000 scenario’s die DNB dwingend oplegt idioot en niet behulpzaam bij risicomanagement. Ik geef ter illustratie twee rekenvoorbeelden met hulp van de scenario-bestanden voor het derde kwartaal van 2024.

De eerste vier jaren van de honderd (!) toekomstige jaren in de scenario’s zijn een mix van prognoses van DNB en van het Centraal Planbureau (CPB). Ik kijk daarom naar jaar vijf, dat is puur DNB. Dan blijkt dat in alle 10.000 scenario’s de inflatie in Nederland iets lager is dan gemiddeld in de eurozone. Dat zou mooi zijn, maar het hele idee van scenario’s is natuurlijk dat we mooie en tegenvallende cijfers allebei opnemen en analyseren.

De meest recente cijfers voor de inflatie zijn: eurozone 1,7 procent; Nederland 3,3 procent. En helaas zijn er krachten die een aanhoudend hogere inflatie in Nederland aannemelijk maken. Eerst waren er de D66-ministers Rob Jetten en Sigrid Kaag die kozen voor de duurste energie van heel Europa om maar de ‘transitie’ te versnellen. Nu blijkt Nederland nog eens 50 miljard euro extra nodig te hebben voor elektriciteitskabels en waterstoffabrieken als we die ‘transitie’ geforceerd willen doorzetten. Dus nóg duurdere energie. Dan is het toch absurd om in 10.000 scenario’s allerlei economische grootheden te variëren, maar 10.000 keer te rekenen dat de inflatie in Nederland beslist iets láger wordt dan in de Eurozone.

Weinig inflatie, zelfs als de beurs instort

Tweede ontwerpfout in de scenario’s: toekomstige schommelingen op de beurs. Ik keek ter controle naar het allerslechtste scenario voor de beurs uit de 10.000. De aandelenkoersen kelderen dan met driekwart in één jaar, maar omdat de voorspelformules voor beurs en inflatie niet goed zijn gekoppeld, gebeurt er in dat rampjaar niets bijzonders met het prijspeil.

Maar denk even na: als de aandelenkoersen wereldwijd zó verschrikkelijk instorten, dan moet er sprake zijn van een unieke ramp. Een kernoorlog misschien, of een enorme meteorietinslag of een nieuwe pandemie. Wie dan nog leeft, gaat hamsteren. Paniek leidt dan tot hoge inflatie, maar daar zien we niets van – de inflatie kabbelt rustig verder, zelfs in zo’n rampscenario, en in Nederland gegarandeerd iets lager dan elders.

Dat is niet serieus. 10.000 scenario’s ontwerpen is geen geringe opgave, maar de statistici bij DNB hebben kennelijk geleden onder de handicap dat bij het bewind van Knot alle opbouwende adviezen van buiten al vele jaren worden doodgezwegen. Niet alleen uw columnist in Wynia’s Week, maar ook de talrijke insiders van pensioenfondsen die na hun pensionering vrij konden schrijven. DNB wil de Nederlandse discussie onder controle houden, richtte daarvoor een eigen research-platform Netspar op, betaalt jonge researchers tienduizenden euro’s per artikel, maar houdt vast aan consequent doodzwijgen van critici en negeert hun opbouwend bedoelde commentaar over fouten in de wet, de scenario’s en het toezicht. Ook de dringende waarschuwingen van actuaris en Tweede Kamerlid Agnes ‘Cassandra’ Joseph (NSC) in haar maidenspeech uit januari 2024 zijn ter zijde gelegd.

Het enige wat DNB nu nog kan doen om de nieuwe pensioenwet voor de ondergang te behoeden, is frequent herhalen dat aanpassing van de pensioenen aan de inflatie onder de vigerende wet weliswaar kantje boord is, maar dat de gepensioneerden kunnen hopen op een mooie eenmalige bonus wanneer hun pensioenfonds ‘invaart’. Het kernwoord is hier ‘eenmalig’. De pensioenen worden omgerekend in een individueel ‘casinopensioen’ en dat vereist een herschikking van de beleggingen: minder in bedrijven en gebouwen en meer in staatsschuld.

Dat dempt het casino-effect maar gaat ten koste van het rendement op de langere termijn. In de woorden van Jelle Mensonides, directeur ABP-beleggingen in de goede tijd: ‘Het gevolg is een risicoavers beleggingsbeleid en voor de deelnemers slechte uitkomsten’. Mijn collega’s Coen Teulings, Arnout Boot en Paul de Beer schatten het verlies in 2021 op 2 procent per jaar. Over dertig jaar cumuleert dat verlies tot een heel veel lager pensioen (of hogere premies).

Een lastig beroep

Het presidentschap van DNB is een lastige functie. Je moet buitenlandse banken toelaten om in Nederland spaarrekeningen aan te bieden, want dat houdt ABN Amro, ING en Rabobank hopelijk scherp, maar dan luister je niet naar waarschuwingen en ontstaan ongelukken zoals met de IJslandse internetspaarbank Icesave. Je denkt dat het een goed idee is om ABN Amro en ING aan te moedigen tot een fusie – want dan word jij toezichthouder over een van de grootste banken in Europa – maar dan gaan ABN Amro en ING ter voorbereiding veel te riskant lenen, vallen om en moeten tegen hoge kosten worden gered door de belastingbetalers. Knot heeft die twee missers van zijn voorganger Nout Wellink vermeden, maar zijn foute pensioenwet en dictatoriaal toezicht hebben nog veel meer geld gekost.

Ik hoop nog steeds dat de Tweede Kamer luistert naar Agnes Joseph en andere critici, zodat het casinopensioen niet doorgaat, en vertrouw erop dat Knot dan ook een conclusie zal trekken.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff:  Eindspel van het Casinopensioen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat was ooit een wijd gedeelde opvatting. Niet alleen spaarden de Amerikanen te weinig voor de race met Rusland, hun bedrijven moesten ook nog miljarden uittrekken voor reclamecampagnes. GM en Ford hadden ingenieurs in dienst – dat is nuttig – maar ook marketeers met enorme budgetten; in Rusland was er een jarenlange wachtlijst voor een auto – niet nodig om te adverteren voor een Lada.

Waarom is Indonesië welvarender dan India?

Nobelprijswinnaar Samuelson kreeg gigantisch ongelijk met deze voorspelling. Om te begrijpen waarom Rusland nooit een kans had om Amerika in te halen, moeten we meer weten over machtsverdeling en corruptie. Amerika groeit door de ‘onzichtbare hand’ van Adam Smith; Rusland stagneerde door de ‘graaihand’ van communistische functionarissen. Corruptie is slecht; daar hoef je geen economie voor te studeren. Maar veel lastiger is de vraag waarom een dictatuur vaak heel slecht is, maar niet altijd, en een democratie (Argentinië, Mexico, Brazilië) soms tegenvalt.

De drie Nobelprijswinnaars economie van deze week, Daron Acemoglu, Simon Johnson en James Robinson geven eerlijk toe dat het succes tot nog toe van China hen ook verrast, maar hun onderzoek werpt bij voorbeeld wel goed licht op onze vroegere kolonie Indonesië. Waarom is Indonesië nog bijna 70 procent welvarender dan India, hoewel Indonesië pas in 1998 een democratie werd en daarvoor lang werd geregeerd door de corrupte dictator generaal Soeharto, terwijl India na de onafhankelijkheid bijna steeds democratische verkiezingen hield?

Een groot deel van de verklaring: vóór de onafhankelijkheid werkten meer Hollanders in Indonesië dan Engelsen in India – in verhouding acht keer zo veel Hollanders. Die Hollanders waren daar niet zoals bij voorbeeld de Engelse kolonialisten in Jamaica. Die wilden in een paar jaar met hun suikerplantage (slavernij!) miljonair worden en dan terug naar Engeland om een landgoed te bouwen en een Engelse dame te trouwen. Voor hen was het een race tegen de tijd: stierven ze aan malaria of konden ze steenrijk terug? Die hadden genoeg aan een haven om de suiker te verschepen en een politiemacht om ontsnapte slaven weer terug te brengen.

Hollanders in Indonesië en Engelsen in India bleven langer en de Hollanders trouwden ook vaak met Indonesische vrouwen (minder racistisch vooroordeel dan bij de Engelsen, maar lees wel David van Reybroecks prachtige Revolusi over de klassenmaatschappij in Nederlands-Indië). Hoe meer de kolonisten zich vestigden, des te meer eisten zij wegen en spoorlijnen, een rechterlijke macht, ziekenhuizen en een voorspelbare bureaucratie.

Het belang van goede instituties

In Brits-Malaya waren bij voorbeeld ook naar verhouding vijf keer zo veel Engelsen als Fransen in Indochina. Onafhankelijk Maleisië had dan ook veel meer scholen, spoorbanen en technici dan Vietnam. De paar Fransen in Hanoi zetten daar een operahuis neer, maar deden verder niets voor land en bevolking.

Het belang van goede ‘instituties’ kreeg eerder al nadruk bij economen als Robert Barro en Bob Lucas. Nieuw bij Acemoglu c.s. was het statistisch verband tussen langblijvende kolonisten en veel latere economische groei. Ze gaven zo ook een goed tegenwicht aan claims dat mensen in de tropen nu eenmaal niet zo hard hoeven te werken als mensen in koudere regio’s en daarom arm blijven.

Les voor Nederland

Acemoglu zei deze week: ‘Het sterke punt van democratieën is dat ze beter kunnen innoveren dan autocratisch bestuurde landen. Maar ze hebben een zwakke periode achter de rug en moeten nu weer laten zien dat ze beter kunnen besturen en meer bereiken voor de mensen’ (Wall Street Journal, 15 oktober). In hun boek Economic Origins of Dictatorship and Democracy (CUP, 2006) schrijven Acemoglu en Robinson verder: ‘Een democratie wordt in het algemeen niet beter omdat de elite hogere waarden omhelst en gaat uitdragen. Democratie wordt geëist door de machtelozen als een instrument om meer macht te krijgen en dus economisch meer te profiteren’ (p 29).

Een goed inzicht ook voor Nederland. Onze elite draagt graag het nobele ideaal uit dat zij zich meer dan ooit bekommert om arme mensen in Afrika en het Midden-Oosten. En dat zij heel bezorgd is over de toename van CO2 in de atmosfeer. Maar de democratie is daar niets beter van geworden. Vraag dat maar aan de ongelukkige burgers van Ter Apel. Of aan de veeboeren die in de schuld staan bij de Rabobank omdat ze groot hebben geïnvesteerd in verbetering van hun stallen, en nu niet weten of ze hun lening nog kunnen aflossen.

Gotspe

Dat gaat niet veranderen doordat Timmermans en Jetten een persoonlijke transitie meemaken en opeens inzien dat ze niet respectvol zijn geweest tegen die burgers in Ter Apel en die veehouders. Dat verandert pas wanneer de elite in Den Haag kan uitrekenen dat hun eigen toekomst veiliger is wanneer ze instemmen met vanaf nu slechts heel beperkt toelaten van buitenlanders die zonder visum Nederland binnentrekken.

Daarom wilde de elite ook niet Geert Wilders als premier. Dan was er sneller een discours gepromoot dat Nederland in die wens echt niet alleen staat en dat tal van andere EU-lidstaten (onder andere Italië, Denemarken, Zweden) precies hetzelfde willen. Nu kan de elite nog de gotspe volhouden dat een zwakke PVV-minister in het buitenland wordt uitgelachen en dat alleen Hongarije het met haar eens is.

En over de boeren kan de elite nu nog verkondigen dat die maar 0,6 procent uitmaken van de beroepsbevolking en dus makkelijk ruimte kunnen maken voor meer natuur (gelukkig zien we nu de laatste stuiptrekkingen van het idee dat boeren ook plaats moeten maken voor zonnepanelen).

Ik hoop dat het inzicht van Acemoglu c.s. dat democratieën (Nederland) kunnen winnen van dictaturen (China) door meer innovatie gaat doordringen en dat we dus steun moeten bieden aan technische, landbouwkundige of medische innovaties. Iedereen weet nu wel hoe de Universiteit van Amsterdam geen idee had wat te doen met de innovaties van prof Ronald Plasterk.

Durfkapitaal in plaats van subsidies

Zodra Nederland besluit om de universiteiten te helpen met durfkapitaal voor het naar de markt brengen van nieuwe uitvindingen, wordt na een paar eerste successen vanzelf duidelijk dat Wageningen, Delft, Twente en Eindhoven potentie hebben voor innovatie waar heel Nederland van profiteert (net als van ASML). Dan komt durfkapitaal in plaats van de enorme subsidies uit de tijd van Jetten voor het begraven van CO2 in de Noordzee of almaar grotere windmolens.

Dan verschuift de aandacht weg van hoe veel miljard aan belastinggeld we in de Noordzee kunnen storten naar hoe veel beter (en energiezuiniger) ons land wordt door het innovatieve bedrijfsleven, en gaan we de boeren zien als innovatieve mkb’ers die Nederland interessanter en welvarender kunnen maken. Dan voelt de elite zich niet meer modern en bij de tijd, past zich aan – zoals altijd – gaat verstandiger nadenken over het stimuleren van innovatie, en pas dan wordt ons land weer een sterkere democratie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: Elite moet leren van Nobelprijswinnaars dat we alleen vooruitgang kunnen boeken door innovaties verscheen eerst op Wynia's Week.

Bovenstaande grafiek laat het duidelijk zien: in Duitsland, Frankrijk, Spanje en Nederland werd het bestaan vanaf 2022 fors duurder, maar bij ons het meest. Dat kwam omdat het vierde kabinet-Rutte van Nederland het land maakte met de hoogste energiekosten van heel Europa. Aanhangers van degrowth (de economie in z’n achteruit) juichten, maar ons bedrijfsleven kreeg een steeds grotere handicap.

Ongunstige uitzondering

Is het verschil tussen onze 3 procent inflatie en het Europese streefcijfer van 2 procent nu echt zo belangrijk en moeten we dat Kaag en Jetten echt zo hard aanrekenen? Ja, want dankzij de euro moeten we niet meer naar het ‘lopende’ inflatiepercentage kijken, maar cumulatief, dus of landen in de loop van de tijd bij elkaar blijven of dat ons land een ongunstige uitzondering wordt en steeds verder afwijkt van het gemiddelde.

In de tijden van aanpasbare wisselkoersen was dat anders. In mijn monetaristische dissertatie uit 1979 noemde ik ‘onzekerheid’ als het belangrijkste schadelijke gevolg van hogere inflatie, en die onzekerheid ging pas echt een rol spelen als de inflatie op weg ging naar de dubbele cijfers. Dan wisten bouwers en huizenkopers niet meer of ze wel een lening moesten afsluiten tegen de hoge rente, want misschien zou de inflatie weer dalen, en dan zaten zij vast aan hoge aflossingen. Ook waren spaarders dan bang dat, wanneer de inflatie nog verder omhoog zou gaan, hun spaargeld nog meer aan waarde zou verliezen. Hoge en variabele inflatie veroorzaakten per definitie problemen met lenen en sparen.

Dat was toen de correcte manier om over inflatie na te denken, want de internationale concurrentiepositie werd wel ongeveer in evenwicht gehouden door aanpassingen van de wisselkoers. In de zeventiger jaren was de inflatie in Nederland onder de kabinetten Den Uyl en Van Agt hoger dan in Duitsland, en dus devalueerde de gulden elke twee jaar. Dat kan sinds de euro niet meer. De hoge looneisen van vandaag worden de kostenstijgingen van volgend jaar.  Zo loopt Nederland in de grafiek straks nóg verder uit de pas met Duitsland, Frankrijk en Spanje, want de kleine verschillen van jaar tot jaar tellen zonder corrigerende devaluaties op tot een gevaarlijke kloof.

Reparatie van de schade

De huidige opgave om de schade van een te hoog prijspeil te repareren, is veel moeilijker dan de uitdaging destijds om bij flexibele wisselkoersen een te hoge inflatie af te remmen. Toen waren tijdelijke bezuinigingen en strak monetair beleid genoeg, want de aanval was alleen gericht op de meest recente inflatie, niet op de historische inflatie die al was weggepoetst door devaluaties.

De beste optie is nu om ons land qua efficiency wat meer te laten lijken op Zwitserland, want dat land is nog veel duurder dan Nederland maar lijkt daar niet onder te lijden. Ook zegt geen enkele Zwitser: ‘We moeten proberen om even goedkoop te worden als Oostenrijk.’ Wel is het zo dat Zwitserse mannen nog gemiddeld vijf dagen per week werken. In Oostenrijk is dat gemiddeld vier dagen en in Nederland inmiddels mínder dan vier dagen. Ook lijkt de Zwitserse cultuur van volksheld Wilhelm Tell beter afgestemd op het midden- en kleinbedrijf. De Zwitserse klimaatwet zegt in artikel 4: ‘De klimaatdoelen moeten economisch te dragen zijn.’

Hoe maken we in Nederland snel een paar grote stappen in de richting van Zwitserland? Er is één behulpzame factor: onze staatsschuld is omgerekend 175 miljard euro lager dan in Duitsland en een veelvoud lager dan in Frankrijk en Spanje, dus we kunnen een vliegende start maken met een tijdelijk hoger tekort.

Zó kan het:

Stap één: Verhoog de kinderbijslag (die is nu minder dan de helft van Zwitserland). Maak die bijvoorbeeld voor het eerste kind drie keer zo hoog, dus 300 euro per maand in plaats van 300 euro per kwartaal, zoals nu. Reken 400 euro per maand voor oudere kinderen. Maak de kinderbijslag voor volgende kinderen respectievelijk 250 en 350 euro per maand. Het mooie van de kinderbijslag – vergeleken met alle andere toeslagen – is dat die constant blijft, ook wanneer ouders meer uren gaan werken. Het is de enige toeslag zonder ‘armoedeval’.

Gedifferentieerde studiebeurzen

Stap twee: Hoop dat met de veel hogere kinderbijslag meer grootouders, buren en anderen bereid zijn om voor een vergoeding te helpen bij de kinderopvang thuis of bij een gastouder. Het voordeel van die route is dat we zo de officiële kinderopvang (met alle bekende personeelstekorten) minder belasten.

Stap drie: Hoop dat met het extra geld ook ambtenaren meer uren gaan werken. Zo wordt het makkelijker om een strenge vacaturestop door te zetten bij Rijk en gemeenten.

Stap vier: Schaf de bachelor bestuurskunde af en bouw bestuurskunde om tot een master voor wie al een ander vak heeft geleerd. Gebruik gedifferentieerde studiebeurzen ter vergroting van het aantal STEM-studenten (Science, Technology, Engineering, Mathematics): van de huidige 20 procent van de totale studentenpopulatie tot de Zwitserse 28 procent. Dat is erg belangrijk, nu Nederland van zeventien onderzochte landen de op een na onderste plaats inneemt voor STEM-studies, maar een recordpercentage studenten heeft voor bestuurskunde en andere sociale wetenschappen.

Toets voor klimaatregels

Stap vijf: Laat alle klimaatregels landelijk toetsen op hun kosten voor het mkb. Het mag niet zo zijn dat een PvdA-GroenLinks-D66-gemeente dwingend dieselbusjes verbiedt voor een minuscule CO2-winst en voorbijgaat aan alle kosten voor mkb-ondernemers. En ook is het helemaal fout wanneer mkb’ers steeds meer formulieren moeten invullen over de herkomst van hun materialen, het reisgedrag van hun werknemers en wat politici en ambtenaren nog meer dicteren. Geen probleem voor Shell of voor ING, maar een groot probleem voor het mkb.

Met deze stappen in de richting van Zwitserland kunnen we de door Kaag en Jetten aangerichte schade misschien toch nog repareren. Wachten we te lang, dan gaan we richting Italië. We worden dan geleidelijk steeds duurder, met overal afgestudeerden die maar barista worden en op hun vijfendertigste nog thuis wonen. 

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: willen we in Nederland op Italië gaan lijken of toch maar liever op Zwitserland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Les 1: sneller stemmen en formeren. Dat begon met schandalig late verkiezingen. In Frankrijk waren drie weken voldoende om de verkiezingen te organiseren. In Engeland zes weken. Bij ons lag vierenhalve maand tussen de val van Rutte-4 op 8 juli en de verkiezing van 22 november. Dat nam dus zes keer zo lang als in Frankrijk, en meer dan drie keer zo lang als in Engeland, hoewel die landen toch heel wat groter zijn dan Nederland.

Wilders pesten

Na de verkiezingen werden eerst een paar maanden verspild aan het pesten van Wilders – kon hij echt beloven om de Grondwet te respecteren? Vooral NSC, maar ook de VVD kon er geen genoeg van krijgen. De elite-kranten NRC, Volkskrant en Trouw trakteerden hun abonnees op gewichtige hoofdartikelen – waar die abonnees het ongetwijfeld bij voorbaat mee eens waren. Hoogleraren staatsrecht volgden elkaar op in de opiniepagina’s, maar wie heeft daar echt iets van overgehouden, behalve dat NRC etc. erg tegen Wilders zijn?

Een kabinet moet zich natuurlijk houden aan de Grondwet, maar in een kabinet met vier partijen is er volgens mij pas met drie anti-grondwet partijen een serieus probleem.

Les 2: PVV en BBB doen er beter aan te eisen dat de gekozen burgemeester per direct wordt ingevoerd. En dit is waarom: in de volgende campagne kan de VVD opnieuw nieuwe partijen uitmaken voor olifanten in een (door de Haagse elite beheerde) porseleinkast. Dat is voor de VVD een veilig thema en makkelijker dan concrete VVD-kritiek op standpunten.

Denk bij voorbeeld aan ‘wind uit zee’. PVV en BBB zijn tegen extra windparken, en voor die twee is dat een uitgemaakte zaak. De VVD ziet natuurlijk ook de enorme kosten, de onzekere afschrijvingstermijn en de schade aan de Noordzee, maar moet rekening houden met het belang van ondernemingen als Shell.

Shell wil graag meedoen met één groene mode

VVD-godfather Ben Verwaayen werkt achter de schermen om de VVD dicht bij Shell en andere multinationals te houden en die  prominente VNO-NCW-leden willen graag blijven verdienen aan de miljardensubsidies voor windmolens, waterstof en opslag van CO2.

Shell krijgt hier en in Engeland al genoeg kritiek van milieuactivisten, en heeft dus zowel een financieel belang als een pr-reden om tenminste mee te doen met één groene mode. Zo kan Shell zich ook onderscheiden van bij voorbeeld Exxon-Mobil dat wel durft te zeggen dat ‘netto nul’ in 2050 onzin is.

Het belang van gekozen burgemeesters

Makkelijker daarom voor de VVD om beslissingen over nog meer windmolens en andere lastige onderwerpen uit te stellen, en vooralsnog liever vooral propaganda te maken dat de VVD zo veel stabieler is dan de drie nieuwe partijen in het kabinet.

Dat is het belang van de regenten die kunnen pronken met hun ervaren bestuurders. Als burgemeesters in Nederland – zoals overal elders in Europa – gewoon werden gekozen, had Pim Fortuyn al ervaring (en betere beveiliging) gekregen als gekozen burgemeester van Rotterdam. PVV en BBB hadden met succes een groot aantal gemeentes kunnen winnen. Hun gekozen burgemeesters hadden het landelijk geluid van Wilders en Van der Plas op een natuurlijke wijze kunnen verrijken en versterken. Daar zijn de regenten bang voor.

Nu mag bij voorbeeld Carola Schouten (CU) naar Rotterdam. Als minister had zij permanent steun nodig van soufflerende ambtenaren om debatten in de Kamer te overleven. Maar misschien heeft Rotterdam nu meer behoefte aan een gekozen burgemeester, die wel op eigen kracht duidelijk en welsprekend kan zijn.

We kennen immers de grote problemen in die stad met drugshandel, verloedering en achteruitgang van wijken in de binnenstad en in Zuid. Carola Schouten zal het vooral goed willen houden met de collega-regenten bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en met de regenten aan het Binnenhof. Een gekozen burgemeester zou het vooral goed willen houden met de Rotterdammers.

Premier moet ook inhoudelijk reageren

Les 3: een premier moet bij de Algemene Beschouwingen vechten voor zijn kabinet en niet alleen hoffelijk zijn. Premier Schoof bleef stijlvol toen Rob Jetten (D66) hem gratuit aanviel door te beweren dat hij alleen maar briefjes voorlas en zo af en toe een vergadering voorzat.

Maar bij concrete kritiek moet een premier ook namens het kabinet op de inhoud reageren. Anders maakt hij het de elite-media te makkelijk om te concluderen dat de regering zwaar onder vuur kwam te liggen. Ik heb ruimte voor twee voorbeelden over vroegpensioen en over inflatie, onderwerpen die nog steeds politiek heel belangrijk zijn, maar waar Schoof kleurloos bleef.

Vroegpensioen

Kamerlid Jimmy Dijk (SP) viel de regering aan over treuzelen met vroegpensioen: ‘Dat is weer kiezen voor de kant van de werkgevers en het grote geld, de overheid die in dienst staat van het grote geld.’

Premier Schoof: ‘Ik zal daar niet op ingaan. Maar: ja, ik ben een partijloze premier. Daar heeft u volkomen gelijk in.’ Keurig op de rug met de pootjes omhoog.

Waarom niet de SP gepareerd, bij voorbeeld: ‘U weet hoe nijpend de tekorten zijn op de arbeidsmarkt. Wij gaan een solide regeling treffen voor wie het werk niet tot zevenenzestig  jaar kan volhouden Misschien door een persoonlijke indicatie te ontwerpen en iedereen met zwaar werk het recht te geven om zo’n indicatie aan te vragen en dan vroegpensioen bevestigd te krijgen. Maar we moeten niet grote groepen mensen ongezien wegsturen van hun werk zonder zorgvuldig te kijken naar wie wil blijven werken en naar wie moet uitstappen. Uw bewering dat alles wordt gedicteerd door wat u het grote geld noemt, is misschien zoete koek voor uw eigen partij, maar niet voor mij, want ik proef daar niets van.’ Belangrijk om kritiek te pareren bij een onderwerp als vroegpensioen, dat door de stakingen iedere dag nog voorpaginanieuws is.

Rob Jetten (D66): ‘Wat zegt dit kabinet tegen innoverende ondernemers en bedrijven die ons geld nu en in de toekomst willen verdienen als het snijdt in klimaatsteun en de hakbijl zet in het Groeifonds en het wetenschapsfonds?’

Premier Schoof: ‘Het kabinet onderschrijft het belang van investeren in onderzoek en innovatie ter versterking van onze internationale concurrentiekracht.’ Niks mis mee, maar kleurloos. Waarom niet Jetten krachtig gepareerd?

Hoogste energiekosten van Europa

Bij voorbeeld: ‘Nederland heeft toen u minister was zo hard vooruit willen lopen op klimaatgebied en heeft zo veel klimaatmodes gevolgd zonder naar de kosten te kijken, dat wij nu zijn uitgekomen op veruit de hoogste energiekosten in heel Europa. We kunnen ondernemers niet beter helpen dan door die kosten te verlagen en dan hoor ik graag van u hoe dat zou kunnen zonder voorzichtiger te zijn met subsidies voor riskante klimaatprojecten. Uw uitspraak als minister dat u nooit meer wilde horen dat er geen geld zou zijn voor koploperij op klimaatgebied heeft ons bedrijfsleven nerveus gemaakt over toekomstige energieprijzen en hogere belastingen. Het is die onzekerheid die mijn kabinet wil wegnemen.’ Zo’n aanvulling zou zo nuttig zijn nu de hoge Nederlandse inflatie steeds groot nieuws is.

Een premier moet zulke kritiek pareren, zeker als die komt van Jetten en Timmermans, niet om hen te overtuigen, maar om de kans te vergroten dat iets daarvan doorklinkt als de media weer berichten over vroegpensioen en inflatie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Premier Schoof moet oppositie inhoudelijk en scherp pareren verscheen eerst op Wynia's Week.

Mijn promotor, hoogleraar monetaire economie Pieter Korteweg, bezocht in die zeventiger jaren, toen er door het aardgas geld genoeg was voor zulke gekkigheid, eens een Rotterdamse kunstenaarsparty. Hij legde uit dat als kunstenaars niet konden rondkomen van de verkoop van hun kunst in de galerie, ze misschien beter ander werk konden zoeken. Dat klonk slecht en kapitalistisch.

Een paar jaar later had Korteweg de universiteit alweer verlaten om – op verzoek van het kabinet – als thesaurier-generaal op het ministerie van Financiën verantwoordelijkheid te nemen voor financieringstekort en staatsschuld. In 1982, het derde jaar van de recessie, was er echt geen geld meer en werd de BKR stapje voor stapje buiten werking gesteld. Twee keer demonstreerden de kunstenaars nog met bezettingen van het Rijksmuseum, maar de objectieve omstandigheden waren veranderd en dus kwam er ruimte voor een strengere visie op zelfbenoemde kunstenaars.

Verschuilen achter Brussel en de Raad van State

Veertig jaar later is het wachten op een strengere visie op asiel. Vanwege het voorspelbare gevolg dat een aantal oprechte, wanhopige asielzoekers het dan niet meer in Ter Apel zullen proberen maar in een ander land, zijn de ambtenaren in Den Haag nu nog massaal tegen versobering en aanscherping. Vorige week ging het in de Tweede Kamer om diverse juridische hindernissen, maar dat is niet het echte gevecht. De complicerende factor is evenmin dat aanscherping van asiel juridisch niet zou kunnen vanwege de EU. Wat voorzitter Ursula von der Leyen en haar nieuwe Commissie ook vinden van strenger asielbeleid, belangrijk voor haar is vooral om Nederland binnenboord te houden bij alle politieke instabiliteit in Duitsland en Frankrijk.

Ambtenaren, politieke partijen zoals NSC, en de ‘elitemedia’ NRC, Volkskrant en Trouw verschuilen zich ook graag achter speculaties over wat de Raad van State wel zou kunnen vinden van een strenger beleid, of wijden uit of de uitvoerende macht wel het recht heeft om een ‘noodsituatie’ uit te roepen en die pas daarna aan het parlement voor te leggen. Waar het echt om gaat is dat ambtenaren en de journalisten bij de elitemedia bang zijn dat vrienden en collega’s hen moreel slecht en racistisch zullen vinden wanneer ze niet alle asielzoekers evenveel gunnen als de mensen in hun nabije omgeving.

We weten uit het werk van de Turks-Amerikaanse politicoloog en econoom Timur Kuran dat zo’n mening, die vooral wordt aangehangen omdat het subject meent dat ieder fatsoenlijk mens die hij tegenkomt die mening deelt, plots instabiel kan worden en dan omslaat in een andere collectieve mening. Dan krijgen we – zoals bij de Fluwelen Revolutie in Tsjechoslowakije (1989) – een ‘cascade’ waarin de consensus heel snel verandert.

Kurans nadruk op zo’n wankel evenwicht in de publieke opinie is ook de beste verklaring waarom geen enkele politicoloog die Fluwelen Revolutie had voorspeld, en waarom we nu ook best mogen hopen op een plotselinge omwenteling in Iran, waar bijna heel Teheran genoeg heeft van de ayatollahs en slechts een minderheid nog praktiserend religieus is.

‘Onchristelijke’ voorstellen

Ook de schrille toon van de ambtenaren en de elitemedia is een teken dat het niet gaat om een juridisch steekspel, maar om de strijd tussen goed (zijzelf) en kwaad (Geert Wilders en ‘extreemrechts’). Een groep van 843 ‘vooraanstaande christenen’, voornamelijk predikanten en theologen, ging vorige week ook meedoen en beweerde: ‘De profetische stem (daarmee bedoelen ze zichzelf – EB) mag niet verstommen uit angst voor polarisatie.’ Dat is dus: bestrijd Wilders en zijn onchristelijke voorstellen zo krachtig mogelijk. Ook schreef NRC in een hoofdartikel, terugblikkend op de Algemene Politieke Beschouwingen: ‘Premier Dick Schoof, die de agenda van Wilders uitvoert (dat zal nieuws zijn voor Wilders! – EB), zat erbij als een gegijzelde die met oogbewegingen omstanders vraagt om gered te worden.’ Als gezegd: geen juridisch steekspel, maar een strijd van goed tegen kwaad – en dus bangmakerij.

Letten we ondertussen ook op de publieke opinie in Duitsland. Terwijl de kiezers bij deelstaatverkiezingen in hoog tempo afscheid nemen van de regeringspartijen, wordt de Duitse autoproducenten staatssteun toegezegd. Of wij Duitsland snel gaan volgen met onze eigen Nederlandse cascade is onvoorspelbaar, maar ik geef – met een blik op de 843 bezorgde christenen – graag een zetje in de goede richting:

‘Je naaste liefhebben’ betekent volgens de Bijbel niet dat we iedereen identiek moeten behandelen. Naaste familie helpen we natuurlijk – desnoods ook financieel – als er plotseling iemand ernstig in de knel komt. Bij vrienden en buren gaan we vaak al wat minder ver. Voor landgenoten die we niet persoonlijk kennen hebben we extra consideratie om drie redenen: (één) we hopen dat ze geen destructieve politieke keuzes maken, (twee) we beseffen dat we samen verantwoordelijk zijn voor stabiliteit en welvaart en dat het leven voor sommige medeburgers en mede-belastingbetalers moeilijk kan zijn en (drie) we waarderen het dat sommige Nederlanders ten behoeve van onze veiligheid zwaar en (levens)gevaarlijk werk doen, bijvoorbeeld bij de politie of als militair.   

Geen van deze drie redenen is van toepassing op buitenlanders. Dat betekent uiteraard niet dat we hen niet ook het beste wensen en daaraan naar vermogen een bijdrage leveren, maar de 843 dominees en theologen hebben het mis wanneer ze suggereren dat iedereen die méér over heeft voor landgenoten dan voor vreemdelingen, een racist is.

De Israëlische filosoof en hoogleraar Avishai Margalit schreef het al (in The Decent Society, 1996): een welvaartsstaat is een groot goed, maar brengt onvermijdelijk met zich mee dat zo’n staat streng en niet naïef moet zijn. Als iedereen zichzelf kan uitroepen tot ‘kunstenaar’ verstikt Rotterdam in ongewenste kunstwerken. Als Nederland begeleiding van inkomende asielzoekers in handen geeft van Stichting Vluchtelingenwerk – een ngo die natuurlijk vrijwilligers aantrekt die zoveel mogelijk willen helpen – wordt ons toelatingspercentage hoger dan in landen waar de staat zulke taken níet uitbesteedt.

Bonuspunten aan de hemelpoort

Extra aardig zijn voor de asielzoekers geeft dominees – denken ze – een bonuspunt bij Sint Petrus aan de hemelpoort en ambtenaren een warm welkom bij hun collega’s, maar diezelfde Sint Petrus kon straks weleens bedroefd zijn over de keerzijde. Lees: gebrek aan medeleven en begrip voor autochtone Nederlanders die alles betalen en die door de overspannen woningmarkt geen huis kunnen vinden.

Nu dreigt met de asielcrisis ook nog een culturele crisis. Komen bijvoorbeeld in Tilburg grote groepen asielvragers uit Somalië, of wonen heel veel conservatieve Turken in de Kolenkitbuurt van Amsterdam (bekend van Lale Gül), dan is dat zwaar voor andere Tilburgers en andere Amsterdammers. Die zien dat hun buurtschool achteruit gaat wanneer veel kinderen thuis geen Nederlands spreken, weten niet of de school nog onbevreesd Sinterklaas mag vieren en zijn bang om hun dochters alleen over straat te laten gaan.

Ambtenaren en dominees die maar naar één kant van de balans willen zien en asielvragers zo sympathiek mogelijk willen ontvangen, maken zichzelf zo verantwoordelijk voor het afkalven van een cultuur die door Nederlanders van voorgaande generaties is opgebouwd en gefinancierd. Dat getuigt van minachting. Laat die houding maar snel omslaan, voor de crisis – zoals in 1982 – nog veel groter wordt.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: Ambtenaren en dominees zijn hard toe aan een nieuw asielperspectief verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet genoeg: er komt een Wetenschappelijke Veiligheidsraad (zonder econoom, net als in de Wetenschappelijke Klimaatraad), maar met psychologen die adviseren hoe we motorrijders overtuigen dat max tien kilometer per uur op de motor ook heel spannend is. We verplichten alle auto’s om voor 2030 dezelfde vierpuntsgordels te installeren als het personeel in het vliegtuig bij start en landing. De fabrikanten van zulke gordels en ook de garagebedrijven hebben dat in goed overleg aan de ‘Gordeltafel’ zo afgesproken en vastgelegd in het Nationale Gordelakkoord. Verder moedigen onze rechters Extinction Rebellion (XR) aan om nog veel meer wegen te blokkeren, want hoe minder verkeer, des te minder ongelukken.

Minister voor Veiligheid en Trage Groei

Ieder jaar sterven meer fietsers. Dat vereist stevig fietsbeleid uitgevoerd door ministers van het kaliber van een Jetten en een De Jonge (maar misschien is dat te veel gevraagd). We hebben een wet nodig die vanaf 2030 fietsen boven de zeventig jaar zonder fietsvergunning verbiedt. Artsen moeten alle oudere fietsers onderzoeken (doen ze graag, weten we al van de verlenging van het rijbewijs bij 75 jaar, want dat schuift zestig euro voor twaalf minuten werk).

Ook moeten alle fietsen met een herenstang verplicht worden vervangen door een nieuwe fiets, zodat mannelijke fietsers makkelijker en sneller kunnen afstappen. Hiervoor komt een subsidieprogramma, maar uitsluitend voor fietsers in armoede. De gemeenten gaan dit uitvoeren en krijgen daar uiteraard extra beleidsmedewerkers voor. Er komt een extra minister voor Veiligheid en Trage Groei, uiteraard ook voorzien van verse beleidsmedewerkers. Maar de belangrijkste dwang blijft de jaarlijkse reductie in de maximumsnelheid, volgend jaar naar 95 km/uur, dan 90 en zo verder.

Drie problemen met zo’n grondige aanpak: ten eerste een enorme inperking van de persoonlijke vrijheid om te fietsen of in je leren pak de motor te starten. Ten tweede: geen enkele zekerheid dat de maatregelen efficiënt zijn voor het doel. Ten slotte: geen analyse van kosten en baten.

Even slecht is de Klimaatwet. De Europese Klimaatwet eist dat de lidstaten rekening houden met rechtvaardigheid en solidariteit. De EU-lidstaten moeten ‘coherent zijn [en] elkaar ondersteunen’. Nergens in de Europese Klimaatwet staat daarom dat ieder land afzonderlijk moet streven naar netto-nul in 2050. Er staat alleen dat  ‘collectief vooruitgang’ zichtbaar moet zijn. Het is bij voorbeeld heel goed denkbaar dat in de toekomst landen zonder zeehavens zoals Oostenrijk, Slowakije en Hongarije wat meer doen en Nederland met de grootste zeehaven van de EU wat minder.

Zwitserse Klimaatwet is verstandig

Ook is het denkbaar dat landen met grote hoogteverschillen profiteren van hun bergmeren om energie uit zon en wind tijdelijk op te slaan, zodat vlakke landen zonder bergmeren (Nederland, Finland, de Baltische Republieken) zich niet nu al moeten vastleggen op gruwelijk inefficiënte (en gevaarlijke) systemen van opslag van ammoniak en waterstof.

Daarom stelt de Zwitserse Klimaatwet bij voorbeeld in artikel 3: ‘wij doen zo veel als mogelijk, en het overige moet in Zwitserland of in het buitenland worden aangepakt.’ En ook (artikel 4): ‘de [klimaat]doelen moeten technisch mogelijk en economisch te dragen zijn’ Dat was in Bern een verstandig compromis voor een land dat wordt omringd door EU-lidstaten.

16 EU-lidstaten hebben geen nationaal netto-nul doel

Prudent en juridisch wijs is ook een recent amendement op de Engelse Klimaatwet. De minister mag aan het parlement zo nodig voorstellen om ‘netto-nul’ te corrigeren tot een ander percentage vanwege  ‘belangrijke nieuwe wetenschappelijke inzichten in het klimaat’.

Noch in het verdrag van Parijs (2015) noch in de EU-wet staat een eis dat ieder land afzonderlijk mikt op netto-nul in 2050. De helft van de EU-lidstaten heeft zich daarom alleen gebonden aan de Europa-wijde ambities. Een recente telling meldt dat zestien EU-lidstaten geen eigen nationaal netto-nul doel hebben gesteld.

Nederland wel

Nederland heeft dat wel gedaan in een Klimaatwet die het doel absoluut stelt voor het land met de grootste haven en met een groot vliegveld die ook andere landen bedienen. Daarbij heeft Nederland in de EU een dichte bevolking en dus vergeleken met landen als Polen en Finland minder bos om CO2 op te slurpen. Met dertig meter is onze Lemelerberg ook al niet hoog genoeg voor energieopslag. En omdat Ed Nijpels in 2019 macht gaf aan de antinucleaire lobby staat Nederland nu op grote achterstand met Frankrijk en Hongarije.

Artikel 8 lid 1 en 3 van onze Klimaatwet eisen heel duidelijk dat de minister zich alleen richt op de klimaatdoelen. Niets anders is daarbij van belang – niet efficiency, niet inperking van vrijheid, niet de kosten. Alleen over het klimaatdoel moet hij afspraken maken met provincies, gemeenten enz. Artikel 6 ( ‘verantwoording’) noemt alleen het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) als hulp bij de jaarlijkse verantwoording en vraagt dat PBL alleen om de geschatte volumina van CO2 per sector. De wet eist dus niet een rapportage van de minister van wat de maatregelen hebben betekend voor de positie van het bedrijfsleven, voor de concurrentiepositie, de woningnood en de lastendruk.

Het is veel beter dat het kabinet-Schoof de Klimaatwet zo snel mogelijk corrigeert dan te wachten tot de volgende verkiezingscampagne. Nu is een wijs compromis nog mogelijk waarbij we samen werken aan een economie die zuinig is met CO2-uitstoot, maar op een intelligente en kostenbewuste manier. Zodra de wet is verbeterd kunnen de klimaat-ambtenaren ook niet meer zo snel hun minister blokkeren met ‘wat u wilt kan niet, minister, vanwege de Klimaatwet’.

Als oppositieleider Timmermans wijs is, dan doet hij mee om de fouten in de artikelen 8 en 6 van de Klimaatwet te corrigeren. Is hij niet zo wijs, en gaat hij voor het maximum van XR, dan laat hij daarmee zien dat streven naar samenwerking hem niets waard is.

Bekommer je ook om kosten en baten

Bij de veiligheid in het verkeer hebben we een evenwicht gevonden tussen strenge regels (verplichte autogordel, maximum snelheid) en behoud van vrijheid. Met de CO2 is dat evenwicht in de ogen van veel Nederlanders zoek. Te veel dwang, te weinig respect voor de middenstand. Dat moet beter. De artikelen 6 en 8 van de Klimaatwet horen aan te geven dat de minister zich ook bekommert om kosten en baten. En zolang de wet nog een eigen doel stipuleert voor Nederland (hoewel dus de helft van de EU-staten dat wijselijk niet doet), dan  alleen inclusief een voorbehoud voor ontwikkelingen in de technologie en de economie.

Zelf denk ik dat ‘netto-nul’ ook op Europees niveau gaat wijken. Expert Bjorn Lomborg legt al jarenlang uit waarom een ander beleid beter, humaner en beter te dragen is. Maar dat is voor een andere gelegenheid; eerst heeft een heropening van de Klimaatwet prioriteit. De keuze is dit najaar tussen correcties op een eenzijdige wet nú, of een klimaatoorlog (die Timmermans gaat verliezen) volgend jaar.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: Wijzig nu de Klimaatwet en beperk de CO2-uitstoot op een kostenbewuste manier verscheen eerst op Wynia's Week.

Eén: bij herhaling waarschuwt Draghi dat het gevaarlijk is voor de toekomst van de Europese welvaartsstaat wanneer onze CO2-ambities zo veel dwingender zijn dan in de VS en China. Europa eist 55 procent minder CO2 in 2030; de VS heeft een ‘niet-bindende aspiratie van 50-52 procent minder CO2 gerekend vanaf een (hoger gekozen) startjaar in 2005’. En intussen opent China in hoog tempo meer kolencentrales, onder meer voor de stadsverwarming in het hoge Noorden. Jammer dat het moet, maar begrijpelijk. Ik ben een keer in januari in Harbin geweest (dicht bij de grens met Siberië, tien miljoen inwoners, overdag prachtig zonnig ski-weer bij 25 graden onder nul; ’s nachts min 30).

Twee: Voor de grote industrie is Draghi ’s belangrijkste aanbeveling: ‘Het is evident dat een breed gespreid aanbod van energie (vooral inclusief LNG en ook met nucleair) zorgt voor lagere prijzen en een concurrentievoordeel.’ Draghi berekent het verschil in kosten tussen Spanje (breed aanbod) en Duitsland (geen nucleair), en wil daarmee illustreren hoe kostbaar het is om een dogmatisch energiebeleid te voeren.

Koploperschap is risicovol

Wat nu dreigt is dat onze politici deze concrete aanbevelingen daar laten en hun ammunitie afvuren op een ander voorstel, namelijk nóg een Europees investeringsfonds. De Duitse liberalen van de FDP kwamen direct met bezwaren en het is politiek veilig voor VVD, PVV en BBB om in dat spoor mee te lopen. Een schimp naar de zorgeloze krekels aan de Middellandse Zee die ons geld willen uitgeven doet het altijd goed bij de mieren in de Nederlandse politiek. Vraag het aan ‘Il Duro” Gerrit Zalm (VVD) en Jeroen Disselbloem (PvdA).

Politiek lastiger maar veel nuttiger is het om ook de twee voor Nederland moeilijke aanbevelingen van Draghi alvast aan te pakken. Draghi waarschuwt Europa dat er hoge kosten zijn verbonden aan de ambitie om koploper te willen zijn met een onwrikbaar doel voor CO2-reductie op de zo korte termijn van 2030. Dat geldt des te meer voor een kleine, open economie die extra moeite heeft met de CO2-reductie, onder meer omdat wij hier de grootste haven hebben van heel Europa. Die haven stoot veel CO2 uit, maar werkt ook ten behoeve van onze buurlanden waar de containers vanuit Rotterdam per auto, trein of schip naartoe gaan. Dat vraagt om aanpassing van onze klimaatwet – niet om te stoppen met pogingen om minder CO2 uit te stoten, maar om de kwestie beter te plaatsen binnen de Europese context.

De tweede aanbeveling van Draghi is voor Nederland zo mogelijk nóg controversiëler. Hij wil lagere energiekosten door een optimale mix van verschillende energievormen. Nergens anders in de EU is dat meer dringend dan in Nederland want wij hebben de hoogste energiekosten van heel Europa. De EU publiceert regelmatig een vergelijking en stelt daarbij het EU-gemiddelde op honderd. In het laatste verslag staat Nederland eenzaam op de hoogste plaats met 150. De nummer twee op deze ranglijst is Duitsland met 124; alle andere EU-landen zijn goedkoper, met Frankrijk bijvoorbeeld op 92.

Het heeft natuurlijk geen zin om in Brussel te vergaderen over pan-Europese subsidies voor de industrie – en te hopen dat Nederland een evenredig deel krijgt van nieuwe projecten – wanneer de energiekosten bij ons 20 procent hoger zijn dan in Duitsland, 60 procent hoger dan in Frankrijk en 65 procent hoger dan in Spanje.

Lagere kosten beloven van energie is politiek moeilijk voor Hermans. Haar VVD leunt aan tegen het grote bedrijfsleven van VNO-NCW dat wel werk ziet in het bekabelen van de Noordzee voor nog veel meer windmolens en voor het bouwen van waterstoffabrieken in Europoort. Dat alles lukt niet zonder hoge subsidies van het ministerie van Klimaat en Groen Groei. Daarom, denk ik, staat de VVD zo dubbel in ‘wind op zee’, heel anders dan coalitiepartners PVV en BBB die om financiële en milieuredenen tegen zijn. Gaat het kabinet toch door met ‘wind op zee’ dan komen bovenop de subsidies voor de aanleg van de snel roestende tweehonderd meter hoge gevaartes nog de kosten van onderhoud en versterking van de energiekabels die alleen voor de Noordzee op zo’n vijftig miljard dreigen uit te komen. Die zien we straks terug in de energiekosten.

Breken met het beleid van Jetten

Stoppen met ‘wind op zee’ om de energiekosten omlaag te krijgen, betekent breken met het door Rob Jetten ingezette beleid. Het zou de VVD plaatsen in het centrumrechtse kamp, en misschien wil die partij dat (nog) niet. Oppositieleider Frans Timmermans zal zeker theatraal gaan beweren dat een ondragelijk hete planeet voor de VVD kennelijk onbelangrijk is, en dat de liberalen dus niets meer geven om de toekomst van onze kinderen. Dat wordt voor Hermans dus een uitdaging om de juiste woorden te vinden, maar het moet. Energie in Nederland goedkoper maken kan niet zonder een stop op meer windmolens in de Noordzee.

Het tweede punt van Draghi – een goed gespreid aanbod van energiedragers – is daarmee vergeleken makkelijker. Nederland staat al voorgesorteerd voor meer kernenergie en de tegenstand tegen meer import van LNG lijkt politiek wel te overwinnen. Hermans hoeft dan niet zo zeer haar eigen partij te overtuigen, maar moet de strijd aangaan met de ambtenaren op haar ministerie en met adviesorganen als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Wetenschappelijke Klimaatraad.

Een krachtig beleid voor méér nucleair en voor méér vloeibaar gas kan op steun rekenen van heel ons mkb. De VVD zal al die ondernemers en hun medewerkers niet nog langer willen zien wegdrijven naar PVV en BBB. Dus hangt het er dan praktisch van af of Hermans voldoende handig is om haar eigen ambtenaren mee te krijgen. Het lot van voormalig Kamervoorzitter Khadija Arib is een waarschuwing dat in ons Haagse moeras niet alleen mannen bezwijken onder anonieme beschuldigingen van hun ambtenaren. Krijgt Hermans de ambtenaren wel mee, dan is het alleen nog nodig om de geluiden van een paar milieuprofessoren te neutraliseren met stemmen van deskundigen die het wél eens zijn met Draghi‘s adviezen om energie goedkoper te maken.

In 1982 kwam de omslag naar een verstandiger beleid niet omdat de nieuwe premier Ruud Lubbers een genialer econoom was dan zijn voorgangers Joop den Uyl en Dries van Agt. De omslag kwam omdat de objectieve economische omstandigheden omsloegen. Vanaf dat moment luisterde niemand meer naar professor Jan Pen met zijn theorie dat de economie moest krimpen.

Andere tijden, andere geluiden

Misschien is er heel binnenkort ook geen podium meer in de media voor de nazaten van Pen. De milieuprofessoren, bedoel ik, die pleiten voor ‘degrowth’ omdat ze alles willen opofferen voor minder CO2-uitstoot. Andere tijden brengen andere geluiden naar voren.

In Duitsland valt Volkswagen om en daalt de consumptie met anderhalf procent per jaar. Draghi geeft Duitsland en Nederland, twee landen met hoge energiekosten en te weinig vloeibaar gas en nucleair, de logische richting aan naar herstel. Nu maar hopen dat Sophie Hermans en haar VVD die tekenen verstaan.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Nederland heeft de duurste energie van Europa. Wanneer gaat Sophie Hermans daar wat aan doen?   verscheen eerst op Wynia's Week.