In het jaar 2000 verscheen in Letter & Geest van het dagblad Trouw een artikel met als kop: ‘Hoeveel immigratie willen wij?’ Het was geschreven door Trouw-redacteur Gerbert van Loenen. Volgens hem gaat achter alle discussies over de integratie van nieuwkomers de vraag schuil hoeveel immigratie we eigenlijk willen. Hoeveel immigratie kan onze samenleving aan?av

Van Loenen constateerde dat het aantal niet-westerse allochtonen in Nederland tussen 1990 en 2000 was gestegen met 62 procent (ofwel met een half miljoen tot circa 1,3 miljoen mensen). Hij vindt het gek dat over deze ‘grootste maatschappelijke verandering van de afgelopen dertig jaar’ nooit een debat is gevoerd. Vervolgens behandelt hij een lange reeks ‘debatdoders’: argumenten, kreten, dooddoeners en bezweringsformules die een antwoord op de vraag ‘hoeveel immigratie willen wij?’ in de kiem smoren.

Ik noem er een paar: ‘Je moet de multiculturele samenleving als een verrijking zien.’ ‘We zijn nu eenmaal een immigratieland.’ ‘We hebben nu eenmaal het vluchtelingenverdrag ondertekend.’ ‘We hebben de immigranten nodig om de vergrijzing te bestrijden.’ En de verdachtmaking: ‘Alleen extreemrechts maakt zich zorgen over immigratie.’ Hieraan verwant is het verbod op bepaalde woorden. In 2000 was dat ‘Überfremdung’. Nu is het ‘omvolking’.

Veel van deze debatdoders zijn nu, 25 jaar later, nog steeds springlevend. In het pasverschenen monumentale immigratieboek van Jan van de Beek, Migratiemagneet Nederland, en in de reacties daarop komen ze stuk voor stuk aan bod.

Jan van de Beek begint zijn boek trouwens met een nieuwe debatdoder. Centraal in zijn onderzoek staat de vraag hoeveel immigranten netto bijdragen aan de schatkist. En hij voorzag dat alleen al dat onderzoeksdoel op grote weerstand zou stuiten. ‘Je mag mensen toch niet langs de meetlat van de euro leggen?’ Mensen zijn toch meer dan alleen hun economische waarde?

Feiten en moraal

Daarop komt hij met twee antwoorden. Het eerste is dat bij elk overheidsbeleid mensen worden geraakt wat een berekening van de kosten niet in de weg staat. Een medicijn tegen kanker wordt alleen vergoed als het niet meer kost dan een bepaald bedrag per gewonnen levensjaar. Het tweede antwoord is dat de netto-baten of -kosten van een immigrant een heel goede indicatie blijken te zijn van zijn of haar mate van integratie. Hoe beter immigranten zijn voor de schatkist, hoe beter hun opleiding en hun baan, en hoe lager hun criminaliteit is. Ze zorgen dat hun kinderen goed onderwijs krijgen en gaan vaak relaties aan met autochtonen, wat hun integratie weer ten goede komt.

Bovendien: als je weet wat de baten en kosten zijn van de verschillende immigrantengroepen dan ben je beter in staat het migratiebeleid te sturen. En ook al zouden de kosten van sommige groepen zeer hoog zijn, dan nog kun je in de politiek besluiten om de immigratie van die groepen te laten doorgaan. Feiten en de waardering van feiten zijn twee verschillende zaken. Maar een morele discussie over het migratiebeleid kan beter worden gevoerd op basis van feiten dan van gevoelens.

De culturele afstand

Van de Beek berekent de nettobijdrage van een immigrant aan de schatkist door de kosten in de vorm van onderwijs, toeslagen en uitkeringen af te trekken van de baten in de vorm van accijnzen en belastingen. En dat vanaf de geboorte of het moment van immigratie tot de dood of de remigratie.

De bijdrage aan de schatkist van immigranten wordt vooral bepaald door hun culturele afstand tot Nederland. Om die afstand te meten, maakt Van de Beek gebruik van de World Values Survey, een langlopend onderzoek naar de waarden en normen in een groot aantal landen. Op basis van dat onderzoek kun je van elk land bepalen in hoeverre de inwoners ‘seculier-rationele’ of ‘traditionele’ waarden koesteren en in hoeverre zij gericht zijn op ‘zelfexpressie’dan wel op ‘overleving’.

Westerse landen zijn meer seculier-rationeel en zelfexpressief en Afrikaanse en islamitische landen meer traditioneel en overlevingsgericht. Het protestantse Europa staat helemaal rechtsboven op de kaart en de Afrikaans-islamitische landen linksonder. Tussen deze twee groepen van landen is de culturele afstand het grootst. Daar tussenin liggen het confucianistische China, katholiek Europa en Latijns-Amerika.

(Lees verder onder het kader)

Het pas verschenen boek ‘Migratiemagneet Nederland’ van dr Jan van de Beek (foto) waar in dit artikel sprake van is maakt veel los in het politieke en maatschappelijke debat. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, is 470 pagina’s dik en overal te koop. Prijs: 23,50 (inclusief verzendkosten). Ook te koop in de winkel van Wynia’s Week: www.wyniasweek.nl/winkel.

De cultuur van een land bepaalt wat voorop staat, het individu of de familie of stam, ze bepaalt of het land een democratie kent of een autocratie en hoe technologisch ontwikkeld een land is. De nettobijdrage van een immigrant aan de Nederlandse samenleving hangt sterk samen met de cultuur van het land van herkomst. Immigranten uit westerse landen leverden in 2016 een bijdrage van gemiddeld 700 euro aan de schatkist, terwijl niet-westerse immigranten dat jaar gemiddeld 11.000 euro kostten. Van de Beek drukt het zo uit: Om de kosten van één niet-westerse immigrant te dekken is de nettobijdrage van 7 autochtonen nodig.

Twintig procent van de immigranten levert de schatkist geld op, terwijl tachtig procent geld kost. Immigranten die het meeste geld kosten zijn afkomstig uit Afrika en het Midden-Oosten.    

Aldus berekend bedroegen de kosten van de immigratie tussen 1995 en 2024 700 miljard euro. Veel meer dan de totale aardgasbaten tot nu toe van 540 miljard euro.   

Asielmigranten zijn het duurst

Anders dan je misschien zou verwachten hebben ook de gastarbeiders uit Turkije en Marokko geld gekost en dat geldt ook voor de huidige arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. Deze mensen werken hard en hebben hun werkgevers vaak ook geld opgeleverd, maar na verloop van tijd komen velen toch in een uitkering terecht en komen ze dus ten laste van de gemeenschap. Daarbij komt dat met arbeidsmigranten vaak gezinsmigranten meekomen, en die kosten ook geld. Anderzijds leveren arbeidsmigranten uit westerse landen en Japan, de ‘expats’, de schatkist veel geld op.

Het allerduurste zijn de asielmigranten. Zij komen niet om te werken of te studeren, ze zijn vaak laag opgeleid en jong. En het belangrijkste: ze blijven hier veel langer dan de arbeids- en studiemigranten. Na 10 jaar is van de arbeidsmigranten nog maar 21% in Nederland, van de asielmigranten is dat 55%.

De meeste asielzoekers komen uit Afrika en het Midden-Oosten. Omdat hun cultuur het verst verwijderd is van die in Nederland en ze een lage opleiding hebben, is hun integratie in Nederland volgens Van de Beek ‘vrij dramatisch’. Vandaar ook hun hoge kosten voor de schatkist. Eén asielmigrant kost gedurende zijn levensloop inclusief volgmigratie van familie en de tweede generatie netto 800.000 euro.

Hoe slechter de integratie des te langer het verblijf

Het inwilligingspercentage van asielverzoeken is in Nederland 85% tegenover een EU-gemiddelde van 48%. Reden is volgens Van de Beek dat het juridisch bijna niet te doen is vluchtelingen te onderscheiden van economische migranten. Een asielzoeker geniet het voordeel van de twijfel en wordt door medewerkers van Vluchtelingenwerk grondig voorbereid op het gesprek met de IND-medewerker.

Van de Beek verwacht dat er tussen 2023 en 2027 door asielzoekers naar verwachting 175.000 inwoners bijkomen. Dat kost alleen al aan extra gezondheidszorg 200 miljoen euro per jaar. Aan bijstand kost het 1 miljard extra per jaar. In 2017 was 51% van de bijstandontvangers een niet-westerse immigrant. Er zijn duizenden extra plaatsen in het onderwijs nodig. Jonge asielmigranten komen twee keer zo vaak in het veel duurdere bijzonder onderwijs terecht dan autochtonen. En de criminaliteit neemt toe. In 2026 zijn er naar schatting 3600 extra verdachten en 600 extra gevangenisstraffen.

De definitieve klap is dat juist de migranten die het slechtst integreren, en het duurste zijn, het langst in Nederland blijven.   

Deze gegevens maken moedeloos. Van de Beek maakt glashelder dat economisch voordeel geen argument kan zijn om het huidige migratiebeleid in stand te houden. Ook is duidelijk dat je met immigranten de vergrijzing niet kunt bestrijden.

Naarmate je verder leest in zijn boek vraag je je vaker af: waarom doen wij dit? Waarom brengen we onze verzorgingsstaat, waar decennialang door generaties aan is gewerkt, in gevaar door zoveel mensen op te nemen die geen bijdrage kunnen leveren aan die verzorgingsstaat maar deze alleen maar uithollen?

Afwijzing van de westerse cultuur

Onder de immigranten bevinden zich betrekkelijk veel aanhangers van de islam, een godsdienst die haaks staat op de westerse waarden. In de islam bestaat er geen scheiding van kerk en staat en geen vrijheid van meningsuiting, is de vrouw volkomen ondergeschikt aan de man, is er geen vrijheid het geloof te verlaten en bestaat er weinig tolerantie ten aanzien van mensen met een ander geloof.

Van de Beek haalt enkele opiniepeilingen aan waaruit blijkt dat onder moslims die in het Westen leven een vrij breed gedragen afwijzing van de westerse cultuur bestaat. Ze zijn minder dan andere immigranten geneigd een relatie aan te gaan met iemand van buiten hun eigen cultuur. Een meerderheid van de Franse en de Duitse moslims vindt dat de islam gaat boven de Franse Republiek en de Duitse wetgeving. Ook is er een aanzienlijke bereidheid onder moslims in zes West-Europese landen om hun geloof met geweld te verdedigen. En zelfs om de cultuur van het gastland te vervangen door hun eigen cultuur.

Vanaf 9/11 zijn er in de westerse wereld veel aanslagen gepleegd door radicale moslims. In Engeland, Spanje, Duitsland en vooral in Frankrijk. In Nederland is in 2004 filmer Theo van Gogh vermoord door een islamist en zijn in 2019 vier doden en zes gewonden gevallen bij de tramaanslag door een islamist in Utrecht. PVV-leider Geert Wilders moet al jaren zwaar beveiligd worden tegen islamisten die hem dreigen te vermoorden. En vorige week donderdag waren het hoogstwaarschijnlijk vooral moslims die in Amsterdam de supporters van de Israëlische voetbalclub Maccabi Tel Aviv systematisch in een hoek hebben gedreven en mishandeld.

Waarom doen wij dit?

Van de Beek is erg pessimistisch over de integratie van islamitische immigranten. Ze zijn eerder geneigd zich op te sluiten in hun eigen cultuur dan op te gaan in de cultuur van hun gastland.   

Dit maakt de vraag nog klemmender wat ons bezielt om zoveel immigranten toe te laten van wie we weten dat ze ons miljarden gaan kosten en van wie een groot deel ook nog eens onze cultuur niet accepteert. Waarom doen wij dit?        

Ik denk dat de oorzaak van dat zelfdestructieve gedrag van veel westerse landen is gelegen in de christelijke grondslag van de westerse cultuur. De Nederlandse asielwet is gebaseerd op het VN-Vluchtelingenverdrag van 1951. Dat was aanvankelijk beperkt tot mensen die moesten vluchten als gevolg van gebeurtenissen die voor 1951 hadden plaatsgevonden, die samenhingen met de Tweede Wereldoorlog. Die beperking is in 1967 opgeheven, waarmee het Vluchtelingenverdrag een onbegrensde open-einde-regeling werd.  

Het Vluchtelingenverdrag is door meer dan 150 landen ondertekend. Saoedi-Arabië en de even rijke Golfstaten hebben het verdrag echter niet getekend en hoeven dus geen vluchtelingen op te nemen. Ook landen die wel getekend hebben, nemen lang niet allemaal vluchtelingen op. Zo erkende Japan, toch een land dat in veel opzichten vergelijkbaar is met westerse landen, in 2017 slechts 20 van de bijna 20.000 asielaanvragen. In 2020 daalde het aantal aanvragen flink, en werden 47 van de 3936 asielverzoeken toegekend. In 2021 waren dat 74 toezeggingen; in 2022 waren het er 202. Het aantal groeit, maar is in vergelijking met andere welvarende landen verwaarloosbaar.

Turkije en Oeganda nemen wel veel vluchtelingen op, maar die landen kennen geen verzorgingsstaat zoals de meeste westerse landen die wel kennen. En als je geen verzorgingsstaat hebt, schrijft Jan van de Beek, is het opnemen van vluchtelingen niet zo’n groot probleem. Je hoeft er immers niet voor te zorgen. Ze nemen alleen maar ruimte in, wat voor een klein, dichtbevolkt land als Nederland overigens ook al een groot probleem is.

Radicale ethiek

De landen met een verzorgingsstaat die veel vluchtelingen opnemen behoren alle tot de westerse cultuur. Die cultuur is in sterke mate gevormd door het christendom, dat, op zijn beurt, weer sterk is bepaald door het jodendom. Over de juiste houding tegenover vreemdelingen staat in het Oude Testament (Exodus 23,9): ‘Vreemdelingen mag je niet uitbuiten. Jullie weten immers hoe het voelt om vreemdeling te zijn, omdat jullie zelf vreemdelingen zijn geweest in Egypte.’ En Leviticus 19,33: ‘Iemand die als vreemdeling in jullie land verblijft mag je niet onderdrukken.’ 

In het Nieuwe Testament wordt echter een radicale ethiek gepreekt die veel verder gaat dan alleen een oproep om vreemdelingen goed te behandelen en in moeilijke omstandigheden op te nemen. Dat begint al met het gebod om uw naaste lief te hebben gelijk uzelf. Dat is al bijna niet te doen.

Maar in de Bergrede (Mattheüs, 5) gaat Jezus nog een stuk verder. Hij zegt daar dat hij niet gekomen is om de Wet en de Profeten af te schaffen, maar om ze tot vervulling te brengen. Dat tot vervulling brengen blijkt een nogal extreme aanscherping te zijn. Hij zegt dat je niet alleen geen moord mag plegen, maar ook niet woedend tekeer mag gaan tegen je broeder of zuster. En je mag niet alleen geen overspel plegen, maar iedereen die naar een vrouw kijkt en haar begeert heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd. En het oudtestamentische gebod om niet meer te vergelden dan een oog om een oog en een tand om een tand wordt door Jezus als volgt  geradicaliseerd: ‘Ik zeg jullie je niet te verzetten tegen wie kwaad doet, maar wie je op de rechterwang slaat ook de linkerwang toe te keren.’ Dat is nogal wat.

Heb je vijanden lief

Het toppunt wordt bereikt waar Jezus zegt: ‘Jullie hebben gehoord dat gezegd werd: “Je moet je naaste liefhebben en je vijand haten.” Dit zeg ik daarover: heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen; alleen dan zijn jullie werkelijk kinderen van je Vader in de hemel. (…) Is het een verdienste als je liefhebt wie jou liefheeft? Doen de tollenaars niet net zo? En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijk bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan? Doen de heidenen niet net zo? Wees dus volmaakt, zoals jullie hemelse Vader volmaakt is.’

We worden hier opgeroepen volmaakt te worden, en zo gelijk te worden aan God, en gezegd wordt dat we dat kunnen bereiken door onszelf volledig weg te cijferen. We moeten sterven om opnieuw, en nu volmaakt, geboren te worden.

Nu denk ik dat Jezus’ oproep tot een dergelijk mystiek streven naar volmaaktheid, dat we ook in andere godsdiensten tegenkomen, is gericht tot het individu en niet tot de samenleving. Maar ik denk ook dat de westerse cultuur, die eeuwenlang een christelijke cultuur is geweest, is doordesemd van de uiterst zelfverloochenende, zo niet zelfdestructieve geest van de Bergrede.

Natuurlijk is het een groot goed om naar jezelf te kijken om te zien of je niet net zo bent als de mensen op wie je neerkijkt, de ‘tollenaars’ en de ‘heidenen’, maar het kan letterlijk levensgevaarlijk zijn om je vijand lief te hebben.

Niet te pruimen

In verband met deze nieuwtestamentische ethiek spreekt de Belgische filosoof Moyaert van de mateloosheid van het christendom. Het gebod van de naastenliefde kent volgens Moyaert geen grenzen: ‘Nooit kun je het vredige gevoel hebben dat je tenminste gedaan hebt wat je moest doen. De liefde tot je naaste wordt slechts door jezelf beperkt. Je schiet dus altijd tekort en daar ben je persoonlijk verantwoordelijk voor!’  

Moyaert zegt dat in het gebod ‘Heb uw vijand lief’ de naastenliefde op de spits gedreven wordt. ‘Dan moet je een misdadiger vergeven die geen berouw toont. Dat is niet te pruimen. Maar dát is het wezen van de christelijke naastenliefde.’

Gelukkig, zegt Moyaert, heeft de kerk de naastenliefde getemperd tot de werken van barmhartigheid. Een geestelijk werk van barmhartigheid is bidden. ‘Bid voor de levenden en de doden.’ Je kunt je naaste, maar ook je vijand dan liefhebben door voor hem te bidden. En voor hem bidden is nog iets anders dan hem moeten vergeven. In het bidden vraag je God of Hij iets voor je doet wat je zelf niet kunt doen: je vijand vergeven.

Nu zult u denken: ja maar het christendom is toch allang uitgestorven? Niemand weet toch meer wie Jezus was en wat de Bergrede inhoudt?     

Dat is zo. Maar dat lost het probleem van de naastenliefde niet op. Met het christendom is de naastenliefde niet verdwenen. Integendeel. De naastenliefde is sterker en dwingender dan ooit. Ze wordt tegenwoordig vooral geformuleerd in de gedaante van de mensenrechten. En er is geen instantie meer, zoals voorheen de kerk, die er paal en perk aan stelt. In de woorden van Paul Moyaert: ‘Als het geloof in God wegvalt, en de naastenliefde blijft bestaan, dan zal die naastenliefde ons uiteindelijk terroriseren. Wij zullen alles uit naastenliefde moeten doen. Hoever gaan wij in het helpen van een ander? Dat kent geen grenzen! Dat wordt een verschrikkelijk universum.’

Laten we de naastenliefde spreiden

In dat universum zijn we nu aangekomen. We weten dat het binnenhalen van duizenden vreemdelingen onze samenleving zal uithollen en op den duur vernietigen, maar we vinden het erg moeilijk er een eind aan te maken. Misschien moeten we onze naastenliefde beter en verstandiger gaan spreiden. Onze liefde voor de naasten die ver weg wonen, flauw gezegd de versteliefde, gaat ten koste van de naasten die dichtbij wonen en die dus pas echt onze naaststaanden zijn. Want de immigratie van kansloze immigranten gaat ten koste van degenen die aan de onderkant van onze samenleving verblijven, en onder hen bevinden zich veel immigranten van vorig jaar of het vorige decennium.

Misschien moeten we onze liefde voor de ver weg wonende naasten uitdrukken door hen daar te helpen en niet door hen hier naartoe te halen. Want een samenleving die met een beroep op de mensenrechten op grote schaal immigranten opneemt die de grondslag van die samenleving aantasten, maakt het zichzelf op den duur onmogelijk om een menswaardig bestaan te verschaffen aan de eigen inwoners en ook aan de mensen van buiten. Kort gezegd: wanneer je teveel vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten opneemt, word je op den duur zelf een Afrikaans of Midden-Oosters land waaruit mensen willen wegvluchten om elders asiel te vragen.  

Dit is de tekst van een lezing voor de herfstschool van de stichting Sociale Christendemocratie in Zorgvlied, 14 november 2024.

Jan van de Beek, Migratiemagneet Nederland, Amsterdam, Blauwburgwal, 23,50 euro.

Chris Rutenfrans is criminoloog en eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom doen wij dit? Laat de naastenliefde ons niet vernietigen. Stop de immigratie. verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfontplooiing in plaats van verheffing

De centrale gedachte van het boek is het ontstaan van een nieuwe standenstaat die vergelijkbaar is met de oude standenstaat van voor de Franse Revolutie. Een van de oorzaken daarvan is het onderwijs waar de zelfontplooiing van Maria Montessori het heeft gewonnen van de verheffing van Theo Thijssen. Terwijl het in onze jeugd nog mogelijk, zelfs vrij gemakkelijk was, om via het onderwijs verticaal te stijgen, is dat tegenwoordig veel moeilijker geworden.

Wie niet van huis uit veel kennis en cultuur meekrijgt, zal zijn achterstand op school niet gauw inhalen. In plaats van taal, rekenen, aardrijkskunde en geschiedenis wordt er tegenwoordig voornamelijk gefröbeld. Zodoende kan een derde van de afgestudeerde scholieren niet meer lezen en rekenen. 

Zij zijn voorgoed opgesloten in hun kaste. Juist datgene wat ze niet hebben is het toegangskaartje tot de macht geworden: kennis en bekwaamheid. Regelmatig krijgen ze te horen dat hun opvattingen onjuist zijn, want in strijd met de wetenschap, en slecht, want in strijd met de mensenrechten. Ze worden op de kop gezeten door een nieuwe aristocratie die er trots op is geen ideologie te hebben, maar wel de waarheid in pacht.

En die waarheid houdt in dat we door de klimaatverandering aan de rand van de afgrond staan, dat de natuur op sterven na dood is, dat we ons land zo snel mogelijk moeten opheffen om op te gaan in een groter geheel en dat we daar het beste een voorschot op kunnen nemen door iedereen die dat wil hier toe te laten.

Waarom nog stemmen?

De nieuwe aristocraten zullen ontkennen dat deze waarheid óók een ideologische waarheid is, een van de vele opvattingen die net als alle andere wordt bepaald door subjectieve gevoelens en voorkeuren. Nee, volgens hen is deze waarheid de zuiver wetenschappelijke waarheid. Elke discussie wordt beslecht met de dooddoener dat maar liefst 97% van alle wetenschappers dit ook vindt.

Het hoeft niet te verbazen dat de democratie het in zo’n klimaat zwaar te verduren heeft. Waarom nog waarde hechten aan een stembusuitslag als de wetenschap, zoals die wordt uitgedragen door media, rechters en ambtenaren het toch het beste weet? Waarom nog stemmen als alles al is beklonken in de EU en internationale verdragen?

Terug naar de Middeleeuwen

De nieuwe standenstaat denkt net als de oude in groepen. Zoals Sommer schrijft: ‘Niet belangrijk is meer wát er wordt gezegd, maar wíe het zegt.’ Iemand die qua geslacht, seksuele voorkeur, ras of etniciteit behoort tot een groep die ‘eeuwenlang onderdrukt is’, heeft altijd gelijk. In Sommers woorden: ‘De standenstaat is terug, niet langer gekleed in livrei of slobkousen maar in spijkerbroek en op sportschoenen. En het was geen genoegen.’

Verzet is geboden

Dit groepsdenken betekent een terugkeer naar de Middeleeuwen. Ik denk dat we de plicht hebben ons ertegen te verzettten, omdat het in strijd is met de kernwaarde van de westerse cultuur, namelijk dat elk individu een intrinsieke waarde heeft, een waarde die juist níet afhankelijk is van collectieve kenmerken als etniciteit, sekse en seksuele voorkeur.

Door dit geweldige boek te lezen kunnen wij ons wapenen tegen het nieuwe primitivisme. Lees De nieuwe standenstaat om te kunnen zeggen: ‘Weg met de nieuwe standenstaat!’

Dit is de licht bewerkte tekst die Chris Rutenfrans op 16 oktober uitsprak bij het in ontvangst nemen van het eerste exemplaar van De nieuwe standenstaat van Martin Sommer.

Chris Rutenfrans is eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Weg met de nieuwe standenstaat!’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Die begrippen behoren tot het sleutelrepertoire van de christendemocratie. Maar het CDA heeft ze verwaarloosd. Ze staan misschien nog wel in het partijprogramma, maar spelen in de praktijk geen rol. Zoals de VVD ons in elk verkiezingsprogramma verzekert dat ze de immigratie stevig gaat aanpakken, maar dat voornemen tot dusver in de coalitieonderhandelingen zonder problemen heeft ingeleverd, zo is het CDA omgegaan met subsidiariteit en rentmeesterschap.

Geen subsidiariteit

In de kabinetten Rutte-3 en Rutte-4, waaraan het CDA deelnam, is van een streven naar subsidiariteit niet veel te merken geweest. Integendeel. De EU is voortgegaan op de weg naar steeds verdere integratie, naar een federale Unie. Ze is zich gaan bemoeien met gebieden die veel beter geregeld kunnen worden door de lidstaten zelf. Een groot deel van die toenemende bemoeienis ligt op het gebied van milieu en klimaat, dus op het gebied van de natuur.

Ik denk natuurlijk aan alle wetgeving in het kader van de Europese Green Deal. Die Green Deal heeft als doel om Europa tegen 2050 klimaatneutraal te maken, en daarmee het eerste klimaatneutrale continent te worden. In 2030 moet de CO2-uitstoot al met 55% verminderd zijn ten opzichte van 1990.

Dit is een uiterst radicaal programma dat waarschijnlijk onhaalbaar is, maar de burger bovendien opzadelt met een hoop ellende. In Nederland worden we gedwongen van het gas te gaan, door dat gas steeds duurder te maken. Ook worden flora en fauna van ons grootste natuurgebied, de Noordzee, ernstig aangetast door windturbines. De paniekzaaiers van de klimaatverandering lijken niet te beseffen dat ze een bedreiging voor het milieu vormen. En dat om een CO2-vermindering te bereiken die op wereldniveau niets voorstelt en geen enkele invloed zal hebben op de wereldtemperatuur (als zoiets al bestaat).

Het zou daarom goed zijn als de EU een andere houding zou aannemen tegenover klimaatverandering. Die houding zou minder paniekerig, minder fanatiek en minder extreem moeten worden. Het zal best zo zijn dat het klimaat verandert, maar het is niet zo dat het ‘vijf voor twaalf’ is of dat we ‘aan de rand van de afgrond staan’.

Ontzag voor de natuur

Daarbij zou het ook helpen een andere kijk te krijgen op de natuur. In onze tijd wordt over de natuur met veel ontzag gesproken en wij worden voortdurend gemaand de natuur te eerbiedigen, niet aan te tasten en, als we dat per ongeluk of opzettelijk, toch hebben gedaan, haar in haar oorspronkelijke, zuivere toestand te herstellen. Daarbij lijkt het alsof de natuur dat deel van de wereld is dat buiten ons staat.

Maar zo is het niet. In werkelijkheid maakt de mens deel uit van de natuur en is het, zeker in Nederland, helemaal niet mogelijk om de natuur niet aan te tasten. Niet alleen boeren, ook instanties als Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer oefenen invloed uit op de natuur. De algemeen aanvaarde opvatting is dat de invloed van boeren op de natuur negatief is, bijvoorbeeld door de uitstoot van stikstof, en die van de natuurbeherende instanties positief. Maar dat is maar hoe je het bekijkt.

Ideaalbeeld

Stikstof is geen stof die, zoals Rob Jetten ooit dacht, verstikkend werkt op de natuur, maar een stof die onontbeerlijk is voor plantengroei. Veel stikstof leidt echter tot een toename van plantensoorten die de natuurgoeroes juist niet willen en tot de verbossing van heide die zij juist willen tegengaan.

De natuurbeherende instanties hebben dus een bepaald beeld van de ideale natuur en ze doen hun uiterste best de werkelijkheid in overeenstemming te brengen met dat ideaalbeeld. Maar ook dat is ingrijpen in de natuur. In de duinen zijn ze vaak bezig stukken duin af te graven en uit te diepen, met de bedoeling dat daardoor bepaalde planten en insecten terugkomen. In het populaire tv-programma BinnensteBuiten zag ik ooit twee boswachters over een heideveld struinen waarbij ze elk beginnend boompje genadeloos uit de grond trokken met een speciaal daarvoor vervaardigd apparaat. Potsierlijk.

Het is niet helemaal duidelijk waar het ideaalbeeld van de natuur op gebaseerd is. Zelf zeggen de natuur beherende instanties dat ze de biodiversiteit willen herstellen. Maar de biodiversiteit van wanneer? Willen ze terug naar de natuur in het Nederland van de 19^de eeuw, van de 17^de eeuw, van de Middeleeuwen, van de prehistorie?

Hoe dan ook, de natuurbeherende instanties grijpen evengoed in in de natuur als de boeren. Echte natuur, natuur die niet door mensenhanden is aangeraakt, bestaat in Nederland helemaal niet. En op wereldniveau ook steeds minder. Is dat erg? Veel hedendaagse natuurgoeroes vinden van wel, ik vind van niet.

Geen honger meer

Het ligt er maar aan hoe je tegen de natuur aankijkt. Hedendaagse natuurverheerlijkers zien alleen maar de mooie kanten, de bloemetjes en de bijtjes, en niet de kwade kanten. Niet de kat die een vogel vangt, een vleugeltje afbijt en een pootje en vervolgens nog ruim een uur met het diertje speelt voor hij het doodmaakt.

In BinnensteBuiten wordt elke dag de lof van de natuur gezongen en de biologische landbouw, met een minimaal ingrijpen van de mens, de hemel ingeprezen. En niemand die zegt dat de oogsten van die biologische landbouw gemakkelijk mislukken, dat je er heel veel ruimte voor nodig hebt en dat je er nooit de wereldbevolking mee kunt voeden. Het geleidelijk verdwijnen van de honger uit de wereld, ondanks een sterk gegroeide bevolking, is juist te danken aan de niet-biologische landbouw, aan het gebruik van kunstmest en gewasbeschermende middelen.

Moeder Aarde

De hedendaagse verheerlijking van de natuur in de westerse werteld heeft onder meer te maken met het verdwijnen van het christendom, waardoor het heidendom, dat er als een soort grondverf onder zit, weer aan de oppervlakte is gekomen. De adoratie van de natuur die doorklinkt in de spotjes van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer, en bij de paniekzaaiers van de klimaatverandering, lijkt op de aanbidding in de voorchristelijke tijd van de natuurgoden. Iemand als Frans Timmermans, tot voor kort in EU-verband de natuurgoeroe bij uitstek, spreekt zonder enige gêne over Moeder Aarde. Dat lijkt mij toch echt een heidense godin.

Er worden nog geen kinder- en mensenoffers gebracht, maar de meest radicalen onder de huidige natuuraanbidders zijn wel degelijk van mening dat de natuur zonder mensen veel beter af zou zijn.

Versteliefde

Een ander probleem van het verdwijnen van het christendom is dat elementen ervan blijven voortbestaan, maar in een onbegrepen vorm. Een belangrijke christelijke deugd is de naastenliefde. De Vlaamse filosoof Paul Moyaert zei ooit tegen mij: ‘Het grote gevaar dat ons bedreigt is dat de naastenliefde volledig wordt losgemaakt van haar religieuze kader, van de grenzen die het christendom eraan gesteld heeft. Als het geloof in God wegvalt, en de naastenliefde blijft bestaan, dan zal die naastenliefde ons uiteindelijk terroriseren.’ Als je ziet hoe de asielimmigratie ons vandaag overweldigt, kun je Moyaert alleen maar gelijk geven. De naastenliefde voor de mensen in ons eigen land heeft plaatsgemaakt voor de liefde voor mensen die ver van ons vandaan leven. Naastenliefde is versteliefde geworden.

Een onderdeel van het christendom, waaraan de gewone gelovigen nauwelijks aandacht besteden, de apocalyps, de ondergang van de wereld, is in onze huidige, postchristelijke tijd verworden tot een voortdurend aanwezige dreiging, waarmee de burgers permanent gechanteerd worden. De westerse elite die allang niet meer gelooft in Christus, gelooft wel in onze plicht tot een mateloze naastenliefde en in de ondergang van de wereld door een klimaatcatastrofe.   

Het zou goed zijn om terug te gaan tot wat normalere opvattingen, te beginnen met een wat normaler begrip van de natuur. Daarvoor kunnen we te rade gaan bij de manier waarop in het christendom tegen de natuur wordt aangekeken. Het christelijke gedachtegoed ligt immers als erfenis gewoon voor ons klaar om uit te putten.

Volgens het joods-christelijk geloof is de natuur een waardevolle gift van God aan de mensen, waarmee de mensen als een rentmeester moeten omgaan. De natuur zelf is helemaal niet goddelijk en onaantastbaar. Integendeel. Zij moet door de mens bewerkt en verbeterd worden. De mens heeft de opdracht om van natuur cultuur te maken.

Hou het christelijk gedachtegoed in ere

Deze christelijke opvatting van de natuur heeft vanaf ongeveer de dertiende eeuw geleid tot de ontwikkeling van de wetenschap die de westerse wereld een enorme welvaart heeft opgeleverd. Onder meer door de toepassing van die wetenschap op de landbouw. Het schuldgevoel dat we daarover van de nieuwe heidenen moeten hebben, is volkomen ongegrond en ongepast.

De waarden van naoberschap, subsidiariteit en rentmeesterschap hangen nauw samen met het christelijke gedachtegoed. Ook al hebben veel mensen in West-Europa het christelijk geloof verlaten, dat betekent niet dat we ook dat gedachtegoed achter ons moeten laten. Zeker als het gaat om een goede omgang met de natuur, maar ook voor een goed begrip van naastenliefde, heeft het nog steeds veel te bieden.

Dit is een licht bewerkte versie van de lezing die Chris Rutenfrans op dinsdag 7 mei in Deventer hield voor de Stichting Sociale Christendemocratie.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De natuur is niet heilig maar moet door mensen vruchtbaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Hieraan moest ik denken bij het lezen van het boek over het rooms-katholicisme van een andere Vlaamse filosoof, Herman de Dijn. De ondertitel van zijn boek luidt ‘een ongelooflijke godsdienst’. Daarmee drukt De Dijn niet alleen zijn bewondering uit over de onvoorstelbare rijkdom van het katholicisme, maar het ‘ongelooflijke’ drukt ook uit dat het niet gaat over geloven.

Dood is niet zomaar dood

In navolging van onder meer David Hume en Leszek Kolakowski stelt De Dijn dat mensen onvermijdelijk leven in een of ander mythisch kader en dat kader is intrinsiek verbonden met riten en symbolen. Het mythisch kader staat tegenover het wetenschappelijk kader waarin dingen en gebeurtenissen op een strikt objectieve manier begrepen worden, als het resultaat van wetmatige ketens van neutrale oorzaken en gevolgen.

Ook in onze geseculariseerde wereld leven we in het mythische kader. Dat geeft betekenis en waarde aan ons leven. Dat maakt bijvoorbeeld dat ‘dood niet zomaar dood is’, maar dat we de doden met bepaalde rituelen begraven en blijven herdenken. Als we zuiver wetenschappelijk zouden denken en leven, dan zouden we al die aandacht voor de doden beschouwen als zinloze verspilling.

Het betekent ook dat we in het recht uitgaan van de vrije wil en mensen verantwoordelijk stellen voor hun daden. Een moord is een van de ergste dingen die de ene mens de andere kan aandoen, en dient bestraft te worden. Zuiver wetenschappelijk gezien is een moord echter niets meer dan de inwerking van het ene chemische proces op het andere. Wetenschap brengt geen cultuur en geen moraal voort. In wetenschap kun je niet leven. Wetenschap kun je wel gebruiken als instrument in wat De Dijn de leefwereld noemt.

Die leefwereld wordt beheerst door mythen en riten. Mensen zijn onuitroeibaar ritueel, ook als ze niet religieus zijn, schrijft De Dijn. Maar in een religie zijn mensen doelbewust gericht op het heilige of goddelijke, niet cerebraal, maar via allerlei praktijken en symbolen. In het rooms-katholicisme wordt de mythe gevormd door de verhalen in het Oude en het Nieuwe Testament, en die mythe is verbonden met collectieve riten, waarvan het sacrament van de eucharistie de meest centrale is.

‘We stammen af van de apen’

Door de opkomst van het wetenschappelijke mens- en wereldbeeld is men godsdienst gaan zien als een geheel van opvattingen die al dan niet strijdig zijn met de ontdekkingen van de wetenschap. Ik weet nog dat mijn kinderen triomfantelijk van school thuiskwamen met de mededeling dat God niet bestaat, omdat ‘we afstammen van de apen’.

De juf dacht dat het scheppingsverhaal in de Bijbel was weerlegd door de evolutietheorie van Darwin en dat daaruit volgde dat het hele Godsgeloof waardeloos was geworden. Maar het scheppingsverhaal heeft helemaal geen wetenschappelijke pretentie. De wereld van de wetenschap en de godsdienstige wereld staan volkomen los van elkaar en zijn incommensurabel, onvergelijkbaar.

Gerard Reve

Doordat dat niet werkelijk wordt beseft, en het modernisme het primaat van de wetenschap stelt, heeft zich een proces van ontwijding van het heilige en transcendente voltrokken. Dat wordt vaak beschreven als ontmythologisering, maar De Dijn wijst er terecht op dat het gepaard gaat met het verstrikt raken in nieuwe mythes, bijvoorbeeld die van het communisme en het fascisme. Hier citeert hij Gerard Reve: ‘Secularisatie en demythologisering zijn niet mogelijk, aangezien de mens van nature en in diepste wezen religieus is, of hij wil of niet, en het tragisch drama van het menselijk bestaan alleen ten volle kan doorleven als hij het, behalve in zijn causale feitelijkheid, tevens mythisch weet te ervaren: niemand kan zonder mythe leven.’

De Dijn ziet de culturele revolutie van de jaren zestig als een reactie op het modernisme dat de wetenschap beschouwt als de enige maat der dingen. Het inzicht brak door dat de ratio niet echt zin en vervulling aan het leven kan geven. Hiervoor in de plaats komt het ik dat volkomen autonoom zelf creatief vorm moet geven aan het eigen bestaan en de eigen identiteit. De ratio wordt, in de woorden van David Hume, ‘de slaaf van de emoties en van de verbeelding’.

Dit postmodernisme is minstens zo nadelig voor het rooms-katholicisme als het modernisme is geweest. Zichzelf scheppende individuen zijn helemaal niet geïnteresseerd in religieuze tradities. Ze gebruiken hoogstens de brokstukken ervan die ze naar believen incorporeren in hun eigen leven en identiteit. De Dijn spreekt hier van een bricolage-mentaliteit, knutselwerk.

De instrumentalistische omgang met het ritueel wordt gekenmerkt door sentimentalisme en therapeutisering. Oude en nieuwe rituelen worden ingezet om met gevoelens van verlies in het reine te komen. Er zijn zelfs al speciale rouwrituelen ontwikkeld om met het verlies van een baan of van zelfvertrouwen om te gaan. De traditionele rouwrituelen zijn echter niet gericht op de gevoelens van de nabestaanden, maar op de overledene en op de nieuwe plaats die deze gaat innemen in de gemeenschap. Het soelaas dat ze bieden aan degenen die achterblijven, was een bijproduct.

De kerk als verkleedkist

De Dijn ziet niets in een katholicisme dat zijn geloofswaarheden laat toetsen aan de wetenschap. Daarmee zou het zich ondergeschikt maken aan die wetenschap en daar is geen enkele reden voor. De neiging om dat toch te doen heeft, vanaf het midden van de jaren zestig met het Tweede Vaticaans concilie, geleid tot een ontstellende verarming van het voorheen zo rijke roomse leven en bovendien de leegloop van de kerk niet kunnen tegenhouden, eerder bespoedigd.

Evenmin ziet hij iets in het meegaan met het postmodernisme, dat weliswaar niet atheïstisch is zoals het modernisme, maar de katholieke kerk gebruikt als een soort verkleedkist waaruit willekeurig rituelen, sacramenten en gezangen gehaald kunnen worden om kleur te verschaffen aan een hoogst individuele identiteit.

Maar wat dan? Nou gewoon, het traditionele rooms-katholicisme. Daarin gaat het niet zo zeer om wat je gelooft, maar om wat je beleeft. geloofswaarheden zijn geen feitelijke, maar existentiële waarheden, waarheden omtrent hoe ten volle of ten diepste te leven. De Dijn haalt Wittgenstein aan die het geloof in het Laatste Oordeel niet beschouwt als een feitelijke overtuiging, maar als leven vanuit de overtuiging dat ik voor mijn daden ter verantwoording geroepen zal worden.

Het Credo als gebed

Geloven betekent dat je iets aanneemt op gezag van God, in gehoorzaamheid en vertrouwen, zoals kinderen hun ouders geloven. De Dijn: ‘Gelovigen nemen de waarheden van het Credo aan en zijn bereid ervan te getuigen, niet omdat ze deze volkomen begrijpen, maar omdat God dat vraagt.’ Daarom is het Credo eerder een gebed dan een feitelijke geloofsbelijdenis.

Uiteindelijk gaat het voor de katholiek om de beleving. De Dijn schrijft dat door de menswording van God de menselijke wereld en de hele natuur worden geheiligd. Dit wordt herbeleefd in elke eucharistie. In laatste instantie kan de traditionele rooms-katholiek maar een ding zeggen tegen de ongelovige modernist en de alles gelovende postmodernist: ‘Kom toch mee naar de mis.’

Herman de Dijn, Het rooms-katholicisme. Een ongelooflijke godsdienst (Halewijn, Antwerpen) 248 pagina’s, € 24,99.

Chris Rutenfrans is eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een ongelooflijke godsdienst: pleidooi voor het rooms-katholicisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Al geruime tijd buigen mensen zich over de vraag hoe het komt dat de westerse cultuur zoveel welvaart, vrijheid en gelijkheid heeft gebracht dat bijna iedereen het liefst in het Westen zou leven. De immense immigratie naar het vrije Westen spreekt boekdelen: de immigranten stemmen met hun voeten.

En steeds vaker luidt het antwoord op die vraag dat het het christendom is geweest dat het Westen die vrijheid en welvaart heeft gebracht. Wat de christelijke oorsprong van de gelijke vrijheid betreft, heeft Larry Siedentop met zijn boek Inventing the individual, the origins of western liberalism baanbrekend werk verricht. In dat boek beschrijft deze Amerikaans-Britse historicus de ontwikkeling van de gedachte dat alle mensen gelijk zijn.

Wereld op zijn kop

Die gedachte bestond al in het jodendom. Jezus spreekt over God als over zijn ‘vader’ die van al zijn kinderen hield en juist ook van de meest marginalen onder hen. De apostel Paulus, de eigenlijke stichter van het christendom, zette die gedachte voort. In zijn Brief aan de Galaten schrijft hij: ‘Er is geen jood of heiden meer, er is geen slaaf of vrije, er is geen man en vrouw, want u bent allen één in Christus Jezus.’

Hiermee zette Paulus de wereld van zijn tijd, de eerste eeuw na Christus, op zijn kop. In die wereld was alleen maar aangeboren ongelijkheid. Je waarde werd bepaald door je familie en je plaats binnen die familie. De pater familias oefende de opperheerschappij uit en zijn jongere broers en zonen zijn hem absolute gehoorzaamheid verschuldigd.

De positie van de vrouw zag er volgens Siedentop zo uit: ‘Als meisje staat ze onder controle van haar vader, als haar vader sterft, komt ze onder de hoede van haar broers, als ze trouwt valt ze onder de heerschappij van haar man, en als die sterft, onder die van haar zoons of van de naaste manlijke verwant van haar man.’ In die positie verkeren nu nog steeds veel vrouwen in grote delen van de niet-westerse wereld.

In die wereld introduceerde Paulus de gelijkheid van alle mensen voor God. Een revolutie. Siedentop beschrijft hoe die gelijkheidsgedachte heel geleidelijk, met veel vallen en opstaan, juridisch verankerd raakte in de westerse cultuur.

Uitvinding van het individu

De gelijkheid van alle mensen impliceert de ‘uitvinding van het individu’. Die gelijkheid betekent namelijk dat je waarde niet afhangt van je geslacht (man of vrouw), etniciteit (jood of heiden) of sociale positie (slaaf of vrij). 

Het idee dat mensen in hun individualiteit gelijk zijn, heeft op de lange duur geleid tot de democratische rechtsstaat en grondrechten, rechten die mensen ‘van nature’ hebben, omdat ze mensen zijn. Die ontwikkeling heeft zich uitsluitend voorgedaan in de christelijke cultuur, niet, bijvoorbeeld, in de islamitische wereld. De islam is tot op de dag van vandaag tribaal gebleven.

Een redelijke godsdienst

Een ander aspect van de unieke, bevoorrechte positie die het Westen inneemt in de wereld betreft de wetenschappelijke revolutie die zich uitsluitend in het Westen heeft voorgedaan en die een onvoorstelbare welvaart met zich mee heeft gebracht, niet alleen voor het Westen zelf, maar op de lange duur voor de hele wereld.

Hoe komt het dat die wetenschappelijke revolutie alleen in het Westen heeft plaatsgevonden. Veel mensen denken dat die revolutie in het denken zich heeft voltrokken in strijd met het christendom. Maar er zijn steeds meer wetenschappers die met kracht van argumenten betogen dat de moderne wetenschap juist is voortgekomen uit het christelijke denken, sterker nog: dat het christendom een noodzakelijke voorwaarde is geweest voor het ontstaan van de wetenschap.

Een van die wetenschappers is de rooms-katholieke geestelijke en natuurkundige Stanley L. Jaki. In zijn belangrijke werk The Savior of Science dat onlangs in Nederlandse vertaling is uitgekomen, benadrukt Jaki dat het christendom van meet af aan een redelijke godsdienst is geweest. Het is het verstand van de mens dat hem maakt tot een wezen dat geschapen is naar het beeld van God. Vanaf het begin hebben de kerkvaders geleerd dat de rede het ultieme geschenk van God aan de mensen is en het middel bij uitstek om de Schrift, het Woord van God, te begrijpen.

Opgesloten in een tredmolen

Deze nadruk op de rede ontbreekt bij andere godsdiensten. Jaki schrijft dat de evolutieboom van de wetenschap verschillende ‘dikke dode takken’ telt: de geschiedenis van de wetenschap in China, India en Egypte. Voor alle drie geldt dat indrukwekkende wetenschappelijke ontdekkingen en technologische prestaties uitliepen op een definitieve stilstand. Waarom laten drie grote antieke beschavingen, onafhankelijk van elkaar, een vergelijkbaar patroon zien? Waarom wordt in elk van die drie de wetenschap doodgeboren, ondanks de beschikbaarheid van talenten, sociale organisatie en lange perioden van vrede.

Ook bij de oude Grieken was wel een begin van wetenschap aanwezig, maar het zette niet door. Jaki: ‘De meetkunde is de grootste wetenschappelijke prestatie van de Grieken, maar de meetkunde gaat niet over het echte heelal, waar alles in beweging is en niets ooit in rust.’ Dat de Griekse geest niet in staat was te komen tot bijvoorbeeld de bewegingswetten van Newton verklaart Jaki uit het geloof van de Grieken in een ongeschapen en eeuwig heelal en in eeuwige cycli van vooruitgang en verval.

Dat geloof in de eeuwige wederkeer van hetzelfde bestaat ook in andere godsdiensten. Mensen, schrijft Jaki, die in die tredmolen zitten opgesloten, hebben maar twee keuzes. Eén is die van hopeloosheid, het gevoel dat je op de bodem bent. De andere is zelfgenoegzaamheid, de illusie dat je bovenaan bent en blijft, althans in de zin dat de onomkeerbare neergang pas voelbaar zal worden bij je verre nageslacht. Beide houdingen leiden tot passiviteit en apathie en zijn funest voor de ontwikkeling van wetenschap.

Beelden begraven in het zand

In het oude Egypte bleef de wiskunde een praktische kunst. De paar veelbelovende stappen naar algemeen geldige algebraïsche bewerkingen en meetkundige formules bleven ‘gebrekkige scheutjes van een tak of stronk die op zichzelf de belofte van veel grotere creativiteit in zich droeg’.

De Egyptische religie bestond volgens Jaki uit een bonte verzameling opvattingen, die vaak in schaamteloos conflict met elkaar waren. Hij citeert een egyptoloog die schreef dat de moderne geest hierdoor de indruk krijgt van een volk dat in het duister zoekt naar een sleutel voor de waarheid en dat, als men er niet één maar vele gevonden heeft die lijken op het model van het slot, alle sleutels bewaart om te voorkomen dat de passende zou worden weggegooid.

Jaki schrijft dat dieren eindeloos doorgaan met een vaardigheid die ze eenmaal bezitten. Slakken maken hun huisjes sinds onheugelijke tijden zonder enige variatie. Echte vernieuwingen zijn er niet bij. Dat hadden de Egyptenaren ook kunnen doen. Maar er is volop bewijs dat zij bleven verlangen naar iets beters. Toch wendden zij zich tot de dieren om inspiratie op te doen. Vandaar de vreemde combinaties van mensen- en dierenlichamen. De meeste van hun uitgehouwen afbeeldingen, schrijft Jaki dan, raakten begraven in het zand, als om te symboliseren dat er geen toekomst was voor het oude Egypte.

Natuurwetten zijn godslasterlijk

Ten slotte is ook in de islamitische wereld de wetenschap al in een vroeg stadium blijven steken. Hoewel islamitische intellectuelen ‘met grote ernst en scrupuleuze geleerdheid’ het hele Griekse wijsgerige en wetenschappelijke corpus hebben opgezogen, hebben zij dat corpus niet wezenlijk verbeterd. Een belangrijke oorzaak is dat moslim-mystici als Al-Ghazali de notie van wetenschappelijke wetten verwierpen als godslasterlijk, aangezien die de Schepper zouden beroven van zijn vrijheid. Wetten van de natuur zijn niet meer dan gewoonten, waarmee Allah elk moment kan breken.

Jaki schrijft dat rond het jaar 1000 de grootste geesten van West-Europa naar Cordoba gingen om daar toegang te krijgen tot de Griekse wetenschap, maar dat driehonderd jaar later Parijs en andere middeleeuwse universiteiten het beste aanbod van Cordoba overtroffen. Toen was het Westen het toneel van een bloeiende beschaving geworden, terwijl de moslimwereld pure stagnatie liet zien.

De christelijke denkwereld vormde dus een betere voedingsbodem voor het ontstaan van wetenschap dan die van andere godsdiensten. Dat vloeit volgens Jaki voort uit het christelijke beginsel dat God ons heeft geschapen naar Zijn eigen beeld en dat hij ons met rede heeft uitgerust. Dat betekent dat Hijzelf ook redelijk is. Hij heeft het heelal vrij en redelijk geschapen, zegt Jaki, en dat is het enige heelal dat zich leent voor wetenschappelijk onderzoek. Als de natuur onderworpen is aan een rationele Schepper zijn met rede begiftigde mensen ook in staat de wetten van die natuur te leren kennen.

Buridanus en Oresme

Het begin van de moderne wetenschap wordt vaak gelegd bij Galilei die voortborduurde op Copernicus. Jaki betoogt in dit boek dat de genieën die aan de basis van de wetenschap staan veel hadden overgenomen van minder bekende voorgangers. In de eeuw van het genie, schrijft hij, werd veel gestolen. Zo wilde Newton niet dat het nageslacht zou zien hoezeer hij schatplichtig was aan Descartes. Op zijn beurt haalde Descartes zijn kennis uit boeken met middeleeuwse college-aantekeningen die begin 15^de eeuw waren gedrukt. Galilei bestudeerde handboeken die waren ingevoerd door het Collegio Romano van de jezuïeten. Ook was hij bekend met het werk van dominicanen die zich bezighielden met een nog vroegere natuurkunde die werd onderwezen aan de Sorbonne.

Van groot belang was het werk van de 14^de-eeuwse scholasticus Johannes Buridanus. Buridanus schreef een commentaar op de verhandeling ‘Over de hemel’ van Aristoteles, waarin deze verkondigde dat het heelal eeuwig was en dat de hemellichamen alleen maar konden bewegen doordat ze werden voortgestuwd door bovennatuurlijke krachten. Buridanus echter ging uit van het christelijke dogma dat God het universum op een specifiek moment had geschapen uit het niets. Als het heelal op een specifiek moment is begonnen, zijn de hemellichamen ook op een specifiek moment gaan bewegen. God heeft op het moment dat hij de hemellichamen heeft geschapen ze meteen ook een ‘zetje’ gegeven en daarmee in beweging gebracht. Die beweging is altijd blijven voortduren omdat de hemellichamen, anders dan Aristoteles dacht, geen weerstand ondervinden.

Jaki vertelt dat de opvolger van Buridanus aan de Sorbonne, Nicolaas Oresme, tot in detail de voordelen besprak van de aanname van de dagelijkse omwenteling van de aarde en verklaarde dat de draaiing van de aarde aan alle schijnbaar los zittende lichamen wordt medegedeeld, waardoor die meedraaien. Hiermee paste hij al in 1370 de leer van Buridanus toe over de oorsprong van de vaste beweging van hemellichamen. Deze grepen vooruit naar de eerste wet van Newton. En het betoog van Copernicus over de draaiing van de aarde laat volgens Jaki zien dat in Copernicus’ tijd de oplossing van Oresme al wijd en zijd aanvaard was.

De rampzalige Darwin

Een belangrijk deel van The Savior of Science wijdt Jaki aan een aanval op Charles Darwin. De evolutie vindt volgens Darwin plaats via een natuurlijk selectieproces dat blind is. Toeval bepaalt welke organismen met welke eigenschappen overleven. De invloed van Darwin op de westerse cultuur is rampzalig volgens Jaki, omdat hij ons heeft beroofd van onze doelgerichtheid. Darwins ‘doel was te laten zien dat er geen doel is’.

In het darwinisme is geen plaats voor moraal. Er zijn geen objectief en universeel geldige ethische normen want die kunnen alleen metafysisch zijn, en het darwinisme erkent het metafysische niet. Er is alleen materie. Dat betekent dat het darwinisme, maar ook de wetenschap in het algemeen, geen oplossing kan bieden voor de schadelijke aspecten van de wetenschap en het misbruik dat ervan gemaakt wordt. De ‘reddende recepten’, zoals Jaki het noemt, kunnen alleen maar van buiten de wetenschap komen.

Moreel falen

Een kritischer houding tegenover de wetenschap is vooral ontstaan sinds de uitvinding, en vooral de toepassing, van de atoombom. Jaki constateert een moreel falen dat een hardnekkige zwakheid in de menselijke natuur zelf blootlegt, namelijk het ‘zielige’ gebrek aan bereidheid van wetenschappers om de morele consequenties van wat ze doen onder ogen te zien. Jaki citeert Robert Oppenheimer, de ‘vader van de atoombom’, die zei: er bestaat zoiets als het technisch zoet waardoor natuurkundigen en ingenieurs eerst het technische succes willen behalen en dan pas bereid zijn te kijken naar de morele gevolgen. Dit zoet, schrijft Jaki, staat voor de voortdurende bekoring waaaraan de wetenschappelijke geest blootstaat, en hij vergelijkt het met het zoet van een ‘zeer specifieke boom in de hof van Eden’. Zoals Oppenheimer zei: na Hiroshima hebben natuurkundigen hun onschuld verloren doordat ze de zonde hebben gekend.

Dictatuur van de wetenschap

Het gevaar dat uitgaat van de wetenschap voor het welzijn van mensen gaat echter verder dan specifieke wetenschappelijke uitvindingen. De triomf der wetenschap heeft geleid tot de neiging om het gezag van de wetenschap te stellen boven al het andere gezag. Hierover zegt Jaki: ‘Niets is zo onwetenschappelijk als een wetenschappelijke overheerser. Een dictatuur gebaseerd op de wetenschap is precies het tegendeel van de geest van vrijheid die noodzakelijk is voor de ontwikkeling van wetenschap. Hij vindt het volstrekt onverantwoordelijk dat wetenschappers voor Onze Lieve Heer gaan spelen.

Toch gebeurt dat vooral tegenwoordig meer dan ooit tevoren. Jaki waarschuwt in dit boek, waarvan de eerste versie verscheen in 1989, voor een dreigende klimaatramp door broeikasgassen, als een van de vele voorbeelden van het gevaar dat uitgaat van de wetenschap. Maar ik denk dat hij de huidige bezwering van dat gevaar door het opzij zetten van de democratie ten gunste van klimaatwetenschap en klimaattafels, en door middel van internationale verdragen, misschien nog wel sterker zou afkeuren.

Individuele ziel

In dat verband is het belangrijk dat Jaki een ander argument levert voor de ‘uitvinding van het individu’ door het christendom dan Larry Siedentop. Terwijl Siedentop zich baseert op de boven aangehaalde uitspraak van Paulus, benadrukt Jaki dat alleen in de christelijke filosofie het idee opkwam van een individuele ziel die de dood van het lichaam overleeft. Dat idee bestond noch in de Griekse filosofie noch in de moslimwereld.

Dat uniek-christelijke individu kan in politiek opzicht alleen recht worden gedaan in een democratische rechtsstaat. In een staat waarin politieke besluiten worden genomen na afweging van verschillende argumenten en belangen. Een staat waarin de wetenschap geen absolute macht toekomt.

Wim Peeters heeft met deze Nederlandse vertaling van The Savior of Science een belangrijke bijdrage geleverd aan het denken over de christelijke oorsprong van het vrije en welvarende Westen. Jaki onderscheidt zich van anderen die zich hebben beziggehouden met de christelijke bronnen van de westerse cultuur zoals Rodney Stark en Thomas E. Woods doordat hij behalve theoloog ook natuurkundige is. Daardoor is hij in staat het belang van het christelijke denken voor het ontstaan van de natuurwetenschap gedetailleerd te verhelderen. Bovendien laat hij zich kennen als een oorspronkelijk denker, die bijzonder geestig is en een groot polemisch talent bezit. Hij voert niet alleen oorlog met Charles Darwin, maar ook met onder anderen Albert Einstein en Immanuel Kant. Een nadeel is dat Jaki voor niet-natuurkundigen soms wat ontoegankelijk is. Maar juist daarom is deze Nederlandse vertaling zo belangrijk: het Engels staat een goed begrip van de tekst nu in elk geval niet meer in de weg.

Dit is de bekorte weergave van de tekst die Chris Rutenfrans uitsprak bij de presentatie van de Nederlandse vertaling van The Savior of Science op een door het studentenpastoraat van Tilburg University i.s.m. de katholieke lekenbeweging Gemeenschap en Bevrijding (CL) georganiseerde  ‘CobbenhagenAvond’ op 10 december 2022.

Stanley L. Jaki, De verlosser van de wetenschap (oorspronkelijke titel The Savior of Science), vertaling Wim Peeters, ’s-Hertogenbosch, Betsaida, 2021

Het bericht Alleen het christelijke geloof in een rationele Schepper kon de moderne wetenschap voortbrengen verscheen eerst op Wynia's Week.

Die ene zin luidt: ‘Als we willen dat alles blijft zoals het is, moet alles anders worden.’ Hij wordt niet uitgesproken door de hoofdpersoon, don Fabrizio, prins van Salina, maar door diens neef en pupil, Tancredi Falconeri.

Het boek speelt in Sicilië, vanaf 1860. In dat jaar slaagt Garibaldi erin de Bourbons, die toen heersten over Napels en Sicilië (‘het koninkrijk der Beide Siciliën’), te verslaan. Het zuiden van Italië wordt daarmee bij het noorden getrokken en deel van de eenheidsstaat Piëmont, later Italië. Garibaldi wordt vervolgens verslagen door de koning van Piëmont Victor Emanuel. Hoewel hiermee in feite het ene koninkrijk wordt opgevolgd door het andere, is toch duidelijk dat het aristocratische, feodale tijdperk voorgoed ten einde is, en dat de tijd van het liberalisme is aangebroken.

Een arme aristocraat

Met zijn beroemde zin verklaart Tancredi tegenover zijn oom en voogd Fabrizio waarom hij zich bij het leger van Garibaldi, die toch de vijand van zijn klasse is, heeft aangesloten. Tancredi is weliswaar van aristocratische afkomst, maar is, omdat zijn vader het hele vermogen heeft verkwist, zo arm als een rat. Om ondanks zijn armoede toch een goede positie te krijgen kan hij zich maar beter aansluiten bij de liberalen.  

Zijn oom Fabrizio bewondert hem om zijn opportunisme: ‘Tancredi was een groot man, dat had hij altijd al gedacht.’ Hij geeft er dan ook meteen zijn goedkeuring aan als Tancredi niet zijn eigen dochter Concetta als bruid kiest, maar de mooie dochter Angelica van de liberale burgemeester Calogero Sedàra: ‘Was het soms geen goede tactiek zich bij de nieuwe beweging te voegen en deze tenminste gedeeltelijk dienstbaar te maken aan de belangen van een aantal leden van zijn klasse?’ Door niet voor de aristocratische Concetta te kiezen, maar voor de liberale Angelica, ‘mikt Tancredi hoger, dat wil zeggen lager’. Hij past zich moeiteloos aan aan de nieuwe liberale tijd. En Fabrizio vindt dat geweldig.

Fabrizio blijkt zelf ook geneigd zich aan de nieuwe tijd aan te passen. Aangekomen in Donnafugata, het dorp dat van oudsher toebehoort aan zijn geslacht, is hij hartelijker dan ooit tegen de dorpelingen die hem verwelkomen. Briljant is de zin die daarop volgt: ‘Vanaf dat moment begon, onmerkbaar, zijn prestige af te nemen.’

Het referendum

Tegelijkertijd echter veracht Fabrizio burgemeester Sedàra en het liberalisme dat hij vertegenwoordigt. Sedàra heeft zijn rijkdom op allerlei slinkse en dubieuze manieren verworven en kan alleen maar in geld denken. Maar de grootste misdaad heeft hij begaan met de volksstemming van 21 oktober. Dat wordt verteld door don Ciccio, de dorpsorganist en jachtvriend van Fabrizio. Het referendum heeft als inzet de aansluiting bij het liberale Piëmont. Na afloop blijkt iedereen in het dorp te hebben voorgestemd. Don Ciccio weet dat dat niet kan kloppen, want hijzelf heeft tegengestemd.

Vóór de stemming zijn veel dorpelingen langsgegaan bij don Fabrizio om te vragen wat ze moesten stemmen. Fabrizio heeft ze aangeraden voor te stemmen, uit ‘historische noodzaak’ en om te voorkomen dat ze vanwege een ‘negatieve opstelling’ problemen zouden kunnen krijgen. Maar omdat deze mensen zich niet kunnen voorstellen dat een prins voor de revolutie zou zijn, hebben ze zijn advies ironisch opgevat en het tegendeel gedaan van wat hen was aangeraden: ‘Bij het verlaten van zijn studeerkamer hadden deze pelgrims (en het waren de besten) geknipoogd, voorzover het verschuldigde respect hun dat toestond, trots dat ze de betekenis van de prinselijke woorden hadden doorgrond, handenwrijvend om zichzelf geluk te wensen met de eigen scherpzinnigheid, juist op het moment dat deze totaal uit het zicht verdween.’

Toch luidt de uitslag dat van de 512 uitgebrachte stemmen er 512 ‘ja’ zeiden en nul ‘nee’.

‘Ik heb zwart gezegd en zij laten me wit zeggen!’

Don Fabrizio ervaart hierover een vaag maar des te pijnlijker onbehagen. ‘Zijn onbehagen was niet van politieke aard, maar moest diepgeworteld zijn in een van de regionen die wij irrationeel noemen…’ Het onbehagen van don Ciccio over de stemfraude is veel minder vaag: ‘Ik, Excellentie, heb ‘nee’ gestemd. ‘Nee’, honderdmaal ‘nee’. Ik weet nog wel wat u me had gezegd: noodzaak, nutteloosheid, eenheid, gunstig moment. U zult gelijk hebben, maar ik heb geen verstand van politiek. (…) Maar die zwijnen in het gemeentehuis slokken onze mening op, zitten erop te kauwen en dan kakken ze hem uit in de vorm die zij hebben willen. Ik heb zwart gezegd en zij laten me wit zeggen!’

Door de tirade van Ciccio beseft Fabrizio dat er die verkiezingsnacht iets gewurgd is: ‘de goede trouw, uitgerekend het kindje waaraan men de meeste aandacht had moeten besteden’. ‘De tegenstem van don Ciccio, vijftig van dergelijke stemmen in Donnafugata, honderdduizend ‘nee’s’ in het hele koninkrijk zouden niets aan het resultaat hebben veranderd, ze zouden het juist betekenisvoller hebben doen zijn en deze verminking van zielen zou zijn vermeden.’

Geen privileges meer, maar ook geen plichten

Fabrizio beseft hiermee ook dat de overgang van het feodale naar het liberale tijdperk heel weinig essentieels veranderd heeft: ‘Zes maanden geleden hoorde men een despotische stem die zei: ‘Doe wat ik zeg, of je krijgt ervan langs’. Nu reeds had men de indruk dat deze bedreiging werd vervangen door de zoetsappige woorden van een woekeraar: ‘Maar je hebt toch zelf getekend? Kijk dan! Zo klaar als een klontje! Je moet doen wat wij zeggen want, kijk eens naar deze wissel: jouw wil komt overeen met die van ons.’

Toch blijkt uit andere passages in de Tijgerkat dat er wel degelijk iets veranderd is, dat eigenlijk niets meer hetzelfde is. Al in het begin wordt geconstateerd dat de ‘afschaffing van de feodale rechten niet alleen aan de privileges een einde had gemaakt, maar tegelijk ook aan de plichten’. Aan welke plichten je hierbij kunt denken, wordt duidelijk gemaakt door don Ciccio wanneer hij uitlegt waarom hij tegen de nieuwe liberale orde heeft gestemd: ‘Het was koningin Isabella, de Spaanse, toen nog hertogin van Calabrië, die me heeft laten studeren en me in staat heeft gesteld te worden wie ik nu ben, organist van de domkerk, vereerd met de welwillendheid van Uwe Excellentie. En als mijn moeder, in de jaren dat de nood het hoogst was, een smeekbede naar het hof stuurde, dan kwamen de vijf oncen bijstand, zo gewis als de dood, want ginds in Napels hielden ze van ons, ze wisten dat we brave mensen waren en trouwe onderdanen. Als de koning kwam, klopte hij mijn vader op de schouder en zei: ‘Don Lionà, ik wou maar dat we er meer hadden zoals u, trouwe steunpilaren van de troon en van mijn persoon.’ En dan deelde zijn adjudant gouden munten uit. Aalmoezen noemen ze dat nu, zulke vrijgevigheid van echte koningen, maar dat zeggen ze om ze zelf niet te hoeven geven…’

Buitengewone herinneringen, en banale

De nieuwe liberale machthebbers zijn alleen maar op eigen gewin uit. Niet alleen burgemeester Sedàra, ook boekhouder Ferrara heeft een ‘roofzuchtige liberalenziel’. Zij zijn er voortdurend op uit zich te verbeteren ten koste van anderen. Daar tegenover bezit de aristocratische Fabrizio ‘een zekere, op het abstracte gerichte geestkracht, een neiging het eigen leven te vormen aan de hand van wat uit hemzelf voortkwam, in plaats van wat men uit anderen kon halen’.

En hoe vaak Fabrizio, de prins van Salina, ook beweert ‘dat er helemaal geen revolutie is geweest en dat alles doorgaat zoals vroeger’, op het eind van zijn leven moet hij erkennen dat hij de laatste Salina is geweest. ‘Want de betekenis van een adellijk geslacht ligt geheel en al in zijn tradities, in zijn vitale herinneringen. En hij was de laatste die nog buitengewone herinneringen had, anders dan die van andere families.’ De herinneringen van zijn kleinzoon Fabrizietto echter ‘zouden banaal zijn, gelijk aan die van zijn makkers van het gymnasium, herinnneringen aan goedkope etentjes, aan flauwe grappen die ze uithaalden met hun leraren, aan paarden gekocht met het oog op hun prijs veeleer dan hun waarde’.

Rampzalig

Met andere (minder fraaie) woorden: het liberalisme heeft gewonnen en de aristocratische wereld is voorgoed ondergegaan. Alles is misschien alleen hetzelfde gebleven voor Tancredi, die met zijn mooie, rijke vrouw een glanzende ambassadeurscarrière heeft kunnen opbouwen. Maar Tancredi was al geen volbloed aristocraat meer. Zijn schoonvader, de liberale burgemeester Sedàra, ‘had met Tancredi onverhoeds een specimen van een aristocraat tegenover zich gezien, even cynisch als hijzelf’.

Alles is anders geworden, en niets is hetzelfde gebleven. Voor de hedendaagse lezer van dit meesterwerk, die bijna vanzelfsprekend een democraat is, is het bijzonder moeilijk om de daarin beschreven overgang van de feodale naar de liberale samenleving, die hij eigenlijk zou moeten toejuichen, niet toch als een rampzalige achteruitgang te beschouwen.  

G. Tomasi di Lampedusa, De tijgerkat, Vertaald door Anthonie Kee, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2001. Wynia’s Week brengt iedere woensdag en zaterdag verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Mogen we u ook noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alles is anders geworden, niets is hetzelfde gebleven verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch is Nederland in de ogen van velen, en zeker ook van het buitenland, wel degelijk een narcostaat omdat het een van de belangrijkste producenten van synthetische drugs (xtc en amfetamine) is en een grote rol speelt in de handel in cannabis, cocaïne en heroïne. 

Werdmölder toont in een sterk betoog hoe het zo ver heeft kunnen komen. Ideologisch gesteund door progressieve rechtsgeleerden (Bianchi en Hulsman), artsen, psychiaters en kunstenaars is de politiek een onderscheid gaan maken tussen schadelijke harddrugs en onschadelijk geachte softdrugs.

Ten aanzien van die softdrugs is een gedoogbeleid gevoerd. Coffeeshops mogen ongestraft kleine hoeveelheden hasj en marihuana verkopen. Dat kunnen ze echter alleen maar doen als ze zelf grotere hoeveelheden krijgen aangeleverd. Die aanvoer blijft illegaal, maar wordt oogluikend toegestaan, omdat immers anders die kleine hoeveelheden niet verkocht kunnen worden.

Liquidaties op klaarlichte dag

Van meet af aan een krankzinnig beleid. Zowel de coffeeshopeigenaars als de groothandelaren in drugs zijn er puissant rijk van geworden. En worden dat nog steeds. Die hebben zich natuurlijk niet beperkt tot softdrugs, maar zijn ook harddrugs gaan produceren en verhandelen. Zo is een omvangrijke en machtige georganiseerde misdaad ontstaan.

Verreweg de meeste Nederlanders kennen de drugswereld niet en willen die ook niet kennen. Zij beseften pas hoe groot het probleem is toen ze op het Journaal zagen dat de advocaat van de kroongetuige in het Marengoproces was geliquideerd en vooral toen ze hoorden dat de Bekende Nederlander Peter R. de Vries, adviseur van die kroongetuige, op klaarlichte dag middenin Amsterdam was doodgeschoten. Toen werd duidelijk dat de georganiseerde drugsmisdaad een staat binnen de staat dreigt te worden. En dat er iets aan gedaan moet worden.

Progressieve opvattingen

Het is de grote verdienste van Werdmölder dat hij deze gang van zaken, vanaf het allereerste begin tot op de dag van vandaag, in zijn boek zorgvuldig uit de doeken doet. Mooi is dat hij ook namen noemt. Niet alleen Bianchi en Hulsman hebben ideologisch de weg geplaveid voor het funeste gedoogbeleid, ook de door Hulsman opgerichte Coornhert Liga, artsen als Pierre Vinken en Otto de Vaal, ‘drugsprofessor’ Peter Cohen, dichter Simon Vinkenoog, topambtenaar Eddy Engelsman en de ministers Dries van Agt, Winnie Sorgdrager en Els Borst worden door Werdmölder medeverantwoordelijk geacht.

Aan het gedoogbeleid lag ‘geen uitgebreid empirisch onderzoek ten grondslag’, maar ‘de politici hebben zich laten leiden door hun progressieve opvattingen en ideeën’. Zelfs politici die als pragmatisch en nuchter bekend staan, zoals de premiers Lubbers en Kok ‘riepen in de jaren negentig hun buitenlandse collega’s op het Nederlandse voorbeeld te volgen, want in Nederland waren veel minder drugsdoden te betreuren’. ‘In de aangrenzende landen, maar ook in Frankrijk en Zweden, werd daar heel anders over gedacht’, schrijft Werdmölder.

De laatste giftige paddenstoel

En nu zitten we met een levensgroot probleem. Welke aanpak is de beste? In zijn Slotbeschouwing schrijft Werdmölder dat ‘de stapsgewijze legalisering van soft- én harddrugs, maar dan alleen in overleg en in nauwe samenwerking met de omringende Europese landen, de enige en reële oplossing is’. Hiermee zou de georganiseerde misdaad haar middel van bestaan verliezen.

Tegen deze oplossing kun je verschillende bezwaren aanvoeren. Een praktisch probleem is dat het nog wel enkele decennia kan duren voor ‘de omringende Europese landen’ bereid zijn tot een dergelijke legalisering.

Verder is het naïef te menen dat de georganiseerde misdaad voor een gat gevangen zit. Wanneer de handel in gelegaliseerde drugs niet meer loont, zal ze de handel in nog niet gelegaliseerde drugs intensiveren, en als ook de laatste giftige paddenstoel wettelijk is vrijgegeven, zal ze zich richten op andere illegale markten: vrouwenhandel, mensenhandel, wapenhandel en noem maar op. Ook al is de georganiseerde misdaad groot geworden met de handel in illegale drugs, zij verdwijnt niet door die drugs te legaliseren.  

Sluit de coffeeshops

Een fundamenteler bezwaar tegen de aanpak van Werdmölder is dat met de ‘aanvoer van staatswiet en staatscoke onder streng toezicht van politie en justitie’, zoals hij wil, Nederland nu ook formeel een narcostaat zou zijn geworden. Wat blijft er over van het morele gezag van een overheid die handelt in drugs?

Werdmölders aanpak staat haaks op de aanpak die ik hier eerder heb gesuggereerd en die is gericht op de vraagzijde van het drugsprobleem. Net zoals eerder met roken is gebeurd, zou er een brede en intensieve campagne moeten worden gevoerd tegen het gebruik van drugs. Hasj en wiet zijn minstens zo gevaarlijk voor de lichamelijke gezondheid als tabak en veel gevaarlijker voor de geestelijke gezondheid. In het kader van zo’n campagne moet ook de handel in kleine hoeveelheden softdrugs verboden worden en moeten de coffeeshops dicht.

Hogere straffen

Werdmölder vindt deze oplossingsrichting niet reëel en onverstandig. Hij denkt dat er teveel cannabis- en zelfs teveel cocaïnegebruikers zijn om deze omslag te realiseren. Ik denk dat het wel kan. Met tabak is het immers ook gelukt.

Werdmölder is het wel met mij eens dat, welke oplossing je ook kiest, de georganiseerde drugsmisdaad keihard moet worden aangepakt. Ook pleit Werdmölder voor een noodzakelijke harmonisering van de strafmaat voor drugsdelicten binnen de Europese Unie, wat betekent dat in Nederland de straffen fors omhoog moeten.

Ongelijke strijd

Eerlijk gezegd zie ik dat broodnodige harde opsporings- en vervolgingsbeleid voorlopig niet van de grond komen. Wie weet dat het kabinet Rutte IV slechts 1 miljard extra heeft uitgetrokken voor de bestrijding van de georganiseerde misdaad en dat die georganiseerde misdaad vele miljarden winst per jaar maakt, weet ook wie deze ongelijke strijd wint.

Dat laat onverlet dat Hans Werdmölder een interessant en boeiend boek heeft geschreven. Iedereen die zich bezighoudt met het Nederlandse drugsbeleid, op welk niveau dan ook, zou het moeten lezen.

Hans Werdmölder, Nederland Narcostaat, 50 jaar drugshandel, en vele liquidaties, Just Publishers, 2022, 256 pp.

Het bericht Hoe een krankzinnig gedoogbeleid de georganiseerde misdaad baarde verscheen eerst op Wynia's Week.

Grapperhaus denkt dat narcostaten alleen bestaan in niet-democratische, tropische streken. Maar zo is het niet. De democratie Nederland is wel degelijk een narcostaat in die zin, dat ons land een van de belangrijkste producenten van synthetische drugs (xtc en amfetamine) is en een grote rol speelt in de handel in cannabis, cocaïne en heroïne.

Ondermijning

Nederland is ook een narcostaat in de zin dat de georganiseerde drugsmisdaad hier groot en machtig is geworden, en niet adequaat bestreden wordt. Decennialang is een gedoogbeleid gevoerd, waarbij het is toegestaan om hasj en weed in kleine hoeveelheden legaal aan te schaffen in coffeeshops. De aanvoer van hasj en weed om die coffeeshops te bevoorraden bleef weliswaar illegaal, maar werd in de praktijk met rust gelaten. De georganiseerde misdaad kon rijk worden door de bevoorrading van de coffeeshops en kon zich met de verworven middelen ook gaan richten op de exploitatie van harddrugs.

Kleine criminelen ontwikkelden zich tot rijke ondernemers die zich vestigden in de horeca en de huizenmarkt en die infiltreerden in gemeenten door omkoping en bedreiging. Naast de gewone economie ontstond een parallelle drugseconomie, maar bovenwereld en onderwereld raakten ook verstrengeld. Dat laatste heet in het politieke jargon ‘ondermijning’.

Marengo

Hoe machtig de georganiseerde drugsmisdaad is geworden, valt goed te illustreren aan het Marengoproces tegen de drugsbende rond Ridouan Taghi. In een kort tijdsbestek zijn van de kroongetuige in dat proces de broer (2018), advocaat Derk Wiersum (2019) en vertrouwenspersoon Peter R. de Vries (2021) vermoord. Omdat gevreesd wordt voor ontsnappings- en bevrijdingspogingen rond het Marengoproces en de politie niet genoeg capaciteit heeft om daartegen adequaat op te treden moet het leger worden ingezet.

Alle reden dus om wel degelijk te spreken van een narcostaat. Wat gaat het kabinet Rutte IV daartegen doen?

1 miljard

In het Regeerakkoord wordt ‘oplopend structureel 1 miljard euro gereserveerd’. Dat klinkt als een reusachtig bedrag, maar als je beseft dat dat is bestemd voor  ‘het tegengaan van ondermijning, het versterken van de politieorganisatie, de preventie-aanpak, de inlichtingendiensten en de gehele justitiële keten’, dan weet je dat het niet veel is. En als je je realiseert dat de drugsomzet van de georganiseerde misdaad in Nederland volgens een voorzichtige schatting 40 miljard bedraagt dan weet je dat die 1 miljard hopeloos tekortschiet.

Het meest hoopgevend is nog wel het voornemen om ‘ondermijning’ aan te pakken en ‘daarbij lessen te betrekken uit de bestrijding van de maffia in Italië’. Dat is een goede zaak. Na de moord op Peter R. de Vries zei de Italiaanse maffia-bestrijder Nicola Gratteri dat ‘de Nederlandse wet niet streng genoeg voor de criminele realiteit’ is. Hij waarschuwt dat de maffia de straffen op drugsbezit in Nederland een lachertje vindt vergeleken met die in Italië. Het plan om aan de hand van de Italiaanse lessen de ‘wetgeving, opsporing, straffen, gegevensuitwisseling en detentie’ aan te passen kan dan ook niet genoeg worden toegejuicht.

Speciaal gevangenisregime

Het Regeerakkoord meldt ook dat ‘we de omstandigheden in de extra beveiligde inrichting (EBI) en het Italiaanse gevangenisregime gaan vergelijken om te voorkomen dat vanuit gevangenschap netwerken worden aangestuurd’. Ook dit is een heel goed idee. Twee maanden geleden werd immers bekend dat maffiabaas Ridouan Taghi in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught regelmatig bezoek kreeg van zijn advocaat en neef Youssef Taghi. Onder toeziend oog van het gevangenispersoneel planden raadsman en topcrimineel een gewelddadige uitbraak.

Om dit soort naïviteit af te leren kunnen de Italiaanse lessen ook wonderen doen. Gratteri vindt dat heel Europa het voorbeeld van Italië zou moeten volgen door een speciaal gevangenisregime van totale afzondering op te leggen aan maffiosi. ‘Het Italiaanse antimaffia-regime verbiedt elke vorm van contact met medegevangenen, het gebruik van de telefoon en het ontvangen van pakketjes, allemaal om moordopdrachten vanuit de gevangenis te voorkomen.’ Zo zou het in Nederland ook moeten zijn.

In lijn met de ‘Italiaanse les’ is het kabinetsvoornemen om de georganiseerde misdaad harder aan te pakken door het verzwaren van de straffen op ‘verboden wapenbezit, hulp bij uitbraak, verboden productie, grootschalige handel en grootschalig bezit van drugs’. Ook wordt geprobeerd om crimineel vermogen te confisqueren wanneer veroordeling niet mogelijk is en worden ‘criminaliteitsbestrijders, journalisten, rechters, advocaten, bestuurders en andere hoeders van de rechtsstaat’ beter beveiligd.

Allemaal mooie voornemens, waarvan je alleen maar kunt hopen dat ze in de komende kabinetsperiode ook worden uitgevoerd.

Experimenten

Minder mooi is dat de experimenten met legale wietteelt voor de verkoop in coffeeshops in een tiental gemeenten worden voortgezet en uitgebreid. De uitkomst van die experimenten wil men zo snel mogelijk in praktijk brengen. Dat heeft weinig zin. Ook al zouden alle coffeeshops voorzien worden van legaal geteelde wiet, dan nog zou dat de drugsmisdaad niet schaden. De illegale teelt van wiet zou immers gewoon doorgaan aangezien de vraag vanuit het buitenland blijft voortbestaan.

En mochten de voorzichtige pogingen van enkele Europese landen tot legalisering van de productie en het gebruik van wiet doorgaan, dan zal ook dat de drugsmaffia niet schaden. Er blijven meer dan genoeg illegale drugs over. 

Stop het gedogen

Wat ontbreekt in de kabinetsplannen is het besef dat Nederland door zijn gedoogbeleid een narcostaat is geworden en dat een geloofwaardige bestrijding van die narcostaat begint met het stoppen met gedogen. Drugs zijn schadelijke, vaak verslavende stoffen waarvan het gebruik sterk ontmoedigd moet worden. De vraag creëert het aanbod. Grootscheepse voorlichting vanaf de basisschool is vereist. Niet alleen de handel in en het bezit van drugs moet strafbaar zijn, maar ook het gebruik ervan. Veel belangrijker nog: handhaaf die strafbaarheid.

Het bericht RutteVier: goede voornemens maar te weinig geld voor de bestrijding van de narcostaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarin vertelt Finkielkraut over zijn bezwaren tegen het hedendaagse antiracisme: ‘Het antisemitisme is een variant van het antiracisme geworden. Het bewijs is Israël. Israël gaat door voor een racistische staat die de Palestijnen onderdrukt. En alle Joden zijn verdacht. De grote prestatie van het antiracisme bestaat dus daarin dat het het antisemitisme heeft ingelijfd en de sjoa tegen de Joden heeft gericht. Hen wordt verweten dat zij de sjoa zouden instrumentaliseren om hun agressie te rechtvaardigen … Aan dit antiracisme doet de islam mee. De islam is inderdaad een religie, maar die religie is een probleem. Ze is niet verenigbaar met de Europese beschaving. Moslims kunnen natuurlijk integreren. Met de islam als zodanig is dat echter moeilijker. Als je dat zegt, word je beschuldigd van islamofobie. Wat is het antiracisme dus geworden? Een verbod om de realiteit onder ogen te zien. Ik word er veel vaker van beschuldigd een vuile racist te zijn dan een vuile Jood.’

Finkielkraut staat ook ambivalent tegenover de herdenkingscultuur ten aanzien van de Holocaust. Hij zegt er niet zeker van te zijn in hoeverre die herdenking ‘een sociaal gebod’ zou moeten worden. ‘De grote paradox in Frankrijk is dat het onderwijs over de sjoa verplicht wordt en dat het tegelijkertijd in enkele scholen onmogelijk geworden is. De leraar wordt meteen geïnterrumpeerd: ‘Kijk wat de Joden de Palestijnen aandoen!’

Gastvrijheid in grote stijl

Volgens Finkielkraut koestert onze samenleving de wens ‘niets te zijn, om nooit weer buiten te sluiten en niemand meer te mishandelen’. Die wens komt volgens hem voort uit het trauma van de Tweede Wereldoorlog: ‘Toen in de jaren dertig de Joden weggingen uit Duitsland weigerden alle grote westerse landen hen op te nemen. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog bestaat er in Europa een soort slecht geweten dat heeft geleid tot het motto ‘Nooit weer.’ Daarbij kwam het inzicht dat de Europese beschaving De Verschrikking had voortgebracht, dat Hitler uiteindelijk het product van een hoge cultuur was. Daarom wilde men breken met dat vervloekte verleden en in plaats van de Europese beschaving een Europese constructie creëren uit waarden en normen.

‘En om te boeten voor de misdaad van de grootouders heeft men een gastvrijheid in grote stijl geïntroduceerd. De excessen daarvan kan men in Zweden zien. Malmö is tegenwoordig een ‘Jodenvrije’ stad. In heel Europa zie je een libanisering die in laatste instantie het resultaat is van dit berouw.’ Met ‘libanisering’ bedoelt Finkielkraut het bestaan van verschillende religieuze groepen die in voortdurende onderlinge conflicten zijn verwikkeld.

Van berouw idioot geworden

Finkielkraut gelooft dat een zinvolle politiek alleen mogelijk is in natieverband: ‘Ik geloof in het recht van de natie, in historische continuïteit, het belang van een gemeenschappelijke taal, geschiedenis en cultuur. De natie is echter niet alleen in Frankrijk in gevaar. Duitsland heeft Bondsdagverkiezingen gehouden en niet éénmaal gesproken over immigratie. Duitsland was het uitschot van Europa, en nu zegt men ‘Wir schaffen das’. In Keulen mag de muezzin zelfs oproepen tot gebed. Dan vraag ik me af of de Duitsers soms hun verstand zijn kwijtgeraakt. Misschien heeft het berouw hen zo hard geraakt dat ze idioot geworden zijn.’

Op de vraag of hij een buitenstaander is geworden in eigen land antwoordt Finkielkraut dat tegenwoordig geen enkele Franse universiteit het zou wagen hem uit te nodigen voor een conferentie: ‘In de jaren ’90 heb ik lezingen gehouden aan de École normale supérieure. Dat zou nu onvoorstelbaar zijn.’ Ook denkt hij dat ‘links’ zijn boek waarschijnlijk zal zien als het werk van een ‘oude witte man’: ‘Ouder dan 70 jaar zijn, lijkt wel een zonde te zijn. Des te meer als je ook nog blank bent. En wat de progressieven in het bijzonder ergert is wanneer de bejaarden zich ook nog zorgen maken, in plaats van dat ze zich verheugen over de almaar toenemende diversiteit … Ik zie werkelijk niet dat de diversiteit Europa geluk zal brengen.’

Om te huilen

Finkielkraut meent dat de geestes- en sociale wetenschappen zijn veroverd door de ideologie. Dat schrijft hij deels toe aan de invloed van de Amerikaanse universiteitscultuur, en deels aan onze tijd ‘waarin men allergisch is voor meerduidigheid, voor complexiteit. (…) Dat verklaart ook het succes van Greta Thunberg. De ecologie is gerechtigheid, wetenschap en waarheid ineen. Het manicheïsme en het binaire denken waren de kenmerken van de 20^ste eeuw. Met het huidige links zijn ze wedergeboren (…) Veel jongere journalisten zijn onverdraagzame wokes die in het debat geen tegenspraak dulden. Voor hen is een politieke antagonist geen tegenstander met wie je discussieert maar een persoon die geëlimineerd moet worden. Politiek wordt bedreven volgens het model van de oorlog, niet volgens het model van het gesprek.’

Hij vertelt dat ‘Amerika de allermooiste campus heeft. Ik was eens in Princeton en kon mijn ogen niet geloven: de rust, de schoonheid, een welhaast kloosterlijke atmosfeer. Tegenwoordig wordt Princeton beheerst door figuren als Joan Wallach Scott, een woedende neofeministe die de boerka en de islamitische sluier aanprijst. Zij drukt haar stempel op een universiteit waar eensEinstein doceerde. Om te huilen. Het Westen raakt in de greep van een obscurantistische Middeleeuwen. Ik ben ervan overtuigd dat de excessen aan de universiteit uiteindelijk ook Trump voortgebracht hebben. In Europa, in het bijzonder in Frankrijk, zullen we het equivalent van Trump gaan meemaken. Hij is de wreker van de politieke correctheid.’

‘Vuile zionist’

In 2019 passeerde Finkielkraut een demonstratie van de Gele Hesjes. Hij werd herkend en door sommigen uitgescholden: ‘Zo’n twintig mensen kwamen naar me toe gelopen en schreeuwden: ‘Vuile zionist, ga terug naar Tel Aviv.’ Gelukkig waren er agenten achter wie ik me kon verbergen. Ik was naderhand vooral verbluft. Thuis heb ik het meteen mijn vrouw verteld. Kort daarna stond het verhaal al op de sociale media. De telefoon ging onafgebroken. Ik heb veel solidariteit ervaren. Ik werd zelfs gebeld door de president van de Republiek. Ik voelde mij niet in de steek gelaten. Een mooi gevoel.’

Later herinnerde Finkielkraut zich wat hij op die demonstratie allemaal had gehoord: ‘Een man zei tegen mij: ‘Frankrijk behoort ons toe … Frankrijk is voor de immigranten, en Frankrijk is voor de Arabieren, niet voor de Joden.’ Die man hoorde weliswaar niet bij de officiële Gele Hesjes, maar zijn woorden werden niet weersproken. Dat heeft me geraakt en aan het denken gezet over een zeker antisemitisme in Frankrijk.’

Prawda

Finkielkraut vertelt dat er wijken in Parijs zijn die taboe voor hem zijn: ‘Ik zou niet meer in het 10^de arrondissement, waar ik ben opgegroeid, kunnen wonen. Of in het 12^de, 19^de of 20^ste. In de banlieues voel ik me niet op m’n gemak, daar maakt men voor mij het Dieudonné-gebaar. Dat kent u wel, de Franse nazigroet.’

Finkielkraut reist niet veel, maar vliegt soms naar de VS: ‘Maar niet om de New York Times te lezen. De Prawda kan ik thuis ook lezen. Wat ik Le Monde verwijt is dat hij nooit klare taal spreekt, dat opvattingen die ingaan tegen zijn manier van denken er helemaal niet meer in voorkomen. Deze krant denkt zo: Wij hebben een structureel racisme, vrouwen worden onderdrukt, over politiegeweld wordt veel te weinig gespoken. – Over wat er gebeurt in de banlieues, geen woord.’

Éric Zemmour

Over Éric Zemmour, de Franse journalist die zich mogelijk kandidaat stelt voor het Franse presidentschap en die Marine Le Pen rechts lijkt in te halen, zegt Finkielkraut: ‘Zemmour ziet dat een groot deel van de Fransen niet in een post-Frankrijk wil leven. Veel mensen hebben genoeg van een diversiteit die uiteindelijk slechts culturele onzekerheid, onzekerheid in het algemeen en permanent geweld betekent. Zemmour is zo succesvol omdat hij die zaken benoemt. En hoe meer hij gedemoniseerd wordt, hoe populairder hij wordt. Omdat degenen die deze angst ervaren zichzelf gedemoniseerd voelen. We moeten Zemmour dus niet demoniseren. We moeten de problemen die hij benoemt oplossen.’

Wel is hij bang dat Zemmour een Frankrijk wil dat zich alleen nog maar definieert door nationaal eigenbelang en patriottisme, en dat het egïsme heilig verklaart. ‘Een Blut-und-Boden-Frankrijk. Dat zie je bijvoorbeeld aan zijn opstelling in de Dreyfus-affaire. Hij staat achter de anti-Dreyfusards, hoewel Dreyfus onschuldig was. De kracht van het leger mag van hem niet worden opgeofferd, ook niet als daardoor een onschuldige wordt geschaad. Dat is de argumentatie van Zemmour. Maar als we proberen buitenlanders bij ons te integreren dan moeten we niet de ereschuld gaan verheerlijken. We moeten deze mensen welkom heten en zeggen: Kijk eens naar Frankrijk, kijk eens hoe veel geluk je hebt te mogen leven in dit land met deze geschiedenis, deze cultuur en deze taal! Zemmour snijdt de juiste thema’s aan, maar hij behandelt ze slecht.’

Gevraagd naar de Joodse achtergrond van Zemmour zegt Finkielkraut: ‘Zijn verhouding tot het jodendom ken ik niet precies. Hij schijnt gelovig te zijn, naar de synagoge te gaan. Voor zover ik weet houdt hij zich aan de spijswetten. Zemmour zegt echter vaak irritante dingen. Zo spreekt hij zich uit voor de gedeeltelijke rehabilitatie van maarschalk Pétain, die met de nazi’s collaboreerde. Daarmee heeft hij veel Joden tegen zich in het harnas gejaagd. De verhouding die Zemmour heeft met het Jodendom is raadselachtig.’

Afgrond

Finkielkraut vindt dat de immigratie moet worden afgeremd, ‘want assimilatie of integratie is allereerst een probleem van aantallen. Integratie kan niet lukken als buitenlanders – van buiten Europa – in een Franse gemeenschap de meerderheid vormen. Ieder jaar komen zo’n 400.000 nieuwe mensen naar Frankrijk. Dat is een enorm aantal. Een idioot aantal.’

In zijn nieuwe boek schrijft Finkielkraut dat er een onoverbrugbare afgrond bestaat tussen een concentratiekampgevangene en de zoon van een concentratiekampgevangene. Hij vertelt dat thuis de Holocaust geenszins een taboe was: ‘Maar ik ben nooit met mijn notitieboekje naar mijn vader toegegaan om hem te vragen mij alles te vertellen. En daarover voel ik me schuldig. Ik geloof niet in God. Maar ik heb toch een zekere hoop dat goed te maken. Ik hoop dat ik mijn ouders terugzie om die vragen dan te kunnen stellen. Het is, toegegeven, een zeer zwakke hoop.’

Libanisering

Hij heeft er nooit over gedacht in Israël te gaan wonen, omdat hij bijzonder verknocht is aan de Franse taal: ‘Ik heb Houellebecqs boek Onderworpen gelezen. Hij stelt zich een islamitisch regime in Frankrijk voor. De vriendin van de hoofdpersoon besluit naar Israël te gaan en daar te gaan wonen. Hij neemt afscheid van haar met de woorden: ‘Ik heb geen Israël.’ Dat geldt ook een beetje voor mij. Ik ben nooit zionist geweest. Ik heb altijd gewild dat Israël met rust wordt gelaten, dat het wat meer begrip zou ontmoeten. Ik hoop dat ik niet gedwongen zal worden Frankrijk te verlaten. Omdat ik al oud ben, zal dat niet gebeuren.’

Finkielkraut denkt niet dat Frankrijk aan het eind van deze eeuw geïslamiseerd zal zijn: ‘Libanisering is een veel reëler gevaar. Dat wil zeggen dat er verschillende gesloten, elkaar vijandig gezinde gemeenschappen zullen ontstaan waartussen steeds meer gewelddadige confrontaties zullen plaatsvinden: Europeanen tegen Arabieren, Arabieren tegen zwarten, Tsjetsjenen tegen Noord-Afrikanen en Aziaten tegen Algerijnen. In het klein maken we dit nu al in Parijs mee. Ook al berichten de kranten daar liever niet over.’

Alain Finkielkraut was tot 2014 hoogleraar Ideeëngeschiedenis aan de École polytechnique in Parijs. In hetzelfde jaar werd hij gekozen tot lid van de prestigieuze Académie française.

Het bericht Finkielkraut: ‘Onze samenleving wil niets meer zijn, om niemand meer te kwetsen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Balci meent dat voor het brengen van democratie allereerst secularisering nodig is. Als je de godsdienst weet terug te duwen in de kerk, wat in het Westen gelukt is, dan volgt de democratie vanzelf. Dat zou ook in de islamitische wereld moeten gebeuren. Balci’s advies is: ‘Geen geweer, geen kogel, geen bom naar de islamitische wereld, maar boeken, krantenartikelen, theaterstukken, films, muziekinstrumenten. Werk samen met de bijzondere, weinige mensen die in die meest onmogelijke omstandigheden kennis hebben weten te vergaren en de Verlichtingsidealen hebben omarmd.’

En: ‘Vermijd de politieke islam.’

In Afghanistan bestaat het individu niet

Ik denk dat Balci ongelijk heeft. De eerste voorwaarde voor democratie is niet secularisering, maar individualisering. De democratisering van Irak en Afghanistan was bij voorbaat tot mislukken gedoemd omdat Irak en Afghanistan tribale samenlevingen zijn. Het individu bestaat daar niet.

Dat geldt voor de hele islamitische wereld. Je hebt geen waarde als individu, maar alleen als lid van een familie, die weer deel uitmaakt van een stam, die weer deel uitmaakt van een clan.  

25 piek als je KVP stemt

Aan de basis van een democratische rechtsstaat staat het individu. Toen wij voor het eerst mochten stemmen, op ons achttiende, in 1971, vertelde een vriend dat zijn oom hem vanachter het gordijn toefluisterde dat hij 25 gulden kreeg als hij KVP zou stemmen. Hij deed het niet. Dat is westerse individualiteit.

Die is ons niet gegeven met de secularisering, maar bestond al lang daarvoor. In zijn fenomenale werk Inventing the individual beschrijft de Amerikaans-Britse historicus Larry Siedentop de ontwikkeling van de gedachte dat alle mensen gelijk zijn.

‘Geen jood of heiden, geen slaaf of vrije, geen man of vrouw’

Dat idee bestond al in het jodendom. Jezus sprak over God als over zijn ‘vader’ die van al zijn kinderen hield en juist ook van de meest marginalen onder hen.

De apostel Paulus, de eigenlijke stichter van het christendom, zette die gedachte voort. In zijn Brief aan de Galaten schrijft hij: ‘Er is geen jood of heiden meer, er is geen slaaf of vrije, er is geen man en vrouw, want u bent allen één in Christus Jezus.’

Het lijkt Afghanistan wel

Hiermee zette Paulus de wereld van zijn tijd, de eerste eeuw na Christus, op zijn kop. In die wereld was alleen maar aangeboren ongelijkheid. Je waarde werd bepaald door je familie en je plaats binnen die familie. De pater familias oefende de opperheerschappij uit en zijn jongere broers en zonen zijn hem absolute gehoorzaamheid verschuldigd.

De positie van de vrouw zag er volgens Siedentop zo uit: ‘Als meisje staat ze onder controle van haar vader, als haar vader sterft, komt ze onder de hoede van haar broers, als ze trouwt valt ze onder de heerschappij van haar man, en als die sterft, onder die van haar zoons of van de naaste manlijke verwant van haar man.’ Dat lijkt sterk op het lot van de vrouw in Afghanistan.

Van gelijkheid voor God naar gelijkheid voor de wet

In die wereld introduceert Paulus de gelijkheid van alle mensen voor God. Een revolutie. Siedentop beschrijft hoe die gelijkheidsgedachte heel geleidelijk, met veel vallen en opstaan, juridisch verankerd raakt in de westerse cultuur, via Karel de Grote, het canoniek recht en de scholastiek. De kerk heeft daarin een cruciale rol gespeeld die, heel in het kort, kan worden omschreven als van ‘gelijkheid voor God’ naar ‘gelijkheid voor de wet’.

De gelijkheid van alle mensen impliceert de ‘uitvinding van het individu’. Die gelijkheid betekent namelijk dat je waarde niet afhangt van je geslacht (man of vrouw), etniciteit (jood of heiden) of sociale positie (slaaf of vrij). 

Het fokken van een griffioen

Het idee dat mensen in hun individualiteit gelijk zijn, heeft op de lange duur geleid tot de democratische rechtsstaat en grondrechten, rechten die mensen ‘van nature’ hebben, gewoon omdat ze mensen zijn. Die ontwikkeling, waarvan ook de ‘secularisering’ deel uitmaakt,  heeft zich uitsluitend voorgedaan in de christelijke cultuur, niet in de islamitische wereld. De islam, of het nu de politieke islam is of de gewone islam (wie weet trouwens het verschil?), is tot op de dag van vandaag tribaal gebleven.

Het is daarom welhaast onmogelijk om in het hart van die islamitische wereld, in een land als Afghanistan, een democratische rechtsstaat te vestigen. Die onderneming is ‘even kansrijk als de poging een griffioen te fokken door een leeuw met een arend te laten paren’, zoals David P. Goldman het onlangs omschreef.

De politieke islam

Evenmin heeft het zin om, zoals Balci wil, uitingen van de westerse cultuur (muziek, film, theater, literatuur) te verspreiden in de islamitische wereld. Die cultuur is gemaakt door en voor individuen, en zal in een tribale wereld eenvoudigweg niet begrepen worden.

Bovendien zullen de Taliban die verspreiding fanatiek tegengaan. Je kunt de politieke islam wel vermijden, maar de politieke islam vermijdt jou niet.

Mix van tribalisme en islamisme

Ook is het niet zo dat ‘wij allemaal’ Afghanistan verloren hebben, zoals een andere door mij gewaardeerde Volkskrantcolumnist, Arie Elshout, meent. Dat idee komt voort uit het schuldgevoel dat weliswaar ook een vrucht van het christendom is, maar een vrucht waarop we wat minder trots kunnen zijn dan op de uitvinding van het individu.

Elshout geeft zelf het juiste antwoord op de vraag waardoor Afghanistan voor het Westen verloren is gegaan: ‘De middeleeuwse mix van tribalisme en islamisme’ bleek ‘een onneembare horde op de weg naar een moderne, open samenleving’.

Ayaan Hirsi Ali

Maar betekent dit nu dat mensen uit de niet-christelijke, niet-westerse wereld nooit de zegeningen van de democratische rechtsstaat deelachtig kunnen worden? Nee, zeker niet.

Mensen die afkomstig zijn uit die wereld zouden de woorden van Ayaan Hirsi Ali ter harte kunnen nemen. Zij houdt in het laatste hoofdstuk van haar boek Nomade een pleidooi voor het christendom. Als asielzoeker in het AZC Lunteren merkte zij dat ‘een paar migrantengezinnen zich bekeerden tot het christendom en in de lokale kerkgemeenschap werden opgenomen en al snel werd duidelijk dat deze migranten het beter deden dan hun lotgenoten in typische migrantenwijken’.

Het bericht Democratie in de islamitische wereld? Hoe dan? verscheen eerst op Wynia's Week.