Veel alternatieve militair-strategische opties heeft Poetin sowieso niet meer. Het Russische leger is (en was) niet in staat om met snelle manoeuvres op operationeel niveau (dat wil zeggen regionale operaties die het verloop van de strijd op het slagveld als geheel beïnvloeden) te handelen. Een operatie gericht op de verovering van Charkiv bijvoorbeeld is voor het bestaande Russische leger simpelweg te hoog gegrepen.

Een tijdloze strijd?

Er valt – om bovenstaande punten verder te illustreren – onder meer de Amerikaanse denktank Institute for the Study of War (ISW) al een tijdje iets op, namelijk dat het Russische opperbevel zijn luchtlandingseenheden (VDV, Vozdoesjno-Desantnie Voiskd) verbrokkeld langs het front inzet. Luchtlandingseenheden zijn relatief elite troepen die hun slagkracht primair ontleden aan verrassing vanuit de lucht en geconcentreerde inzet door grotere eenheden, zoals brigades en divisies. Niets van dit alles aan het Oekraïense front: de VDV wordt eigenlijk vooral lokaal als reguliere gemotoriseerde infanterie (voetsoldaten in pantservoertuigen en vrachtwagens) ingezet en niet om op eigen kracht operationele doelen te bereiken.

Poetins uiteindelijke politiek-strategische doel is en blijft, naar eigen zeggen, de vernietiging van de Oekraïense staat en identiteit. Rusland eist dat Kyiv de bestuurlijke regio’s (oblast) Kherson, Zaporizja, Donetsk en Loehansk opgeeft, inclusief de gebieden die Oekraïne daar nu nog beheerst. Het Kremlin heeft nooit – en om begrijpelijke redenen – exact gedefinieerd welke andere gebieden in Oekraïne het in de toekomst wil overnemen. Maar Poetin streeft onverminderd naar de volledige capitulatie van Kyiv. Elke wapenstilstand zal slechts bedoeld zijn om een adempauze te bieden voor nieuwe offensieven in de toekomst. Zo creëert Moskou tijd om de militair-industriële basis uit te breiden, de strijdkrachten op orde te krijgen en op langere termijn alsnog operationele doelen te behalen. Ofwel, Rusland hoopt Oekraïne en de westerse bondgenoten te kunnen uitputten door uiteindelijk méér mankracht en middelen te mobiliseren – ongeacht de hoeveelheid tijd die dat gaat kosten.

Klopt deze analyse, dan is een aantal gevolgtrekkingen onvermijdelijk. Om te beginnen zijn onderhandelingen dan zinloos. Sowieso is er op dit moment geen sprake van inhoudelijk serieuze gesprekken met Rusland. Half juni was Zwitserland gastheer van de door Oekraïne geïnitieerde Global Peace Summit. Rusland was niet eens aanwezig. Het doel van de topontmoeting in het luxueuze Bürgenstock Hotel bij Luzern was vooral om een zo groot mogelijke steun te genereren voor het uitgangspunt dat een gezamenlijk toekomstig vredesplan nooit en te nimmer mag uitgaan van een Oekraïense capitulatie. President Volodymyr Zelensky vreest nog steeds dat het Westen terugschrikt voor een klinkende Oekraïense overwinning vanwege mogelijke instabiliteit en nucleaire reflexen in Rusland.

Ten tweede, als Poetins militaire aanpak inderdaad neerkomt op het eindeloos geduldig stukje bij beetje veroveren van Oekraïens territorium, dan hebben Kyiv’s bondgenoten in essentie weinig keus. Ze zullen moeten doorgaan met het leveren van voldoende financiële en materiële steun aan Kyiv, in elk geval genoeg om Poetins dodelijke Pacman-spel te stoppen en liefst aanzienlijke gebieden terug te veroveren. Intussen stromen geld en munitie in grotere hoeveelheden richting frontlinies. En voor wie er nog aan mocht twijfelen: zelfs materieel dat westerse landen inmiddels aan het vervangen zijn, zoals het Bradley-gevechtsvoertuig, is opgewassen tegen het beste wat de Russen te bieden hebben.

Deskundigen zijn het er wel over eens dat de enkele tientallen F-16-gevechtsvliegtuigen geen game changer zullen blijken te zijn. Ze komen absoluut van pas bij het bestrijden van Russische kruisraketten en drones. Wellicht kan de F-16 Russische bommenwerpers dwingen hun kruisvluchtwapens en glijbommen van grotere afstand te lanceren. Maar de F-16’s zijn operationeel te kostbaar om te verliezen. Waarschijnlijk wordt een deel buiten Oekraïne gestationeerd uit veiligheidsoverwegingen. Russische geldschieters hebben al forse bedragen beloofd aan landgenoten die F-16’s weten uit te schakelen. Hoe dan ook zijn de Oekraïense vliegers voorlopig onervaren op dit complexe wapensysteem. Het kost gemiddeld drie à vier jaar om NAVO-vliegers voldoende ervaring op te laten doen alvorens ze gevechtstaken kunnen uitvoeren.

Op zoek naar soldaten

Ten derde dringt de conclusie zich op dat Rusland deze oorlog zonder limieten zal voortzetten – althans tot het zelf uit spullen en mankracht loopt. Inschatten hoeveel verliezen de Russische strijdkrachten daadwerkelijk lijden, is geen sinecure. Volgens president Zelensky sterven er dezer dagen zes keer meer Russische militairen aan het Charkiv-front dan er Oekraïners sneuvelen. Volgens Poetin liggen de verhoudingen grofweg omgekeerd: vijf Oekraïense doden tegenover één gesneuvelde Rus. Volgens Kyiv ligt het aantal omgekomen, zwaargewonde, vermiste en gevangen Russische militairen inmiddels boven een half miljoen. Westerse bronnen – zoals het Britse ministerie van Defensie – komen op ruwweg dezelfde aantallen uit. Dat zijn ongeveer twaalfhonderd slachtoffers per dag sinds het begin van de invasie ruim twee jaar geleden!

Met zijn kleinere demografische potentieel (een kleine veertig miljoen inwoners tegenover circa 145 miljoen Russen) zoekt Kyiv wanhopig naar manieren om het aantal inzetbare soldaten uit te breiden. De constante Russische aanvallen vergroten die noodzaak alleen maar verder. Ongeveer 850.000 mannen zijn naar het buitenland gevlucht. De meesten genieten tijdelijke bescherming in de EU. De Oekraïense overheid verbiedt intussen mannen onder de zestig jaar om het land langdurig te verlaten. In mei nam het parlement controversiële wetten aan die het wervingsnet verder uitgooien. De boetes voor dienstontduiking zijn in hoogte vervijfvoudigd. Kyiv belooft nieuwe rekruten bonussen om bijvoorbeeld een auto te kopen of een huis aan te betalen.

De conceptversies van de wervingswetten gingen trouwens uit van demobilisatie na 36 maanden dienst en rustperiodes voor soldaten die zes maanden aan het front hadden gevochten. Maar daar stak de militaire leiding een stokje voor. De meest ervaren soldaten zouden dan immers uit beeld verdwijnen.

Gevangenen naar het front

Maar de meest omstreden en cynische maatregel was toch wel de gang naar de gevangenissen. Oekraïense gevangenen krijgen de keuze hun straf af te kopen met frontdienst. Dan moeten ze wel eerst een evaluatiegesprek ondergaan, een medische keuring en een herbeoordeling van de straf. Wie gestraft is voor verkrachting, aanranding, moord op twee of meer mensen of misdaden tegen de nationale veiligheid (spionage, collaboratie, enzovoort) komt niet in aanmerking.

Op het moment van schrijven hebben al drieduizend gevangenen zich aangemeld. Gehoopt wordt op vijfduizend rekruten op een totaal van 42.000 gevangenen. Met een voorwaardelijke vrijlating vertrekken ze na een paar weken basistraining richting front. Hun nieuwe eenheid neemt de rest van de training voor haar rekening. De Oekraïense autoriteiten benadrukken dat dit geen kanonnenvoer is à la Rusland (waar de gevangenen in menselijke golven richting de verdedigers werden gestuurd), maar dat de nieuwe soldaten bij reguliere fronteenheden worden ingedeeld.

De Oekraïne-oorlog is dus – als vrijwel elke oorlog – bovenal ook een kwestie van het genereren van voldoende mankracht. Dat de Russische verliescijfers veel hoger liggen dan de Oekraïense, staat wel vast. Om te beginnen kan Kyiv het zich politiek, moreel, demografisch en militair niet permitteren soldaten losjes te spenderen als kanonnenvoer. Bovendien kan Oekraïne op veel terreinen een technologisch overwicht uitbuiten, zoals de massale inzet van goedkope bewapende first-person view (FPV) drones.

‘We hebben jachtgeweren nodig, we hebben jachtgeweren nodig!’ smeekte een Russische soldaat in een recente virale video. Een schot hagel is inderdaad behoorlijk effectief tegen kleinere drones, in elk geval een stuk effectiever dan kalasjnikovs of spades. Maar hoe dan ook is de Russische aanpak om kleine groepjes militairen richting de Oekraïense linies te sturen in feite nog steeds een meat grinder: soldaten als kanonnenvoer. De ervaring leert dat juist snelle en doortastende operaties op termijn het aantal slachtoffers aan eigen zijde reduceren.

Dat laatste gaat de Russen dus niet lukken. De hoge slachtoffercijfers verklaren waarschijnlijk mede waarom het Russische opperbevel geen goedgetrainde grotere eenheden meer kan samenstellen. Russische militairen en milbloggers verhalen op sociale media over desertie en ongehoorzaamheid. Rijke beloning moet jongemannen overhalen om dienst te nemen: wervingsposters spiegelen kontraktniki tot wel 1,3 miljoen roebel voor, het equivalent van een jaarsalaris. Twee jaar geleden stond dat lokbedrag nog op tweehonderdduizend roebel. Het zijn vooral de arme jongens van het platteland of uit etnische minderheden die dienst nemen. Zij nemen in de sneuvelcijfers dan ook een disproportioneel grote plek in.

Russen neigen vanouds tot desertie

Of de Russische bevolking ooit tabak zal krijgen van al die doden is een voor de hand liggende vraag. In het Westen heerst het beeld van een gehersenspoelde en passieve bevolking. Maar dat beeld hoeft niet noodzakelijkerwijs correct te zijn, schreef onder meer de Amerikaanse Ruslanddeskundige Alexander Motyl:

‘Vergeet niet dat, in de gehele twintigste eeuw, Russen de neiging hebben gehad massaal te deserteren of hun biezen te pakken. Dit betekent dat de veelgehoorde bewering dat Russen als het ware cultureel voorgeprogrammeerd zijn om bevelen op te volgen net zo fout is als de bewering dat Russen nooit rebelleren. Dat doen ze uiteraard wel degelijk. En er is geen reden om aan te nemen dat ze uiteindelijk niet hetzelfde zullen doen tegen het bloeddorstige Poetin-regime.’

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Poetin wil Oekraïne uitputten met een eindeloze reeks overwinninkjes – en dus zijn onderhandelingen zinloos verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanwaar dit – mag ik het zo noemen – relatieve doemdenken? De achterliggende redenen zijn eigenlijk wel duidelijk. In Washington zijn Republikeinen niet bereid Joe Bidens hulppakket van tientallen miljarden dollars vrij te spelen voor Oekraïne. Donald Trumps loyale kabouters koppelen Oekraïne aan het veiligstellen (lees: dichttimmeren) van de Amerikaans-Mexicaanse grens. Geen dollars voor Oekraïne, dus geen munitie voor Oekraïne. (Op het moment van schrijven ligt er overigens mogelijk een nog amorf compromis in het verschiet in de vorm van deels met Europees geld gefinancierde leningen voor Oekraïne.)

Ten tweede lijken de kansen op het slagveld wederom gekeerd in het voordeel van Moskou, vooral na de Russische inname van het platgeschoten dorpje Avdiivka. Niet dat beslissende Russische doorbraken aanstaande lijken, maar Moskou heeft – zoals dat heet – het strategisch initiatief weer enigszins naar zich toegetrokken.

NAVO-troepen naar Oekraïne?

Dit alles betekent overigens niet dat de leiders van NAVO en EU de handdoek in de ring gooien. Integendeel. Op wat gemor na, is de retoriek onverminderd strijdvaardig, al helemaal na de val van Avdiivka. De Franse president Emmanuel Macron sloot een paar weken geleden zelfs het sturen van NAVO-troepen naar Oekraïne niet uit. Macron jaagt wel vaker zijn westerse collega’s op de kast met straffe uitspraken, al was het maar om binnenlandspolitieke winst te genereren: met krijgshaftige taal zou de president zich willen afzetten tegen het populaire Rassemblement National (RN) en in mindere mate ook tegen de linkse partij La France Insoumise (LFI).

Toen zowat de hele NAVO en EU duidelijk maakten dat van westerse troepen in Oekraïne geen sprake zal zijn, haalde Macron deels bakzeil met de nuancering ‘dat de noodzaak voor een dergelijke stap zich nog niet voordoet’. Tsja. De Franse president herhaalde tegelijk dat Oekraïne tot de laatste snik gesteund zal worden en dat een nederlaag van Rusland naar zijn mening nu ‘onontbeerlijk’ is. Dat klonk de meeste Franse bondgenoten al heel wat beter in de oren.  

Hoe dan ook, het valt niettemin op dat veel betrokkenen in het Westen de huidige ontwikkelingen op het Oekraïense slagveld inschatten als een teleurstelling, ja zelfs als een soort nederlaag. De klinkende Oekraïense successen tegen de Russische Zwarte Zeevloot en tegen de Russische olieproductie (een klap die zelfs Poetin impliciet erkende) lijken deze inschatting niet te kunnen ombuigen tot een positievere beoordeling van het strijdverloop.

Hoe dit betrekkelijk sombere gevoel te duiden? In het tijdschrift Foreign Affairs sprak de Britse politiek-wetenschapper Dominic Tierney treffend van de ‘tirannie der verwachtingen’. Hoe we succes en falen tijdens een oorlog inschatten, aldus Tierney, is geen objectieve zaak, maar vooral een kwestie van verwachtingsmanagement. Tegen zowat ieders verwachting in hielden de Oekraïners begin 2022 stand voor de poorten van Kyiv. Na de succesvolle Kherson- en Charkiv-offensieven in zomer en najaar 2022 was Oekraïne niet langer de militaire underdog. Het langverwachte Oekraïense tegenoffensief van 2023 móest wel een succes worden.

Optimisme kan gemakkelijk omslaan in defaitisme

Superieure westerse training en beter materieel zouden de rommelende Russische invallers op de knieën dwingen, was de verwachting (ook bij mij, het moet gezegd). Honderdduizenden Russische militairen sneuvelden of raakten zwaargewond. Duizenden tanks en pantservoertuigen vielen ten prooi aan Oekraïense wapens. Het Oekraïense tegenoffensief van 2023 liep vast, maar ook nu is van een serieus Russisch tegenoffensief weinig te merken. Gebiedswinst wordt hoogstens in enkele bloedige kilometers gerekend.

Van een afstandje bezien, zijn de Oekraïense strijdkrachten vanaf het begin opvallend succesvol geweest – en zijn ze dat nog steeds. Precies hier legt Tierney de vinger op de zere plek: zelfverzekerd optimisme kán een force multiplier zijn, maar even zo gemakkelijk omslaan in defaitisme. Als ware het een besmettelijke ziekte.

Zie bijvoorbeeld als historische illustratie de Vietnamoorlog. De Amerikaanse regering schilderde het eigen publiek voortdurend voor dat in Vietnam vooruitgang werd geboekt. Er scheen licht aan het einde van de tunnel. Nog even volhouden, was het devies. En toen lanceerden de communisten in 1968 hun verrassende Tet-offensief. Dit offensief smoorde in een zware nederlaag voor de communisten. Maar juist het Tet-offensief versterkte in de VS het gevoel van defaitisme. Blijkbaar was de al half verslagen gewaande vijand nog tot grootse daden in staat. Hoezo licht aan het einde van de tunnel? Tijd om te gaan nadenken over een politiek verkoopbaar vertrek uit Vietnam.

In zekere zin lijden Trumps Republikeinen nu aan dezelfde kwaal: ze schetsen het beeld dat de VS opnieuw verstrengeld zullen raken in een frustrerende forever war, zonder progressie of een duidelijk strategisch doel, waarin het hulpgeld in de diepe zakken van een corrupte Oekraïense elite zal verdwijnen. En zijn de Oekraïense bevelhebbers wel écht zo capabel?

Grieven en drogredeneringen

Dit is een goed moment om eens te rade te gaan bij de gezaghebbende Amerikaanse conservatieve denktank The Institute for the Study of War (ISW). In een recente diepgravende analyse van de Oekraïne-oorlog komt ISW tot de conclusie dat het defaitistische gevoel – dat deze oorlog door Kyiv niet te winnen zou zijn – precies voortkomt uit een effectieve Russische (des)informatiecampagne. Deze heeft als doel Washington tot een passieve speler te maken en Oekraïne te isoleren. Zonder Amerikaanse militaire steun heeft president Zelensky geen alternatief dan in te binden.

De Russische desinformatiecampagne, zo legt ISW mijns inziens overtuigend uit, is een combinatie van (schijnbaar) serieuze grieven en drogredeneringen: Oekraïne was wel degelijk een existentiële militaire dreiging; het land heeft überhaupt geen bestaansrecht; Rusland heeft recht op een invloedssfeer in het Westen, al was het maar om Russischtalige minderheden te beschermen; de NAVO-uitbreiding heeft deze invloedssfeer overduidelijk geschonden; Oekraïne is voor de VS niet daadwerkelijk van strategisch belang; Oekraïne kan deze oorlog niet winnen en is het sowieso niet waard om voor te sterven: pourquoi mourir pour Kyiv?

ISW haalt al deze argumenten een voor een onderuit. Als Oekraïne inderdaad zo’n dodelijke militaire dreiging vormde, waarom was het Russische aanvalsplan dan gebaseerd op de gedachte dat het buurland in een paar dagen overrompeld kon worden? En dat de regering-Zelensky in enkele dagen verdreven zou zijn? Van het beschermen van Russischsprekende Oekraïners is geen sprake: ook hun steden en woningen worden rücksichtslos verwoest.

Poetins historische argument dat Oekraïne geen bestaansrecht heeft, is – zo benadrukt ISW – volkomen onzinnig: ‘De geschiedenis van Kyiv-Rusland is net zo relevant voor de huidige oorlog als de geschiedenis van het Romeinse Rijk voor de Tweede Wereldoorlog.’ Zowat elke staat zou historische claims op buurlanden kunnen doen. Maar de essentie van het moderne internationale systeem is nu juist dat staten elkaars soevereiniteit respecteren. Ik heb het voor de zekerheid even gecheckt, maar Oekraïne is vandaag de dag nog steeds een soevereine lidstaat van de Verenigde Naties.

Harde cijfers liegen niet

De conclusie van ISW (vanwege de bondigheid hier onvertaald gelaten) is helder: ‘If we lean in and surge, Russia loses.’ Laten we de statistieken niet vergeten: het Russische bruto binnenlands product (bbp) bedraagt een kleine twee biljoen dollar. De gezamenlijke NAVO-landen leggen ruim vijftig biljoen dollar aan bbp op de mat. Met de EU-lidstaten die niet bij de NAVO horen meegerekend, kunnen we hier nog een paar biljoen bij optellen.

Als Oekraïne alsnog verliest, valt dat te wijten aan Amerikaans politiek gesjacher en aan een geslaagde Russische desinformatiecampagne. Maar voor een dergelijke dwingende tirannie der verwachtingen en het bijbehorende defaitisme is geen enkele reden. De harde cijfers liegen niet.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Christ Klep: Er is geen enkele reden om te wanhopen over de overwinning van Oekraïne verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu heeft Iran een kans

De Gaza-oorlog dwingt Washington op zijn beurt tot een schoorvoetend beleid dat verdere escalatie moet voorkomen. En dat terwijl president Joe Biden de VS in oktober vorig jaar nog als ‘the essential nation’ kwalificeerde: de supermogendheid waar niemand omheen kan. De westerse kritiek op Rusland vanwege Oekraïne klinkt nu eerder hypocriet, vooral in niet-westerse landen.

Iran benadrukt intussen dat de zogenoemde As van Verzet (waarover hieronder meer) sterker en eensgezinder is dan ooit. Op papier is Teheran de voor de hand liggende vlaggendrager van de Palestijnse zaak. De diplomatieke toenadering tussen Irans aartsvijanden Saoedi-Arabië en Israël staat voorlopig in de vriezer. Nu lonkt voor Iran de kans om de regionale orde ingrijpend te veranderen en – wie weet – Israël er eindelijk onder te krijgen. Een win-winsituatie gloort.

Maar wacht, zo gemakkelijk incasseert Iran zijn lokkende winst toch niet. Teheran streeft er inderdaad naar een krachtige en zelfverzekerde regionale macht te zijn. Maar sinds de Hamas-aanval van 7 oktober stellen de Iraanse leiders zich opvallend terughoudend op. Eerder lijkt sprake van een delicate balanceeroefening. Ondanks alle strijdbare retoriek voelt Teheran zich blijkbaar niet zeker genoeg om ‘haar’ As van Verzet in te zetten om beslissende nieuwe fronten te openen in het Midden-Oosten tegen met name Israël en de VS.

De As van Verzet is een los-vast verband aangestuurd door Iran. De ad hoc-club bestaat uit Hezbollah, de Jemenitische Houthi-rebellen, Hamas en sjiitische milities in Irak en Syrië. Hezbollah is militair gezien het krachtigste lid van de As van Verzet, primair door een uitgebreid arsenaal aan raketten.

Opflakkerende strijd

De Houthi-rebellen maken de scheepvaart in de regio onveilig. Hun gelikte propagandafilmpjes op sociale media hebben de Houthi’s tot de rockstars van het anti-Israëlische verzet gemaakt. Een knappe Jemenitische ‘piraat’ werd door online-bewonderaars al snel ‘Tim-Houthi Chalamet’ gedoopt vanwege zijn gelijkenis met filmster Timothée Chalamet uit de kaskraker Wonka.

Syrische en Iraakse milities voeren met steun van Iran een regelmatig opflakkerende strijd tegen Amerikaanse troepen in het Midden-Oosten. Eind januari kwamen drie Amerikaanse militairen om in Jordanië door een drone-aanval. De afgelopen weken vielen ook tientallen Amerikaanse gewonden.

Geen beslissend offensief

‘Wanneer de misdaden van het zionistische bewind doorgaan’, dreigde opnieuw Khamenei, ‘zullen islamitische verzetskrachten ongeduldig worden.’ (Overigens, de Iraniërs hebben altijd een nogal losse relatie met Hamas gehad. Nog geen decennium geleden konden beide partijen niet door één deur omdat Hamas in Syrië de kant koos van de opstandelingen en dus tégen Irans bondgenoot president Bashar al-Assad. Bovendien hangt Hamas de soennitische variant van de islam aan en Iran de sjiitische variant.)

Maar toch, tot een krachtig of zelfs beslissend collectief offensief tegen Israël en de VS ‘via’ de As van Verzet is het nog niet gekomen. Voorlopig moet de conclusie zijn dat Iran volop chaos kan veroorzaken, maar niet bereid is – en zich niet in staat acht – om een beslissend offensief aan te gaan.

Wellicht kan deze conclusie nog iets verder worden uitgesponnen: de As van Verzet is niet op deze aarde om grootschalig in het offensief te gaan en Israël van de aardbodem te vegen (en de Amerikanen uit het Midden-Oosten te jagen). Haar ware bestaansrecht is bovenal om Iran zelf te verdedigen door Israël en de VS af te schrikken met het vooruitzicht van een frustrerende en niet-te-winnen regionale guerrilla-oorlog.

Zoals Ali Vaez van de International Crisis Group vaststelde, zou de Gaza-oorlog zelfs het effect kunnen hebben dat Iran er onzekerder door wordt. Duidelijk is in elk geval dat de leiders in Teheran geen zin hebben om bij een grootschalige oorlog betrokken te raken. Dat heeft ook te maken met de voortslepende binnenlandse economische crisis en de gebrekkige steun voor een oorlog onder de eigen bevolking. Een beslissende confrontatie met Amerika zou simpelweg te riskant zijn.

Iran wil kroonjuweel niet verspelen

Het is niet eens zeker dat Iran vooraf wist van de Hamas-aanval van 7 oktober. Hoe dan ook, Teheran toonde zich verrast door de impact die de aanval had en de meedogenloze reactie van Israël. Iran lijkt niet van plan Hamas tegen elke prijs te redden. Het is dan ook onwaarschijnlijk dat Iran Hamas heeft aangezet tot de aanval van 7 oktober.

Iran lijkt door de Hamas-aanval eerder ietwat uit het lood geslagen. Bovendien betaalt het zelf wel degelijk een prijs. Israëlische en Amerikaanse vergeldingsaanvallen kostten het leven van verschillende officieren van de Iraanse Revolutionaire Garde in Syrië en Libanon. Iran reageerde op zijn beurt met onder meer een raketaanval op een vermeend hoofdkwartier van de Israëlische geheime dienst Mossad in het Iraakse Erbil. Maar daar blijft het voor nu bij. Hezbollah is een kroonjuweel van de As van Verzet. Zoiets wil Iran niet verspelen aan het Israëlisch-Libanese front. Veelzeggend genoeg is bijvoorbeeld de Amerikaanse ambassade in Bagdad gespaard gebleven, toch een voor de hand liggend doelwit.

Poppenspeler Iran is niet almachtig

In breder perspectief is de Iraanse bedachtzaamheid alleszins begrijpelijk. Iran is de afgelopen decennia altijd al bezig geweest om zijn militaire zwakte tegenover Israël en de VS om te zetten in een voordeel. Dit staat bekend als asymmetrische oorlogvoering. Via de As van Verzet kan Iran – op momenten en plaatsen naar eigen keuze – flinke speldenprikken uitdelen aan Israël en zijn bondgenoten.

Iran levert het geld, de kennis en de wapens. Terwijl proxies als Hezbollah, Houthi’s, sjiitische milities en Hamas het vuile werk opknappen, houdt Teheran als een poppenspeler de touwtjes in handen. Overigens is ook de poppenspeler niet almachtig. De groeperingen binnen de As van Verzet zijn sterk geworteld in hun lokale gemeenschappen, met hun eigen wensen en grieven. Zeker de Houthi-leiders in Jemen laten zich niet zomaar sturen. ‘Adviezen van Teheran slaan ze vaak in de wind’, benadrukt ook Ali Vaez.

Nog een ander averechts effect is denkbaar. Als de Gaza-oorlog Iran inderdaad confronteert met zijn eigen beperkingen en minder zelfverzekerd maakt, dan zouden de leiders in Teheran wel eens naar een eeuwig verleidelijke optie kunnen grijpen: hervatting van het kernwapenprogramma. Dan lonkt immers hetzelfde soort militaire immuniteit waarover bijvoorbeeld Rusland en Noord-Korea beschikken.

Laten we niet vergeten dat Iran al een behoorlijk stuk op weg was met zijn kernwapenprogramma. In 2018 trok president Donald Trump de stekker uit de Iran Nuclear Deal. Sinds die tijd is Teheran stapje voor stapje doorgegaan met uitbreiding van het atoomprogramma. De internationale gemeenschap (met name het Internationale Atoomagentschap IAEA) heeft minder zicht op Iraanse atoomfaciliteiten. Volgens sommige schattingen heeft Iran aan één maand voldoende om genoeg verrijkt uranium te produceren voor enkele bommen. Voor de bouw van werkende atoomwapens heeft Iran nog enkele maanden extra nodig, volgens dezelfde schattingen.

Een nakende Iraanse kernbom

Zo’n scenario zou Israël en de VS ertoe kunnen brengen preventief Iraanse atoomfaciliteiten te bombarderen. Israël heeft altijd gezworen dat geen enkel ander land in de regio over kernwapens zal kunnen beschikken. Nu Israël en zijn bondgenoten afgeleid zijn, zou Teheran de komende maanden en zelfs jaren wel eens als een window of opportunity kunnen beschouwen. En als Iran eenmaal beschikt over voldoende verrijkt uranium en zelfs (componenten van) kernwapens, is een militaire ‘oplossing’ voor Israël en de VS welhaast ondoenlijk. In het uitgestrekte Iran laten de onderdelen van het kernwapenprogramma zich betrekkelijk gemakkelijk verspreiden en verbergen.

Volgen we deze redenering verder, dan is het grootste risico niet zozeer dat Iran de hele regio in brand zal zetten vanwege Gaza. Het risico zit ’m eerder in de vraag of Teheran zijn aantoonbare zwaktes en onzekerheden zal omzetten in een niet uit te sluiten stap: de definitieve verwerving van kernwapens. Geen van de betrokken partijen stuurt momenteel aan op een regionale oorlog vanwege Gaza. Israël en de VS al helemaal niet. Maar geconfronteerd met het vooruitzicht van een nakende Iraanse kernbom…

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Een onzeker Iran zou zijn kernwapenprogramma wel eens kunnen hervatten   verscheen eerst op Wynia's Week.

Een politiek appeltje-eitje. Of zoals een ietwat uitgewoond politiek adagium luidt, vaak toegeschreven aan de voormalige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden (1995-1999) Newt Gingrich: ‘All politics is local!’

In Amerikaanse verkiezingstijden figureert het buitenland doorgaans niet al te prominent. Maar in de komende presidentsverkiezingen staat in elk geval de kwestie-Oekraïne op het hoofdmenu. Ten koste van Joe Biden. En van Volodymir Zelensky.

Immigratie als hoofdpijler

De Amerikanen scharrelen richting de startlijn van wederom een roerig verkiezingsjaar. Intussen trekken Donald Trump en de door hem gegijzelde Republikeinse partij steeds diepere sporen. Bovenal zoeken ze wraak op hun Democratische tegenstanders, onvermijdelijk afgeschilderd als ‘left-wing radicals’.

Daarbij hebben de Republikeinen immigratie tot hoofdpijler van hun verkiezingscampagne opgewaardeerd. Een gevoelig thema dat meer dan ooit kiezers aanspreekt. Aan de Amerikaans-Mexicaanse grens hebben zich inmiddels twee miljoen migranten gemeld. In werkelijkheid zijn het er waarschijnlijk veel meer. De omstandigheden zijn erbarmelijk.

De regering-Biden lijkt vooral overweldigd door de grenscrisis. Het Witte Huis belooft substantiële aanscherping van het migratiebeleid, maar op dit punt is Biden behoorlijk kwetsbaar. Bij zijn aantreden in 2021 zegde de president immers toe het immigratiestelsel te zullen vullen met ‘Amerikaans fatsoen en medemenselijkheid.’ Nieuwe wetgeving stelde de weg open naar Amerikaans burgerschap voor miljoenen immigranten, die vaak illegaal in de VS verblijven.

Voor zover dat al niet overduidelijk was, werkt de toenemende polarisatie in de Amerikaanse politiek desastreus uit. In het Huis van Afgevaardigden – waar de Republikeinen een minieme meerderheid van acht zetels koesteren – hebben vooral Trump-loving congresleden een rijke politieke bron aangeboord. De migrantencrisis aan de grens met Mexico is nu de favoriete Republikeinse strijdkreet onder de banier van America First! Als de veiligheid van Oekraïne ondergeschikt moet worden gemaakt aan de veiligheid langs de Amerikaanse zuidgrens, het zij zo.

Back to Trump

En dus blokkeerde de Republikeinse partij medio december het complexe noodpakket dat president Biden had voorgelegd. Totale waarde 111 miljard dollar: 61 miljard dollar voor wapenhulp aan Oekraïne, 10,6 miljard dollar voor Israël en de rest voor met name Taiwan en aanvullende veiligheidsmaatregelen langs de Amerikaans-Mexicaanse grens.

Even voor de duidelijkheid: op papier staan álle Amerikaanse politieke leiders nog steeds standvastig achter Oekraïne. Oók de Republikeinen. In werkelijkheid hebben Republikeinse smeedhamers de Rio Grande en het Russisch-Oekraïense front muurvast aan elkaar geklonken. Veel Republikeinen willen back to Trump: hervatting van de bouw van een grensmuur (build the wall!), hogere drempels bij het verlenen van de vluchtelingenstatus aan migranten en beperking van de mogelijkheid om illegale migranten alsnog burgerschap te verlenen.

Wraak! Wraak!

In zijn eerste grote toespraak als nieuwe voorzitter van het Huis van Afgevaardigden benoemde Mike Johnson wél Israël en de grens met Mexico, maar Oekraïne was blijkbaar het vermelden niet waard. Zelfs Republikeinse leiders die zich altijd behoorlijk solidair met Oekraïne en president Zelensky hebben betoond, halen bakzeil. Zoals de leider van de Republikeinse minderheid in de Senaat Mitch McConnell: ‘Wij zullen de stroom wapenleveranties aan Oekraïne blokkeren tot het moment waarop jullie Democraten de migrantenstroom richting Texas stoppen.’ Zonder grensdeal geen hulp aan Oekraïne meer!

En zo vertrokken de Republikeinse afgevaardigden eind december naar huis voor het kerstreces. Een nieuwe stemming over Bidens hulppakket moet wachten tot begin 2024. En ach, hoe illustratief: de resterende uurtjes vóór het reces spendeerden de Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden aan het afzegenen van een kansloze afzettingsprocedure tegen Joe Biden. Wraak! Wraak! Intussen besmeurt Trump als voorheen immigranten met de smerigste retoriek: ‘Slangen die het bloed van dit land vergiftigen.’

Republikeinse politici weten zich gesteund door de afkalvende bereidheid onder Republikeinse kiezers om Oekraïne bij te staan. Dat was ooit anders. In het pre-Trumpiaanse tijdperk waren Republikeinse kiezers – veel meer nog dan Democratische kiezers – juist van mening dat Kyiv te weinig materiële en financiële ruggensteun kreeg. In 2014 (het jaar waarin Moskou delen van oostelijk Oekraïne en de Krim overnam) klaagde bijna tweederde van de Republikeinse kiezers nog dat president Barack Obama te soft was tegenover Vladimir Poetin. Nog geen kwart van de Democratische kiezers was dezelfde mening toegedaan.

Niet alleen dat. Onmiddellijk na de Russische inval van februari 2022 meende slechts tien procent van de Republikeinse aanhangers dat de VS te veel hulp aan Oekraïne verstrekten. Het waren nota bene juist vooral Republikeinse critici die president Biden beschuldigden van traagheid bij het leveren van wapensystemen als Abrams-tanks, lange-afstandsartillerie en F16-gevechtsvliegtuigen!

‘They do it for Trump’

Maar intussen heeft de Oekraïne-vermoeidheid en America First-reflex toegeslagen. Inmiddels vindt zowat de helft van de Republikeinse kiezers (tegenover zestien procent onder de Democratische aanhangers) dat Kyiv te veel hulp ontvangt. Deze omslag maakt Republikeinse congresleden alleen maar doldriester: ‘Ik sta achter Israël. Hebben we al niet méér dan genoeg gedaan voor Oekraïne?’ aldus de Trump-kloon Matt Gaetz.

Maar waarom plakken zo veel Republikeinse politici wél Oekraïne en een grensdeal aan elkaar, maar niet bijvoorbeeld Oekraïne en sociale zekerheid of Oekraïne en belastingen. Hoe dat zo? Columnist David Frum van het tijdschrift The Atlantic kwam met een beknopt, maar treffend antwoord: ‘They Do It for Trump!’ Vooral Republikeinse Trump-adepten ter rechterzijde hebben de ooit bedaarde partij tot een politieke sekte omgevormd. Politieke stunts domineren. Vooral Trump-loving congresleden als Matt Gaetz en Marjorie Taylor Greene hebben zelfs de pretentie laten varen serieus te willen besturen en compromissen te willen sluiten. In hun cocon van polarisatie hebben ze ervaren dat demagogie, obstructie en politieke afpersing winst oplevert.

Dwarsboom Biden op elk podium

Desnoods gijzelen Republikeinen de Amerikaanse economie, zoals tijdens de schuldencrisis herhaaldelijk gebeurde: ‘Een gegijzelde die het waard is om losgeld voor te eisen’, zoals Mitch McConnell cynisch opmerkte. Republikeinse congresleden hebben er een politieke sport van gemaakt om op elk podium Biden te dwarsbomen. Senator J. D. Vance (Ohio) blokkeerde deze zomer de benoeming van nieuwe diplomaten vanwege hun vermeende wokeness. Vance stuurde de kandidaten vragenformulieren om ze te testen op ‘radicale’ denkbeelden. ‘Noem het wat je wilt’, debiteerde Vance, ‘extreem-links, woke. Maar zulke denkbeelden schuren wat mij betreft te veel aan tegen een progressiviteit die niet alleen de helft van de Amerikaanse bevolking vervreemdt, maar waarschijnlijk ook tachtig procent van de landen waar deze figuren ons moeten gaan vertegenwoordigen.’

Natuurlijk kun je relevante vraagtekens zetten bij Bidens langetermijnstrategie voor Oekraïne (of Israël). Maar veel Republikeinen zijn helemaal niet (meer) geïnteresseerd in discussies over dergelijke inhoudelijke vraagtekens. Ze weigeren simpelweg elk wetvoorstel te overwegen dat niet volledig voldoet aan hun Trumpiaanse border deal: hogere muren, minder vluchtelingen en wegdrijvend burgerschap.

Republikeinen zijn sowieso niet geïnteresseerd in het aanpakken van de bredere oorzaken van immigratie, zoals klimaatverandering, geweld en armoede. Alleen de border deal telt. Tegen elke politieke prijs. ‘Sommige van onze Democratische collega’s begrijpen het nog niet helemaal’, sprak de Republikeinse senator John Cornyn begin december. ‘Voor ons is dit niet het gebruikelijke onderhandelingsproces dat moet leiden tot een politiek compromis over de grens. De border deal is een prijs die Democraten móeten betalen voor steun aan Oekraïne.’

Zullen de Democraten capituleren? In december ging de laatste tranche van 250 miljoen dollar hulp richting Oekraïne. Op dit tijdsgewricht loont het echter om de horizon wat breder te trekken. Achter het politieke geharrewar in Washington gaat namelijk een nog diepere werkelijkheid schuil. Inmiddels is het Oekraïense tegenoffensief vastgelopen, zoals ook de Oekraïense opperbevelhebber generaal Valerij Zaloezjny erkende. Zaloezjny en Zelensky ruziën over de zeer omstreden mobilisatie van nog eens een half miljoen soldaten.

Steun aan Oekraïne neemt af

In het Westen neemt de voorheen grotendeels vanzelfsprekende steun aan Oekraïne af. Onlangs verraadde Bidens taalgebruik een subtiele wending: van steun ‘zo lang als nodig’ naar steun ‘zo lang als mogelijk’. Een dergelijk terugkomen op beloftes vereist natuurlijk wel enige politieke compensatie. Deze vond het Witte Huis in de stelling dat Oekraïne ‘reeds een enorme overwinning heeft behaald. Poetin heeft gefaald’. Het Witte Huis en Pentagon benadrukken voortdurend publiekelijk dat de VS nog honderd procent achter Oekraïne staat, inclusief het einddoel om Rusland volledig van Oekraïens grondgebied te verdrijven.

Maar voor Oekraïne ziet het er intussen niet veelbelovend uit. Het lijkt erop dat de VS en de EU langzamerhand wegdrijven van het ultieme doel: de volledige overwinning voor Oekraïne. Het nieuwe ‘tussendoel’ lijkt de verbetering van de Oekraïense startpositie in eventuele komende onderhandelingen met Moskou over het beëindigen van de strijd. Deze gedachtegang impliceert hoogstwaarschijnlijk het opgeven van delen van Oekraïens grondgebied aan Rusland – althans voor de nabije toekomst.

In het verlengde hiervan opperen Amerikaanse en Europese betrokkenen steeds vaker dat Oekraïne er goed aan zou doen het vastgelopen tegenoffensief te staken en de schaarse troepen effectiever te herschikken in defensievere posities. Concreet zou dat bijvoorbeeld de verdere versterking van luchtafweer, nieuwe fortificaties en geduchtere antitankversperringen inhouden. Oók langs de Oekraïense noordgrens met Belarus. Amerikaanse officials hinten ook steeds vaker op snellere uitbreiding van de Oekraïense wapenindustrie en versnelde toetreding tot NAVO en EU. Dit alles zou de Oekraïense oorlogsinspanning defensiever, maar ook effectiever maken voor de toekomst is dan de redenering.

Natuurlijk schreeuwen Amerikaanse en Europese betrokkenen dergelijke gedurfde meningen nog niet al te hard van de daken. Al helemaal niet zolang Kyiv de Russen enorme verliezen toebrengt, inmiddels geschat op zo’n 315.000 doden en gewonden. ‘De Oekraïners moeten beter in staat zijn om hun terugveroverde gebieden te consolideren’, meende een anonieme woordvoerder van het Pentagon. ‘We zijn niet bezig om de Oekraïners te ontmoedigen om nieuwe offensieven te beginnen, maar wel om ze de best mogelijke onderhandelingspositie te bezorgen.’

All politics is local

Is dit de redenering die een Democratische capitulatie enigszins verteerbaar moet maken? Onder het motto: we moeten de realiteit van het slagveld erkennen. Of zal het de Republikeinse halsstarrigheid over een border deal slechts versterken? Hoe dan ook, het buitenland leek geen al te grote rol te gaan spelen in de komende presidentsverkiezingen, onder de aloude slogan ‘it’s the economy, stupid!’ Echter, oh ironie, de inflatie neemt snel af en de Amerikaanse economie maakt een betrekkelijk zachte landing na de recessie.

Maar Biden worstelt met zeer lage populariteitscijfers, zowat de laagste van alle recente presidenten. Bidens afhandeling van buitenlandpolitieke hoofdpijndossiers als de Gaza-oorlog en Oekraïne is de laatste maanden steeds meer mee gaan spelen in de slechte rapportcijfers. Trump en zijn Republikeinse sekte voeden nu volgaarne het idee dat de gebeurtenissen overzee volslagen uit de hand lopen en de VS voortdurend gepiepeld worden. Recentelijk haalde Trump lovende woorden van de ‘alom gerespecteerde’ Hongaarse premier en Poetin-fluisteraar Viktor Orbán aan: ‘Trump is de man die de Westerse wereld kan redden.’ Hijsen zijn volgelingen Trump inderdaad opnieuw op het presidentiële schild, dan zou het defensieve scenario richting onderhandelingen voor Kyiv nog wel eens het minste van alle kwaden kunnen blijken te zijn. All politics is local.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De VS mikken niet meer op een echte overwinning voor Oekraïne. Een goede onderhandelingspositie is nu mooi genoeg. verscheen eerst op Wynia's Week.

Of ‘Rutte de blunderaar,’ zoals bij de inmiddels beruchte Nederlandse stemonthouding toen de Algemene Vergadering van de VN eind oktober in meerderheid voor een staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas stemde. Of ‘Rutte de jokkebrok,’ die glashard ontkende dat tijdens de kabinetsformatie over de positie van Kamerlid Pieter Omtzigt (‘functie elders’) was gekletst. Rutte heeft nooit een zier om het buitenland gegeven, fulmineerde Colijn. En dat hij de langstzittende premier is, mag volgens de defensiedeskundige geen kwaliteitscriterium heten.

Witte rook

Rutte als nieuwe NAVO-baas? De kwestie roept duidelijk uiteenlopende gevoelens op. Wat de zaak er niet gemakkelijker op maakt, is dat het selectieproces – momenteel een favoriet gezelschapsspel in Brussel –  behoorlijk vloeibaar en ondoorgrondelijk is. Eventuele witte rook uit de schoorstenen van de NAVO-burelen wordt ergens dit voorjaar verwacht. Dan weten we wie Jens Stoltenberg gaat opvolgen als secretaris-generaal van de NAVO. Rutte geldt op dit moment als de meest kansrijke kandidaat. Er wordt in elk geval actief voor hem gelobbyd in Brussel.

Maar ja, als gezegd, er bestaat geen strak formeel en transparant proces om tot de benoeming van een secretaris-generaal te komen. Alles verloopt achter de schermen met een-tweetjes, wandelgangenoverleg en veel telefoontjes. Alles draait om consensus, maar daarbij is de rol van Washington altijd doorslaggevend. Elke kandidaat moet de instemming verwerven van de Amerikaanse president.

Dat ondervond ook de Britse oud-minister van Defensie Ben Wallace. Het simpele feit dat Wallace als officier had gediend tijdens The Troubles in Noord-Ierland pakte in zijn nadeel uit als kandidaat. De situatie in Noord-Ierland is immers een kwestie die Joe Biden – vanwege diens Ierse afkomst – nauw aan het hart ligt. Exit Wallace als kandidaat. De namen die het vroegst opduiken, halen doorgaans sowieso de eindstreep van de selectie niet.

Het Atlantisch bondgenootschap kent twee hoogste functies. De militaire baas, de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), is vanouds een Amerikaan. De secretaris-generaal is als politieke baas traditioneel een Europeaan. De Oekraïne-oorlog heeft die laatste functie extra gewicht gegeven.

Nee, de NAVO is niet hersendood

Het bondgenootschappelijke bestaansrecht staat eigenlijk vrijwel buiten kijf. En Stoltenberg doet het eigenlijk prima. Al vóór de Russische invasie suste de secretaris-generaal de nodige ruzies in de alliantie, van Donald Trumps dreigementen om uit de NAVO te stappen tot president Emmanuel Macrons ‘de NAVO is hersendood’-gedachtenspinsel. Europa en de VS bij elkaar houden is misschien wel de belangrijkste taak van elke secretaris-generaal.

Grote schoenen om te vullen dus. Tégen de kandidatuur van Rutte zijn best wel argumenten in te brengen – in aanvulling op de tirade van Ko Colijn hierboven. Rutte is geen vrouw, het is niet anders. Regelmatig klinkt de redenering dat het tijd wordt een vrouw aan het hoofd van de NAVO te plaatsen. Er zijn ook al heel wat namen van potentiële kandidaten voorbij gekomen. Van Ursula von der Leyen tot de Deens premier Mette Frederiksen. En van de Litouwse premier Ingrida Šimonytė tot de Estse eerste-minister Kaja Kallas. Of van de minister van Buitenlandse Zaken van Letland Krisjanis Karins. Vaak ook klinkt de roep om eindelijk eens een secretaris-generaal uit een Oost-Europees land te kiezen.

Maar ook de West-Europese lidstaten hebben zo hun voorkeuren. President Macron zoekt iemand die zijn visie van ‘strategische autonomie’ voor Europa – dat minder afhankelijk moet worden van Amerika qua militaire veiligheid – kan helpen verwezenlijken. Dan is Rutte niet de meest voor de hand liggende kanshebber.

En in het Amerikaanse Congres is steun voor Rutte evenmin een appeltje-eitje. Verschillende Democratische en Republikeinse congresleden beschouwen het Nederland van Mark Rutte als een notoire schraalhans qua defensiebestedingen. De Republikeinse senator Dan Sullivan bijvoorbeeld, een invloedrijk lid van het Senate Armed Services Committee, mopperde dat Rutte ‘zonder enige twijfel gediskwalificeerd moet worden’ vanwege de bescheiden Nederlandse defensiebestedingen. Burden sharing ligt nu eenmaal erg gevoelig in de VS – en niet alleen bij Trump. Volgens Sullivan bestaat er ‘diepe frustratie bij zowel Democraten als Republikeinen over NAVO-lidstaten die hun verantwoordelijkheid niet nemen.’

Rutte laat politieke puinhoop achter

Voor de duidelijkheid: momenteel besteedt Nederland zo’n 1,7% bbp aan defensie, maar wel met de belofte dit percentage te zullen laten oplopen tot iets boven 2,0 procent in 2024 en 2025. (Of dat gaat lukken, is een ander verhaal, maar dit terzijde.)

Ook de verkiezingszege van Geert Wilders kan de kandidatuur van Rutte besmetten: de PVV wil bijvoorbeeld Turkije uit het NAVO-bondgenootschap knikkeren. En Rutte heeft de steun van president Recep Tayyip Erdogan keihard nodig.

Ook de Hongaarse premier Viktor Orbán kan een lastpak zijn. Erdogan en Orbán zullen ongetwijfeld gunsten terugvragen voor steun. Hoe dan ook is het niet prettig dat Rutte thuis een politieke puinhoop achterlaat. ‘Als je net de plek van een zelf veroorzaakt ernstig ongeval hebt verlaten, worden je argumenten er niet sterker op’, aldus een diplomaat uit een NAVO-lidstaat.

En toch!

En toch gaat Mark Rutte de nieuwe NAVO-baas worden. Mark my words. Hoezo dan? Welnu, vooral vanwege één doorslaggevend criterium. Van alle kandidaten is Mark Rutte waarschijnlijk de minst bedreigende. Of in andere woorden: hij is het meest een Stoltenberg-kloon. Een verbinder op transatlantisch niveau. Dat is precies waar de NAVO naar op zoek is.

Rutte is in veel opzichten een replica van Stoltenberg. Akkoord, qua charme is Rutte wat – laten we zeggen – jongensachtiger dan de Scandinavische sfinx. Maar wát beiden ook zeggen of doen, ze waken ervoor dat alles streng wordt gescript.

Beiden kunnen het geduld opbrengen om urenlang te luisteren naar 31, en straks met de toetreding van Zweden 32, NAVO-ambassadeurs. Beiden gelden als bekwame politici die ruzies in het diplomatieke palingvat dat NAVO heet bijtijds kunnen ontzenuwen. Laten we niet vergeten: secretarissen-generaal zijn niet op deze aardbol gezet om zelfstandig NAVO-beleid te maken. Hun rol is bovenal om consensus te bouwen tussen lidstaten.

Juist op dit punt zijn Baltische kandidaten in het nadeel, alleen al vanwege hun vaak uitgesproken anti-Russische houding die de spanningen met Moskou maar verder zou opdrijven. Met name Kaja Kallas dringt al een tijdje aan op nóg strengere sancties tegen Rusland. Op haar beurt is de Litouwse regering- Šimonytė zo onmiskenbaar anti-Chinees dat veel lidstaten dat riskant zullen vinden. Al helemaal de VS, die juist voorzichtig zijn waar het gaat om potentiële escalatie met Rusland of China.

Rutte durfde Trump tegen te spreken

Amerikaanse diplomaten in Brussel zijn al langer enthousiast over onze premier. Zijn stevige steun aan Oekraïne, het Nederlandse voornemen om de NAVO-bestedingsnorm te willen halen, de MH17-ramp (waardoor Rutte nooit als Putin Versteher bekend zal staan) en vooral zijn Stoltenbergiaanse imago als diplomatieke vliegenvanger maken hem aantrekkelijk. Het Washington van Joe Biden denkt ook aan de toekomst van het bondgenootschap. Voor als de politieke wind keert en er een nieuwe transatlantische storm aanwakkert. Rutte kon redelijk goed omgaan met The Orange Jesus Donald Trump, maar durfde hem ook tegen te spreken in het openbaar. Dat doet denken aan Stoltenberg – die ook wel bekend stond als de Trump whisperer.

Met de meeste NAVO-leiders kan Rutte goed door één deur. Met Emmanuel Macron al helemaal. En Jens Stoltenberg omschreef Rutte als ‘een vriend en een goede en capabele collega met uitgebreide ervaring als premier.’ Waaraan Stoltenberg wijselijk en kenmerkend toevoegde: ‘Maar het is niet aan mij om te besluiten wie mijn opvolger zal zijn.’ Klopt. Maar ‘Stoltenberg II’ loopt zich al warm in de Brusselse coulissen.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Mark Rutte wordt de nieuwe NAVO-baas – omdat hij ‘Stoltenberg II’ is verscheen eerst op Wynia's Week.

En echte vrienden kunnen wat hebben van elkaar. Zo ook na de Russische aanval op Oekraïne van februari 2022. Datzelfde jaar verschenen berichten in de media dat Den Haag de Duitse partners al direct stevig onder druk had gezet om serieuze wapens en voorraden aan Oekraïne te leveren.

Wapenleveranties liggen gevoelig in Berlijn

Het Duitse kabinet – een ‘stoplichtcoalitie’ van SPD, FDP en Bündnis 90/Die Grünen –  was over de reactie op de inval behoorlijk verdeeld. Alleen al door het oorlogsverleden liggen wapenleveranties gevoelig in Berlijn. Vooral regeringspartij SPD van bondskanselier Olaf Scholz piekerde, praatte en peinsde.

Het kabinet-Rutte wilde onmiddellijk na de Russische aanval antitankraketten naar Oekraïne sturen. In eerste instantie lag Berlijn echter dwars. Dat was nogal een dingetje omdat het antitankwapen Panzerfaust van Duitse makelij was en de regering-Scholz export ervan eerst moest goedkeuren.

De Duitsers gingen overstag, maar een paar weken later moest Nederland de oosterburen opnieuw op sleeptouw nemen. Wederom draaide het om een wapensysteem van Duitse makelij: de PzH2000 pantserhouwitser, een stuk geschut op rupsbanden dat doelen kan raken tot op vijftig kilometer afstand. De druk uit Nederland had effect: beide landen stuurden gezamenlijk pantserhouwitsers naar Oekraïne.

Daar bleef het niet bij voor wat betreft de samenwerking met Berlijn. Begin 2023 kocht Nederland samen met Denemarken en Duitsland Leopard 1A5-gevechtstanks. Daarnaast werkten beide landen op nog meer terreinen samen, zoals het trainen van Oekraïense militairen.

Op dit punt is duidelijk sprake van een – hier letterlijk bedoelde – grensoverschrijdende militaire omhelzing. (Onbewust moest ik denken aan de fameuze broederkus van Sovjetleider Leonid Brezjnev en zijn DDR-collega Erich Honecker, maar dat terzijde). Het punt is echter dat de hechte samenwerking rond Oekraïne mijns inziens twee andere ontwikkelingen deels aan het zicht onttrekt. Ontwikkelingen die structureel gezien veelzeggend en van groot belang zijn.    

Om te beginnen staat inmiddels het grootste deel van de Koninklijke Landmacht onder Duits bevel. In maart van dit jaar integreerde de laatste van de drie Nederlandse brigades – de 13^de Lichte Brigade – in een grotere Duitse eenheid, namelijk de Duitse 10^de Pantserdivisie. Eerder gingen de Luchtmobiele Brigade uit Schaarsbergen (2014) en de 43^ste Gemechaniseerde Brigade uit Havelte (2016) al op in Duitse divisies. (Vooral die laatste stap kwam de landmacht goed uit: ons land had eerder zijn laatste Leopard-tanks weggedaan, maar nu kon de landmacht blijven beschikken over achttien lease-tanks in een gemengde Duits-Nederlands tankbataljon).  

De samenwerking begon als kostenbesparing

Premier Mark Rutte bewierookte deze ‘bijna volledige integratie.’ Bondskanselier Scholz sprak over Liebe Mark en vond het ‘heel bijzonder dat we zo vervlochten zijn. (…) Zolang we niet tegen elkaar voetballen, zijn we goede partners.’ Deze samenwerking is ooit begonnen als kostenbesparing en als middel om de goeddeels wegbezuinigde Nederlandse krijgsmacht te laten overleven, maar gaat inmiddels veel verder dan dat.

In de praktijk wordt veel gezamenlijk geoefend en stemmen beide krijgsmachten de doctrines en hun behoeften aan militaire materieel zo veel mogelijk op elkaar af. (Tijden veranderen trouwens: in de Koude Oorlog was het aan Nederlandse kant verboden om dezelfde munitie te gebruiken als de Duitsers. Deze munitie mocht niet in handen vallen van wat ooit de aartsvijand was.)

Duitse militairen gaan schieten met Nederlandse munitie en kunnen sleutelen aan Nederlandse voertuigen. En omgekeerd. Duitse officieren gaan de Nederlandse brigades aanvoeren, terwijl Nederlandse stafofficieren aanschuiven bij de Duitse divisiestaven. Binnen de NAVO werken lidstaten al op allerlei niveaus samen, maar Duitsland en Nederland zijn de eerste die hun landstrijdkrachten bijna volledig in elkaar willen schuiven.

De betrokkenen bewandelen het pad der hete kolen

Kortom: met betrekkelijk stille trom – en inmiddels met een stevige injectie door de Oekraïne-oorlog – gaan de Duitse en Nederlandse landmachten bijna volledig in elkaar op. Een bijzondere stap, om niet te zeggen een unieke ontwikkeling, die tot weinigen lijkt te zijn doorgedrongen. In de woorden van plaatsvervangend landmachtcommandant Jean-Paul Duckers: ‘Veel mensen realiseren zich niet hoe uniek het is wat wij doen.’

Dit brengt me bij het tweede punt. Zodra de politieke en grondwettelijke implicaties ter sprake komen, lijkt de integratie van beide landmachten opeens wat minder uniek te zijn. Hier bewandelen betrokkenen duidelijk het pad der hete kolen.

Niet voor niets stond in het Defensiepersbericht over de integratie van de 13^de Lichte Brigade de term ‘onder bevel gesteld’ tussen aanhalingstekens. Tsja, onder bevel stellen is nu eenmaal de formele aanduiding voor dit soort ceremonies, dus de landmacht kon er niet omheen, aldus de landmacht zelf. Zoek er vooral niet te veel achter, benadrukt Defensie. Tot op de dag van vandaag klinkt ‘onder Duits bevel stellen’ nu eenmaal een tikkeltje heftig vanwege de zure historische nasmaak.

De praktijk is echter minder zwart-wit, onderstreept Defensie telkenmale. Nederlandse militairen hijsen zich niet in Duitse uniformen. En van die vermeende cultuurverschillen tussen de Nederlanders en de Duitsers moeten we geen punt maken: ‘Een Duitser gaat geen Nederlander worden en een Nederlander geen Duitser,’ aldus commandant der landstrijdkrachten Martin Wijnen, ‘en dat moeten we ook niet willen.’

Nee, Nederland behoudt volledige zeggenschap over de inzet van de eigen militairen, herhalen alle betrokken militairen in alle toonaarden. Inderdaad, de grondwet dicteert dat het oppergezag bij de Nederlandse regering ligt. Bovendien blijven nog behoorlijk wat landmachtonderdelen buiten de Duits-Nederlandse integratie, zoals het Korps Commandotroepen, de Genie en allerlei ondersteunende diensten. Ook het hoofdkwartier van de landmacht in Utrecht blijft gewoon bestaan.

Deze verregaande samenwerking is inderdaad bij lange na niet de opmaat naar een Europees leger. Ondanks alle initiatieven staat het gezamenlijk Europees buitenlands en veiligheidsbeleid nog grotendeels in de startblokken. EU-lidstaten besluiten nog altijd zelf over de inzet van hun militairen.

In noodsituaties zijn we steeds afhankelijker van Duitsland

Echter, en dat is hier het centrale punt, in onverhoopte noodsituaties maakt Nederland zich wel degelijk steeds afhankelijker van grote buur Duitsland. In heel veel gevallen zal er niet echt sprake zijn van een probleem. Nederland en Duitsland gaan bijna altijd gezamenlijk in internationale vredesmachten en coalities op pad, meestal onder de vlag van NAVO, VN of EU. Steunt Den Haag een voorgenomen Duitse militaire inzet niet, dan blijven de Nederlanders thuis. Heeft de missie geen haast en is ze politiek niet erg omstreden, dan kunnen regeringen en parlementen de besluitvorming kalmpjes afronden. Kein Problem.

Dit Problem zou echter wel degelijk kunnen ontstaan in acute en zeer dreigende situaties. Stel bijvoorbeeld dat de Russen in een wanhoopsdaad dreigen de Baltische staten binnen te vallen. Nederland is dan wellicht best bereid het gezamenlijke tankbataljon met Leopard-tanks te sturen, terwijl de Duitsers wellicht terughoudender zijn.

Nederland is dan met handen en voeten gebonden aan het Duitse standpunt. ‘Als Nederland daar met tanks wil kunnen optreden is het volledig afhankelijk van de Duitsers,’ aldus defensiedeskundige Dick Zandee. ‘Omgekeerd zijn de Duitsers dat natuurlijk niet van Nederland.’

Ook sommige Tweede Kamerleden zijn verontrust over het feit dat de Nederlandse landmacht – het grootste van de vier krijgsmachtdelen – inmiddels grotendeels is opgeslokt door Das Heer, zoals de Duitse landmacht heet. Nederlandse jongens en meiden ‘onder bevel van’ Berlijn naar onbekende strijdtonelen gestuurd? Kan Den Haag de innige Nederlands-Duitse samenwerking ongedaan maken als puntje bij paaltje komt?

Dat kan in principe, aldus generaal Wijnen, maar is niet de bedoeling: ‘We bouwen een huis van legoblokjes. Die blokjes kunnen we er ook weer uithalen. Het is dus omkeerbaar, hoewel dat niet het streven is.’ Wie het tv-programma LEGO Masters wel eens heeft bekeken, weet dat het met die legoblokjes iets ingewikkelder ligt…

Er speelt bovendien nog een aanvullende complicatie: de parlementaire zeggenschap. Beide parlementen hebben in de praktijk het laatste woord over de vraag of de krijgsmacht op pad wordt gestuurd. De Bondsdag heeft hiertoe de wettelijke bevoegdheid, ons parlement een de facto bevoegdheid mede op basis van de zogenoemde grondwettelijke artikel 100-procedure. Het kabinet moet de Tweede Kamer nu zo vroeg mogelijk informeren over eventuele nieuwe operaties. In de praktijk zoekt de regering een zo breed mogelijk draagvlak en dat kost nogal wat tijd.

Onze landmacht is blij verlost te zijn van Verweggistan-missies

Ofwel, wat nu precies de praktische politieke en grondwettelijke implicaties zijn van de Tiefintegration blijft in hoge mate onduidelijk. Maar bij de landmachttop zal men zich daar niet al te veel zorgen over maken. Want de Oekraïne-oorlog heeft nóg iets duidelijk gemaakt: de krijgsmacht is blij eindelijk af te zijn van die slopende en vaak frustrerende internationale missies in verafgelegen gebieden.

Generaal-majoor Duckers wond er geen doekjes om: ‘De tijd dat we alleen deelnamen aan wars of choice [vrijwillige internationale operaties, CK], zoals in Afghanistan, ligt achter ons. En als je de bondgenootschappelijke verdediging serieus neemt, moet je als het erop aan komt wél iets op de mat moet kunnen leggen. Dan kun je niet zeggen: helaas, onze eenheden zitten in Verweggistan.’ Duidelijke taal.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Onze landmacht is grotendeels opgeslokt door de Duitsers. Gaan we straks onder Duits bevel naar het front? verscheen eerst op Wynia's Week.

De grote westerse G7-industrielanden beloofden Oekraïne langdurig te zullen steunen met alles wat nodig is om zich tegen Rusland te verdedigen: geld, wapens, munitie, inlichtingen en hulp bij het opbouwen van een defensie-industrie. Nederland sloot zich onmiddellijk bij de G7-landen aan en beloofde met name ondersteuning bij de luchtafweer en training van F16-vliegers.

Vooral dat laatste leverde Oekraïense complimenten op. Demissionair minister Wopke Hoekstra (Buitenlandse Zaken) formuleerde het zo: dit alles is bedoeld ‘om tegen Poetin te zeggen: het wordt echt een misrekening als je denkt dat de tijd aan jouw kant staat en dat je dit uiteindelijk kunt uitzitten.’ Of in dat dartelende pseudo-Angelsaksische taalgebruik van premier b.d. Mark Rutte: ‘Ook Moskou kijkt mee naar deze top. Ik wil dat Moskou denkt: fuck, het is ze weer gelukt!’

Von Clausewitz revisited

Laten we hier even een stapje terugdoen om het geheel beter te overzien. De NAVO-top in Vilnius – de vierde sinds de Russische inval – bevestigde een bredere waarheid: namelijk dat het Oekraïne-beleid van de meest betrokken staten in feite grotendeels afhangt van wat er op het slagveld gebeurt. De Pruisische militair-filosoof Carl von Clausewitz boog zich in zijn monumentale studie Vom Kriege (1832) al over de verhouding politiek en oorlog. Aan zijn denkwerk danken we onder meer het eindeloos herhaalde citaat dat ‘oorlog slechts de voortzetting is van politiek handelen met gebruikmaking van andere middelen.’ Aan politici de taak om de oorlogsdoelen helder te formuleren en daaraan vast te houden; aan de militairen de taak om – met hun vakkennis – deze doelen met zo weinig mogelijk offers in bloed en grondgebied te realiseren.

Een tijdlang (1812-1815) koos Von Clausewitz voor dienst in het Russische leger, te weten de strijdkrachten van tsaar Alexander I. Maar de ‘nieuwe tsaar’ Vladimir Poetin had beter Vom Kriege nog eens uit de kast kunnen trekken. Het oorspronkelijke politieke doel – onderwerping of zelfs inlijving van Oekraïne – was immers militair onuitvoerbaar met de beschikbare militaire middelen. Vervolgens bepaalde de werkelijkheid van het slagveld ook het vervolg van de Russische politiek. Kort samengevat: redden wat er te redden valt. Het strategisch initiatief was Rusland al snel kwijt. Van een werkzame balans tussen politieke leiding en de generaals – iets wat Von Clausewitz zo sterk benadrukte – was evident geen sprake. (De recente soap rond Wagner-baas Jevgeni Prigozjin zegt in dit opzicht genoeg.)

Zodra duidelijk werd dat Oekraïne niet ging verliezen, zag de NAVO de kans schoon om het kwakkelende bondgenootschap alsnog nieuw leven in te blazen. Een geluk bij een ongeluk, zou de cynicus zeggen. Overal – ook in Nederland – waren de defensiebudgetten inmiddels omhoog geschoten. De NAVO-bestedingsnorm (twee procent BNP) klonk wederom als mantra uit vele kelen. (Wat mij betreft is het vooral een politiek-symbolisch percentage, maar dat terzijde.)

In Vilnius bevestigde de NAVO haar nieuwe strategie van ‘afschrikking door actieve ontzegging’ (deterrence by denial). Langs de oostgrens gaat de NAVO haar aanwezigheid stevig opschroeven. Moskou moet het wel uit z’n hoofd laten om in de toekomst bijvoorbeeld een van de Baltische staten te grazen te nemen. De NAVO wil driehonderdduizend militairen snel in een hogere staat van paraatheid kunnen brengen.

Deze troepen moeten binnen dertig dagen aan de oostelijke NAVO-grens kunnen zijn. Kort na de Vilnius-top stelde president Joe Biden zelfs dat Vladimir Poetin de oorlog in feite al verloren heeft. Moskou zou volgens Biden een groot tekort aan middelen hebben en in serieuze economische problemen verkeren.

Dit alles klinkt heel zelfverzekerd, maar in feite zijn de NAVO-bondgenoten wel degelijk gebonden aan dezelfde dynamiek die in het verleden al zo vaak is opgedoken: het slagveld heeft de politiek in een houdgreep. Wat politici in NAVO-landen beslissen, hangt al sinds het begin van de Oekraïne-oorlog in hoge mate af van wat de militaire ontwikkelingen op het slagveld dicteren.

Dit is een herkenbare dynamiek. Tijdens de Eerste Wereldoorlog beloofden de generaals dat one last push of een ultieme Entscheidungsschlacht de vijand definitief op de knieën zou dwingen. Op aandringen van zijn politieke baas Lyndon B. Johnson verzekerde generaal William Westmoreland het Amerikaanse publiek herhaaldelijk dat de VS op het punt stonden de Vietnam-oorlog te winnen: er was licht aan het eind van de tunnel, one last push, nog één beslissend offensief (‘bomb them back tot the stone age’ – een citaat doorgaans toegeschreven aan de Amerikaanse luchtmachtgeneraal Curtis LeMay) en de vijand zou ineenstorten.

Duidelijkheid

Zo zijn er nog heel wat historische voorbeelden te bedenken waarbij het slagveld de politieke opties en besluitvorming domineerde. Hoe men er verder ook over oordeelt, de geallieerde grand strategy tijdens de Tweede Wereldoorlog – die erop neerkwam dat Duitsland en Japan zich onvoorwaardelijk moesten overgeven – schiep wel een zekere duidelijkheid, zowel politiek als militair.

Wat nu op het slagveld gebeurt, domineert dus ook de politieke besluitvorming van de bondgenoten van Oekraïne. Of ze dit nu willen of niet. In de eerste fase liet het slagveld de bondgenoten geen alternatief dan minimaal voldoende steun te leveren aan Oekraïne om zichzelf te kunnen verdedigen. Nu Oekraïne aan z’n tegenoffensief is begonnen, domineert opnieuw het slagveld.

De dynamiek is eigenlijk simpel. Tot nu volstonden wapens die vooral defensief (of in elk geval niet ál te offensief) van karakter waren. Maar een offensief vraagt nu eenmaal ook om de bijbehorende wapensystemen: tanks, pantservoertuigen en intussen ook gevechtsvliegtuigen en lange-afstandsraketten (ATACMS). Soms wekt het ‘gedram’ van Zelensky om nóg krachtiger wapensystemen trouwens ook irritatie op. Oekraïne zou wat meer dankbaarheid mogen tonen, sneerde de Britse defensieminister Ben Wallace: ‘I am not Amazon!’

Maar de dynamiek van het slagveld is onstuitbaar: als de NAVO wil dat Oekraïne deze oorlog wint, dan móet het offensieve wapensystemen leveren. Losing is not an option! Maar het politieke antwoord op de klassieke vraag wat ‘winnen’ precies inhoudt, kunnen de NAVO-bondgenoten niet geven. Herovering van het gehele Oekraïense grondgebied, inclusief de Krim? Een snelle Russische ineenstorting is niet ondenkbaar, maar tegelijk riskant vanwege alle onzekerheden die zoiets oplevert.

In de praktijk komt de politieke strategie van de NAVO-bondgenoten waarschijnlijk op het volgende neer: de hoop dat beide partijen tot vredesonderhandelingen bereid zijn zodra Oekraïne voldoende terreinwinst heeft geboekt op het slagveld.

De NAVO is de enige niet…

En zo zal de NAVO-strategie voor Oekraïne ook de komende maanden dus gedomineerd worden door de werkelijkheid op het slagveld. Overigens staat het Atlantisch bondgenootschap daarin zeker niet alleen. Zoals zo vaak in het verleden – vooral als het om oorlogen gaat ver voorbij de eigen grenzen – laat ook China zijn politieke reactie afhangen van de gebeurtenissen op het slagveld. Maar China is eerder een toeschouwer dan een cruciale betrokkene. Lippendienst aan de Russische soevereiniteit, zeker. Een dosis wapenleveranties aan Rusland, ongetwijfeld. Veroordeling van de NAVO-agressie, absoluut. Maar voor Peking draait alles – zoals altijd – om het maximaliseren van het nationale belang.

Als Poetin verliest, zal China vast en zeker zijn handen aftrekken van deze strategische junior partner. Voorlopig wacht China dus af wat er op het slagveld gebeurt. Misschien pakken de strategen in Peking er nog eens de Chinese vertaling van Vom Kriege bij. Een opfriscursus – voor zover nodig – over de verhouding oorlog en politiek. En prijzen de Chinezen zich betrekkelijk gelukkig dat ze enigszins zelfvergenoegd achterover kunnen leunen. Een ‘luxe’ die de NAVO-bondgenoten niet hebben. De roep van het slagveld domineert.    

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De NAVO-strategie inzake Oekraïne wordt bepaald door de realiteit op het slagveld verscheen eerst op Wynia's Week.

Mede leunend op Berlijn voelde het kabinet – terwijl de Russen hun troepenmacht opbouwden aan de Oekraïense grenzen – zeer weinig voor wapensteun aan Kyiv via de NAVO. De regering wilde liever ‘niet bijdragen aan verdere spanningen’. Toen premier Mark Rutte en minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra begin februari 2022 in Kyiv arriveerden, mochten ze netjes op hun beurt wachten. De Britse premier Johnson ging voor – en president Zelensky had blijkbaar een nogal volle agenda.

Sinds het begin van de Russische invasie is de stemming op het Binnenhof echter ingrijpend veranderd. Nu is deze invasie natuurlijk voor heel wat landen een keerpunt. Denk alleen al aan de Zeitenwende-retoriek van de Duitse bondskanselier Olaf Scholz. Maar het kabinet-Rutte lijkt gegrepen door een heilig vuur, viel ook diplomatie-expert Robert van de Roer op. ‘Vanaf het begin is “meer wapens, meer sancties, meer geld” het Nederlandse clublied.’

Alle neuzen dezelfde kant op

Om de haverklap belt Rutte (‘Vie aar witsj joe all ze weej’) met zijn gewaardeerde vriend Zelensky. Het kabinet heeft zich stevig in het Oekraïne-moet-winnen-kamp geschaard. Alle opties liggen in principe op tafel, is inmiddels het motto van dit kabinet. Inclusief de levering van F16-gevechtsvliegtuigen. Nog voor het nieuwe jaar begon, had het kabinet al 2,5 miljard euro gereserveerd voor steun aan Oekraïne in 2023.

Het moet gezegd: de Tweede Kamer zit het kabinet niet of nauwelijks dwars. Vrijwel alle Kamerleden zijn het erover eens dat Oekraïne steun behoeft, óók met wapens. Frappant is de eensgezindheid bij links. PvdA, GroenLinks en zelfs de doorgaans weerbarstige SP veroordeelden Poetin als agressor en steunden de wapenleveranties. Links was altijd geneigd – met de herinnering aan de Vietnamoorlog en steun aan dictators – Amerikaans interventionisme (en in het verlengde daarvan NAVO-operaties in dienst van het Amerikaanse buitenlandse beleid, zoals in Afghanistan en Irak) kritisch te bejegenen.

Intussen komen pleidooien om de hulp aan Oekraïne te stoppen vooral nog uit (extreem-)rechtse hoek. Volgens Forum voor Democratie (FvD) heeft de NAVO de Russische aanval zelf uitgelokt. FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen bepleitte zelfs een oud links strijdpunt, namelijk het Nederlandse vertrek uit de NAVO. En fractieleider Thierry Baudet beweerde bij hoog en laag dat de Russen slechts vrede willen.

Hoezo deze Hollandse Zeitenwende waar het gaat om (wapen)steun aan Oekraïne?

De eerste oorzaak kunnen we vinden in de welhaast klassieke Hollandse profileringsdrang. ‘Voor Nederland is het een manier om zich te profileren. Ze horen graag bij de wereldspelers: liever de kleinste onder de groten, dan de grootste onder de kleinen,’ aldus de Belgische hoogleraar en defensiespecialist Sven Biscop (Universiteit Gent).

Eind januari 2021, bij zijn allereerste debat als minister van Buitenlandse Zaken, nam Wopke Hoekstra alvast een profileringsvoorschotje, door in een commissiedebat plots doodleuk te stellen dat het kabinet alsnog ‘welwillend’ stond tegenover wapenleveranties aan Oekraïne. ‘Welwillend’ was het politieke woord van de dag: de bewindsman nam het wel acht keer in de mond. (Dezelfde dag kwam er trouwens een wapenverzoek uit Kyiv binnen.) De Kamerleden – vooral van links – hoorden het allemaal enigszins verbaasd aan. Eerdere wapenverzoeken had Nederland immers steeds geblokkeerd.

Als Washington toetert, dan luistert Den Haag

Deze profileringsdrang brengt ons als vanzelf bij die andere klassieker uit het Nederlandse buitenlandpolitieke repertoire: trans-Atlanticisme en de ingebakken sympathie voor de VS en de NAVO.

Voor een kersverse minister als Hoekstra was het cruciaal om zo snel mogelijk goede banden met de VS op te bouwen. Voor de Amerikanen op hun beurt was het belangrijk om de NAVO-gelederen gesloten te houden. Meteen al op zijn eerste volledige werkdag kreeg Hoekstra zijn Amerikaanse collega Antony Blinken aan de telefoon. Is er een diplomatieke crisis? Bel dan Washington – of andersom natuurlijk.

Als Washington toetert, dan luistert Den Haag. De Amerikaanse c.q. NAVO-interventie in Afghanistan vanaf 2001 spreekt bijvoorbeeld boekdelen. De vraag was uiteindelijk niet eens óf Nederland zou deelnemen, maar met hoeveel troepen en materieel. ‘Na het abrupt stoppen van de Uruzgan-missie in 2010 lieten de VS Den Haag links liggen. Nu heeft Nederland zijn oude trans-Atlantische koers hervat,’ stelde Robert van de Roer terecht vast.

Stevige profilering = stevige framing

Bij zoveel profileringsdrang past een stevige framing. Het kabinet sluit zich bewust aan bij een moreel-politieke-principiële invalshoek: de strijd in Oekraïne draait om het weerstaan van een misdadige aanvalsoorlog van Rusland. Sterker nog, het draait om een existentieel gevecht tussen de democratisch-liberale wereldorde en revisionistische krachten – onder aanvoering van Rusland en China – die deze wereldorde van open samenlevingen ten gronde willen richten. De Chinese leider Xi Jinping distantieert zich dan ook niet al te overduidelijk van Poetin.

Nederland schaart zich gretig bij deze alles-of-niets en we-hebben-geen-keuze redeneringen. Het gaat in deze framing immers om een allesbepalende clash tussen de vrije wereld en duistere krachten. ‘Ook de 21ste eeuw wordt de eeuw van de democratie en daarmee de eeuw van Amerika,’ schreef premier Rutte eind februari 2023 in een opiniestuk in NRC-Handelsblad.

Trouwens, vooral over grens speculeert men volgaarne over de mogelijke nieuwe baan van Rutte, namelijk als secretaris-generaal van de NAVO (de huidige NAVO-baas Jens Stoltenberg vertrekt dit najaar.) In politieke kringen in Den Haag was hij aanvankelijk niet vanzelf de gedoodverfde kandidaat. Onder de kabinetten-Rutte werd Defensie zelfs voor een groot deel wegbezuinigd. Maar intussen maakt Defensie een stevige inhaalslag en roert Rutte de militaire trom – wat in Brussel altijd goed op je cv staat.

En laten we niet vergeten: Defensie en de wapenindustrie zijn wel de laatsten die wapensteun aan Oekraïne willen ondergraven. Natuurlijk zijn de Defensievoorraden niet oneindig, maar Nederland hanteert wel de vervangingswaarde (ofwel: hoeveel geld moet worden uitgetrokken om nieuw materieel aan te schaffen?). De Belgen bijvoorbeeld gaan uit van de boekhoudkundige restwaarde: wat is het materieel op moment van levering aan Oekraïne nog waard? Waar oorlog wordt gevoerd, worden de militair-industriële kassen gespekt.

Er zijn nog wel meer verklaringen voor de omslag richting Oekraïne. Poetin is natuurlijk de ideale bad guy from hell. Een betere schurk is nauwelijks te casten. Dat geeft het Oekraïne-conflict nóg meer morele lading. Al helemaal als we er de MH-17 ramp bij optellen. Sinds 2014 is Nederland als een Don Quichot verwikkeld in een slopend juridische gevecht tegen Rusland. Voor zover nog nodig, bevestigde deze strijd het oneindige cynisme van het Kremlin. Op de ene ontkenning volgde de andere belachelijke complottheorie vanuit Moskou: een Oekraïense straaljager had MH-17 neergehaald. Nee, het was een aanslag op Poetins presidentiële vliegtuig. Of nee, het ging om een Oekraïense Buk-raket.

Een laatste verklaring zou kunnen liggen in onze traditionele voorliefde voor internationale normen en waarden. Nederland als het land van recht en orde, zeg maar. Een rol die ons historisch gezien goed past – of althans, dat is het gangbare verhaal. Zonder de internationale rechtsorde kunnen wij niet bestaan, is dan de redenering. Dit maakt Nederlanders extra gevoelig voor grove schendingen van diezelfde rechtsorde, wat ook de regelmatig getrokken parallel tussen enerzijds Oekraïne en anderzijds de Tweede Wereldoorlog of Hongarije 1956 (dus laf overvallen kleinere landen) zou helpen verklaren. Ik formuleer deze alinea bewust met enig voorbehoud, omdat morele affiniteiten zich nu eenmaal lastig laten meten.

En de vredesbeweging…

Dit bastion aan argumenten helpt de omslag in het Nederlandse Oekraïne-beleid in elk geval deels verklaren. Nederlandse vredesorganisaties zijn er ondertussen niet in geslaagd het bastion te slechten. Voor deze organisaties levert het Oekraïne-conflict een stevige interne worsteling op.

In de jaren tachtig woekerde in ons landje nog de ‘hollanditis’: een levensgevaarlijke pacifistisch epidemie met een hoog R-getal. Massale demonstraties tegen de plaatsing van kruisraketten – aangevoerd door de christelijke vredesbeweging, waaronder organisaties als het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) en Pax Christi – baarden (met name ook in het buitenland) enig opzien. Met het einde van de Koude Oorlog liepen echter ook de vredesorganisaties grotendeels leeg. Logisch, de echte vrede leek uitgebroken en in heel Nederland verloren sociale bewegingen en de kerken sowieso veel van hun aantrekkingskracht.

De hollanditis is dus al een tijdje uitgeraasd. Over de oorlog in Oekraïne hoor je in Nederland nauwelijks nog een pacifist. De vredesbeweging is verbrokkeld en verdeeld. Het is behoorlijk stil, merkte bijvoorbeeld pacifist Bram Grandia. Op een gegeven moment schoof hij aan bij een partijbijeenkomst van GroenLinks: ‘Ik zat daar als een fossiel op mijn stoel. Het was alsof ik in een totaal andere wereld was gestapt, waarin pacifisme een werkelijkheid is uit een heel ver verleden.’ Vredesorganisatie Pax ‘heeft begrip voor het steunen van de zelfverdediging van Oekraïne, door het leveren van wapens door andere landen.’ PAX stelt nadrukkelijk géén pacifistische organisatie te zijn. En op haar website erkent vredesgroep Stop Wapenhandel dat er geen ‘goede’ positie is in het debat over wapenleveranties aan Oekraïne: ‘We weten het niet. We zitten in een patstelling zonder oplossing.‘

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Meer over Nederland en Oekraïne leest u onder meer bij Nick Ottens, zoals HIER.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Als Washington toetert dan luistert Den Haag’: Christ Klep verklaart de wonderbaarlijke kanteling van ons Oekraïne-beleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet veel later smeten Russische ultranationalisten sloophamers naar de Finse ambassade in Moskou. De sloophamer is intussen een van de kenmerkende – haast mythische – symbolen van de Wagner Group. Op internet circuleren gruwelijke video’s van strijders van de Wagner Group die er gevangenen en overlopers mee executeren.

Op T-shirts en allerhande prullaria staan sloophamers afgebeeld naast het Wagner-logo. Dit is het soort beeldvorming dat doet denken aan (neo-)nazipropaganda. Wagner-strijders spuiten als graffiti overall swastika’s en SS-symbolen. In Oekraïne werd een commandant van de neonazistische Roesitsj-militie – gelieerd aan Wagner – gesignaleerd met symbolen van de 3de SS Panzer Divisie Totenkopf.

Primitieve mythologie

De Wagner Group is altijd gespitst geweest op het exploiteren van een primitief soort mythologie. Nog geen tien jaar geleden was de Wagner Group een amorf netwerk van bedrijven en groepen huurlingen die vaak dezelfde bevoorradingskanalen gebruikten.

Het was (en is) een legale Private Military Company (PMC) noch een echt huurlingenbedrijf. Serieuze geruchten en berichten over de Wagner Group doken eigenlijk pas op met de Russische bezetting van de Krim (2014) en de strijd in oostelijke Oekraïne – naast de beruchte ‘groene mannetjes.’

Het is niet duidelijk wie eigenlijk de oprichter van de Wagner Group is. Vaak valt de naam van Dmitri Oetkin, een (voormalige) commandant van de speciale eenheden van de GROe, de Russische militaire inlichtingendienst.

Oetkin werkte onder meer in de oostelijke Oekraïne. Hij koesterde al snel een ongezonde belangstelling voor Hitler en het Derde Rijk, waarvan onder andere enkele SS-tatoeages getuigen. Oetkins nom de guerre was ‘Wagner’ – naar de favoriete componist van Adolf Hitler.

Er bestaat echter niet veel hard bewijs dat Oetkin daadwerkelijk de oprichter is van de Wagner Group. Onderzoekscollectief Bellingcat dook in deze kwestie. De conclusie was dat Oetkin waarschijnlijk ‘slechts’ een zetbaas was en feitelijk vooral voor de GROe werkte.

De tweede naam die steeds valt, is die van Jevgeni Prigozjin. Diens carrière is – zelfs voor een Russische oligarch – nogal onconventioneel. Een militaire achtergrond heeft Prigozjin niet. In de jaren negentig zat hij een tijdje gevangen wegens diefstal. Via allerlei omwegen – zoals een worstenbedrijf – slaagde hij erin de catering voor het Kremlin binnen te halen. Vandaar Prigozjins bijnaam ‘Poetins meesterkok.’

Tot de echte inner circle van Poetin lijkt Prigozjin echter nooit te zijn doorgedrongen. Hij was eerder een doener, een klusjesman die zich onmisbaar maakte voor allerlei topfiguren in Moskou en Sint-Petersburg. (Overigens dezelfde methode die Poetin ooit gebruikte om op te klimmen naar de macht.)

Desinformatie in de VS

Een van Prigozjins techbedrijven verspreidde bijvoorbeeld desinformatie tijdens de Amerikaanse verkiezingen. Of hij leverde paramilitairen voor vuile klusjes in Afrika en het Midden-Oosten. Daarbij hield Poetin bewust afstand om altijd alles te kunnen ontkennen.

Prigozjin werd al snel stinkend rijk. Hij liet zich uitbetalen in bijvoorbeeld olieconcessies en diamanten. Prigozjin koesterde bewust een ultranationalistisch discours dat nog verder ging dan Poetins ideologie. Hij schrok er evenmin voor terug om ruzie te maken met de militaire elite. In de post-Sovjetstaat Rusland vertegenwoordigt Poetins meesterkok de puur criminele factie tegenover de gevestigde bureaucratische belangen van de krijgsmacht en de inlichtingendiensten.

Grijze zones

In essentie stapte de Wagner Group in de grijze zones die het Kremlin liever meed. Overal ter wereld werden de paramilitairen ingehuurd om veiligheidstrainingen te verzorgen, politiek en militair advies te geven, inlichtingen te verzamelen, leiders te bewaken en hun tegenstanders te elimineren.

Waar de overheden zwak waren, de onrust groot en de rijkdommen overdadig aanwezig, waren de mannen van Wagner te vinden: in Syrië, Mali, Venezuela, Libië en zo veel andere brandhaarden. Zo verwerden lokale leiders al snel tot cliënten van Moskou, met als bijkomend voordeel dat sancties worden omzeild. De Wagner Group heeft er geen enkele behoefte aan om rust en vredesprocessen dit verdienmodel te laten doorkruisen. En inderdaad, het Kremlin ontkende steeds elke betrokkenheid.

Van mensenrechten trekken de leden van de Wagner Group zich sowieso weinig tot niets aan. Zelfs onder andere huurlingen en paramilitaire organisaties is hun reputatie berucht – en dat wil wat zeggen. Het gebrek aan transparantie blokkeert zowat elke poging van buitenaf om verantwoording en straf af te dwingen.

Voor Poetin is de Wagner Group dan weer een bruikbaar instrument om bijvoorbeeld in de oostelijke Oekraïne lastige separatisten in te tomen en desnoods om te elimineren. Russische journalisten die onderzoek doen naar de Wagner Group riskeren hun leven.

In 2018 liep een team Russische journalisten in een dodelijke hinderlaag toen ze probeerden te achterhalen wat de Wagner Group in de Centraal Afrikaanse Republiek uitspookte. In hetzelfde jaar berichtte Maxim Borodin over de dood van Wagner-personeel in Syrië. Hij stierf onder verdachte omstandigheden: Borodin viel van het balkon van zijn appartement. Veel andere journalisten zijn bedreigd en lastiggevallen.

One-stop shop

‘Wagner is de one-stop shop voor autocraten wereldwijd,’ zoals veiligheidsexpert Mark Galeotti treffend schreef. Tien jaar geleden was de Wagner Group vooral een soort vaag ‘slagveldspook,’ gecultiveerd door Prigozjin cum suis om een voldongen feit (als machtsfactor) te creëren en een slaatje te slaan uit deze mythevorming.

Prigozjin zelf ontkende intussen iets met Wagner te maken te hebben. Op papier bestond de Wagner Group niet eens. De Russische wet verbiedt particuliere milities en huurlingenclubs. Dat maakt het – als gezegd – nóg gemakkelijker voor het Kremlin om elke betrokkenheid te ontkennen of juist om in te grijpen als dit soort groepen over de schreef gaan.

De Oekraïne-oorlog heeft dit spookachtige schaakspel overhoop gegooid. Prigozjin heeft een gok genomen die verkeerd lijkt uit te pakken. De Wagner Group is als het ware uit de kast gekomen en haar leden zijn niet langer spooksoldaten. Sterker nog, intussen koketteert Prigozjin met het Wagner-imago, een ultranationalistisch patriottisme en opende hij een blinkend hoofdkwartier in Sint Petersburg.

Borstklopperij

Pochend daagde Prigozjin de Oekraïense president Zelensky uit tot een luchtgevecht. Recentelijk financierde hij de productie van drie actiespeelfilms over Wagner-strijders in Libië en de Centraal Afrikaanse Republiek. De film Toerist beleefde haar première in Bangui, de hoofdstad van de Centraal Afrikaanse Republiek. Deze film draait om een groepje Russische militaire adviseurs die – uiteraard vol heroïek – gewelddadige rebellengroepen aanpakken.

En zo daagde Prigozjin ook het Russische militaire establishment uit en deed hij het voorkomen alsof alleen de Wagner Group competent was. Dat Poetin hem tolereerde, zegt volgens Galeotti iets over het feit dat inmiddels in Rusland alles draait om de oorlog: ‘In dit systeem is de klinkende munt niet de roebel, maar de gunst van Poetin.’

En inderdaad had Prigozjin op het slagveld van Oekraïne iets te bieden. Zijn mannen vervulden een operationele behoefte: door aan het front Oekraïense troepen – zoals dat heet in het militaire jargon – te ‘binden en slijten,’ won Poetin wat extra tijd om een begin te maken met zijn deelmobilisatie van nieuwe troepen.

Dat Poetin Prigozjin in elk geval tolereerde, bleek alleen al uit het feit dat de Wagner-baas met een militaire helikopter in een gevangeniscomplex landde om nieuwe strijders te werven (de surrealistische beelden daarvan gingen de wereld rond). Zoiets doe je niet zomaar zonder toestemming van Poetin.

Kat met negen levens ?

De bloedige strijd rond Bachmoet is Wagners lakmoesproef. Duizenden strijders stierven er al als kanonnenvoer. In menselijke golven stormen ze op de Oekraïense linies af – vaak dronken of onder invloed van drugs.

Naar het nu lijkt, heeft Prigozjin dus verkeerd gegokt. In feite is de Wagner Group buiten haar eigen comfort zone gestapt door veel meer dan voorheen in de openbaarheid te treden. Op het slagveld en tegenover een gemotiveerde tegenstander is het veel lastiger om de mystiek van een spookachtige kracht in de schaduw te handhaven. Subversie en terreur is waar de Wagner Group altijd ‘goed’ in is geweest. In een serieuze conventionele oorlog wordt vechten echter een bloederige worstmachine.

Het was voor de Wagner Group wellicht effectiever geweest om in de schaduw te blijven. Nu moet Prigozjin het einde van de Oekraïne-oorlog vrezen – want daarmee verliest de Wagner Group een groot deel van haar nut voor het Kremlin.

En áls de macht rond Poetin ineenstort, zal ook Prigozjin worden meegesleurd. Niet voor niets gaf Prigozjin recentelijk al aan zich (weer) op Afrika en het Midden-Oosten te willen gaan richten. Veel lucratiever – en voor het Kremlin nog steeds een bruikbaar instrument van buitenlands beleid.

Wie weet blijkt de Wagner-baas wel degelijk die spreekwoordelijke kat met de negen levens. Onlangs liet hij weer een nieuw proefballonnetje op: een kersvers ‘ideologisch leger’ met wervingscentra voor de jeugd in scholen en bij sportclubs. Een kat in het nauw maakt rare sprongen.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De mythe van Wagner – van spooksoldaten tot kanonnenvoer voor Poetin verscheen eerst op Wynia's Week.

In dit soort existentiële kwesties is het vaak zinvol om nog even te rade te gaan bij good old Carl von Clausewitz. Deze fameuze Pruisische militair-filosoof stelde in zijn monumentale werk Vom Kriege (1832) reeds vast dat ook een totale oorlog onvermijdelijk tegen grenzen aanloopt.

Een doelmatige strategie, leerde Von Clausewitz ons, vereist een ingewikkeld samenspel tussen een kundige politieke leiding, capabele generaals en een gemotiveerd volk. Faalt een van de drie, dan is de oorlog al zo goed als verloren.

Welnu, in Rusland hebben de eerste twee gefaald, zoveel is intussen wel duidelijk. En de derde speler in de driehoek besloot vooral weg te kijken en te doen alsof de dagelijkse besognes voorrang hebben. Zolang de oorlog de Russische burger maar niet al te zeer raakt, ontwaren we breed beleden escapisme.

Atomaire inzet zou strategische zelfmoord zijn

Poetin en zijn generaals grepen terug op de totale oorlog toen hun eerste strategische keuze faliekant mislukte, namelijk het overrompelen van Oekraïne met een Blitzkrieg-achtige aanpak. Deze aanpak faalde mede door – wat Von Clausewitz al benoemde als – de ‘mist van de oorlog’: de onzekerheid, het onvoorspelbare, het toeval en in concreto een taaie vijand die niet wilde ‘meewerken’ plus net genoeg westerse eensgezindheid c.q. wapenleveranties om Oekraïne overeind te houden.

Wat aan Russische zijde de mist had moeten wegblazen – moderne wapens, cyberoorlog, snelle manoeuvres en gebundelde slagkracht – bleek niet meer dan een zwak briesje. Wat nog resteerde, was staccato dreigen met tactische kernwapens. Maar atomaire inzet zou strategische zelfmoord zijn. De Russen kunnen alleen nog doormodderen. Poetins einddoel lijkt niettemin nog steeds het onschadelijk maken van Oekraïne te zijn. Een volslagen onzinnige en onhaalbare strategische doelstelling. Von Clausewitz zou hoofdschuddend toekijken.

‘Give us the tools…’

Maar als gezegd, elke oorlog kent een eigen dynamiek – ook in de huidige fase. Het was vooral Oekraïne dat tot ver in de herfst de oorlogsdynamiek bepaalde. De strategie van de bondgenoten kwam erop neer dat Oekraïne niet mocht verliezen, al was het maar vanwege de precedentwerking en de langere-termijngevolgen.

Maar langzamerhand – toen duidelijk werd dat Oekraïne inderdaad niet gáát verliezen – begon de aanpak van de bondgenoten te wringen. De geschiedenis biedt genoeg voorbeelden waarbij een derde partij (mede) de oorlogsdynamiek bepaalde. Denk aan de Amerikaanse lend-lease in de beginfase van de Tweede Wereldoorlog. ‘Give us the tools and we will finish the job,’ sprak de Britse premier Winston Churchill. Het Amerikaanse materieel hielp de Britten om stand te houden tegen Hitler. Een derde partij kan dus een wezenlijk verschil maken.

Een botsing van wilskracht

Maar dan blijft de vraag hoe ver deze steun moet gaan. Politieke steun is goedkoop, economische sancties zijn in elk geval geweldloos en vooraf in te plannen. Anders ligt het bij militaire steun, vooral als het om grote wapensystemen gaat. Om nogmaals Von Clausewitz erbij te halen: oorlog is bovenal een botsing van wilskracht, bedoeld om de tegenstander onze (politieke) wil op te leggen. Oorlog is niet meer of minder dan een verlengstuk van politiek, luidt Von Clausewitz’ bekendste adagium.

In deze Clausewitziaanse redenering zou het advies zijn: dan maar zo snel en definitief mogelijk de vijand verslaan. Anders tref je diezelfde vijand over een tijdje wederom op het slagveld, met hernieuwde motivatie en de wijsheid van ervaring.

Maar zo’n redenatie vereist sterke eensgezindheid bij de Oekraïense bondgenoten. Politiek-retorisch gezien, bestaat er een zekere (zelfs verrassende) mate van eensgezindheid. Deze solidariteit wordt keer op keer als een mantra beleden wanneer politici op audiëntie gaan bij de – inmiddels onder de bondgenoten zowat tot heiligenstatus verheven – president Volodymyr Zelensky: ‘Uw strijd is onze strijd, whatever it takes!’

Wat moet de afloop zijn?

Echter, de bijbehorende en zo noodzakelijke militair-strategische eensgezindheid ontbreekt onder de bondgenoten nog goeddeels. Poetin zal deze oorlog op het slagveld niet meer winnen, zoveel is wel duidelijk, maar wat moet de oorlogsafloop dan zijn? Een compromisvrede met territoriale concessies? Een bevroren conflict? Rusland teruggeslagen tot achter de grenzen van vóór 2014?

In april 2022 stelde de Amerikaanse minister van Defensie Lloyd Austin al dat Rusland ‘verzwakt moet worden, in die mate dat een nieuwe invasie uitgesloten is’. De Franse president Emmanuel Macron waarschuwde dat ‘de Russen wel verslagen moeten worden, maar niet op verpletterende wijze’. We moeten ervoor waken Poetin en Rusland al te zeer te vernederen, aldus Macron.

En recentelijk leek de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock nét even iets verder te gaan dan de talmende bondskanselier Olaf Scholz: ‘Natuurlijk mag Rusland deze oorlog niet winnen. Het moet de oorlog strategisch verliezen. Rusland heeft het volkenrecht met voeten getreden. Het wil de vrede in Oekraïne vernietigen. Dus mag Oekraïne deze oorlog in geen geval verliezen – ofwel: Oekraïne moet winnen.’

‘Winnen’ en ‘verliezen’

Stevige woorden, maar wat is dan vervolgens de definitie van ‘winnen’ en ‘verliezen’? Een onvermijdelijke vraag die onvermijdelijk een antwoord behoeft. Een sterk verzwakt en gefrustreerd (of misschien beter: nóg gefrustreerder) Rusland zal een bron van instabiliteit blijven.

In deze fase zijn het hoe dan ook vooral de bondgenoten die aan de knoppen draaien en de oorlogsdynamiek mede bepalen. Met als schijnbaar doel een Oekraïense ‘overwinning’, maar liever géén verpletterende en vernederende Russische nederlaag, liefst géén uitbreiding van de strijd tot Russisch grondgebied (escalatie!), de zo gevoelige optie van mogelijke territoriale concessies (de Krim!) en géén definitief antwoord op de vraag of Oekraïne (binnen enigszins afzienbare tijd) tot EU en NAVO kan toetreden.

Ofwel: uiterlijke politieke eensgezindheid onder de bondgenoten zegt nog weinig over militair-strategische helderheid. Deze dubbelzinnigheid weerspiegelt zich in de wapenleveranties aan Oekraïne. Het advies van Von Clausewitz zou waarschijnlijk zijn geweest: deze Russische vijand gaat niet inbinden, hoe slecht zijn politieke en militaire strategie ook is. Ons rest een taaie oorlog en het vooruitzicht van opnieuw tienduizenden slachtoffers – zo niet meer.

Imperial overstretch

Als oorlog inderdaad een ultieme botsing van wilskracht is, dan moeten we – zou Von Clausewitz verdergaan – de consequenties van de bestaande geopolitieke context accepteren: Rusland is immers in de val van een bekend historisch fenomeen gelopen, namelijk imperial overstretch. Dit wil zeggen dat zijn (koloniale) machtsambities niet langer passen bij de economische en militaire middelen die het kan ophoesten.

In veel opzichten denkt en handelt Rusland – zeker met Poetin aan het hoofd als zelfbedachte reïncarnatie van tsaar Peter de Grote – als een negentiende-eeuwse machtsstaat. Een staat die niet bereid is over de schaduw van het verleden heen te stappen en te accepteren dat samenwerking méér loont dan opgeklopte vijandbeelden om een autocratisch bestel in stand te houden. Een eigenwijze en verongelijkte staat met een sterk ontwikkeld superioriteitsgevoel.

Concessies doen aan Rusland zal het inzinken van deze werkelijkheid slechts vertragen. Sterker nog, Poetin zal elke concessie van Oekraïne en de bondgenoten presenteren als een overwinning en als een bewijs van Russische superioriteit.

Wat de Russen moeten leren

De realiteit én ironie gebiedt te benadrukken dat deze oorlog aantoont dat de NAVO van Rusland strikt conventioneel-militair gezien weinig te vrezen heeft. Mocht Poetin tactische kernwapens inzetten, dan zal het resultaat niet alleen totaal internationaal isolement, maar ook de definitieve vernietiging van de Russische krijgsmacht zijn.

Rusland heeft inmiddels een groot deel van zijn moderne oorlogsmaterieel en professionele militaire kader kwijtgespeeld in Oekraïne. Inlichtingendiensten en open bronnen bevestigen dat vrijwel de gehele Russische krijgsmacht op de een of andere manier in de Oekraïne-oorlog is gezogen – met fatale gevolgen. Massale mobilisatie zal dit proces slechts versnellen.

Na de oorlog zal Oekraïne een moderne westers-georiënteerde krijgsmacht opbouwen en zijn verdediging aan de grenzen versterken. Verstandige Russische politici en generaals zullen het voortaan hopelijk wel uit hun hoofd laten de westerbuur aan te vallen.

Rusland moet accepteren dat Oekraïne niet langer in zijn directe invloedssfeer ligt. En in bredere zin zullen de Russen moeten leren wat de betekenis van imperial overstretch is. Een les die de Russen vooral ‘dankzij’ Poetin moeten leren.

Christ Klep is militair historicus en geeft op radio en tv commentaar op actuele wereldpolitieke ontwikkelingen. Hij werd door Syp Wynia geïnterviewd over de Oekraïne-oorlog. Kijk HIER.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Dankzij Poetins oorlog leert Rusland zijn plaats kennen verscheen eerst op Wynia's Week.