Hoewel de conferentie over de Europese Unie gaat, zal de rol van de euro bepalend zijn. Forceert de eenheidsmunt een Europese transferunie, keert de munt terug naar haar oorspronkelijke mandaat, of staat ze aan de basis van een Europese desintegratie?

Deze kwestie leent zich uitstekend voor het opstellen van scenario’s. Hiermee proberen we te begrijpen wat de drijvende krachten achter de ontwikkelingen met betrekking tot de euro zijn en hoe die op elkaar ingrijpen.

Wie van de drie?

In Wynia’s Week zijn vier artikelen over dit thema gepubliceerd. We hebben daarin drie scenario’s voor de euro onderscheiden:

Het Charlemagne-scenario: Door de geopolitieke constellatie en de implicaties van de schuldenproblematiek post-corona wordt verdere eenwording het dominante narratief, nog sterker dan het nu al is. Dit wordt mogelijk gemaakt door successen op andere terreinen waardoor het aanzien van het EU-bestuur stijgt.

Het Westfalen-scenario: De schuldenproblematiek post-corona hangt als een molensteen om de eurozone en leidt tot een crisis. Diverse andere ontwikkelingen (migratie, corruptie, kwesties met betrekking tot de rechtstaat) drijven de eurolanden verder uiteen. Het Brusselse bestuur blinkt uit door ineffectiviteit. Het uiteindelijke opbreken van de euro zal altijd gezien worden als een politiek ongeluk.

Het Florence-scenario: De schuldenproblematiek post-corona hangt als een molensteen om de eurozone en beheerst het Europese discours. De verschillen tussen de landen post-corona worden nog groter dan ze al zijn. Het dominante narratief wordt dat in die context een eenvormige euro niet langer houdbaar is. Met succes wordt een hybride oplossing gevonden, waarbij de euro behouden blijft maar waarbij landen daarnaast hun eigen (digitale) munten gaan gebruiken.

Bij het ontwikkelen en begrijpen van scenario’s is het altijd de bedoeling om inzichten uit te wisselen en een discussie te voeren. Daartoe hebben we de lezers van Wynia’s Week uitgenodigd om te reageren.

Reacties wat vinden de lezers

Gedeeltelijk gingen deze bijdragen in op de voor- en nadelen van de euro. Natuurlijk is een enkele munt handig bij het reizen. De euro wordt ook gezien als symbool voor de eenheid van Europa. Er werd op gewezen dat er in veel landen al transferunies bestaan. Geen probleem dus. Anderen zien juist niets in de euro in de huidige vorm en spraken hun afgrijzen uit over een mogelijke toekomst in de geest van het Charlemagne-scenario. Sommigen waren geporteerd van het Florence-scenario en uit enkele bijdragen bleek dat hier en daar al daadwerkelijk is nagedacht over mogelijkheden voor nationale digitale munteenheden.

We konden ook steun noteren voor de aanpak van het beschrijven van een onzekere toekomst (in dit geval van de euro) door middel van scenario’s. Wat dat betreft vonden we het jammer dat niemand echt in ging op de kern van de zaak: wat is het samenspel der fundamentele drijvende krachten die uiteindelijk de toekomst van de euro, en daarmee van de EU en Nederland, vorm zullen geven? Onze poging daartoe blijft dus voorlopig staan. Maar we zijn altijd bereid tot revisie mochten nieuwe inzichten ons bereiken.

Scenario’s in perspectief

Waar we nog geen melding van gemaakt hebben is dat er natuurlijk al eerder scenario’s voor de euro zijn verschenen. In 2017 heeft de Rabobank ook scenario’s voor de euro opgesteld. Deze zijn gebaseerd op de klassieke benadering van een 2×2 matrix van twee factoren: meer/minder Europa en meer/minder samenwerking. Voor geïnteresseerden is het de moeite waard om van deze scenario’s kennis te nemen. Ze zijn veel uitgebreider maar gedeeltelijk komen dezelfde elementen voorbij als in de door ons geschetste scenario’s. Er is echter minder nadruk op de geopolitiek en de schuldenproblematiek.  Ook wordt niet gerefereerd aan de mogelijkheden die digitale munten gaan bieden. Dat kan verklaard worden uit het verschil in tijdsgewricht (2017 vs 2021).

Het grootste verschil is echter dat wij ons gericht hebben op de mogelijke gang van zaken tot een nieuwe situatie is ingetreden (eenwording, uiteenvallen of hybride). Wat daarna gebeurt is wat ons betreft onzeker. Eigenlijk zou je voor elk scenario nog weer enkele vertakkingen bij wijze van subscenario’s kunnen schetsen. Dat wordt misschien ingewikkeld, maar natuurlijk is het wel van belang om nog eens dieper na te denken over wat de verschillende scenario’s zouden kunnen betekenen.

Alleen maar mooi weer?

In de Rabobank-scenario’s bestaat hierover geen onzekerheid. In het scenario ‘Verdieping’, het equivalent van ons Charlemagne-scenario, zullen de bomen tot in de hemel groeien. De economische groei van de eurozone zal groter zijn dan de omliggende landen. En ook Nederland spint er garen bij. Een citaat bijvoorbeeld: ‘Dankzij gezondere overheidsfinanciën en indrukwekkende convergentie-groeicijfers sluiten de Zuid-Europese landen steeds beter aan op de lidstaten in het Noorden.’ De wonderen zijn de wereld nog niet uit.

Het scenario ‘Uiteenvallen’, het equivalent van ons Westfalen-scenario, betekent niets dan rampspoed. Het ‘Twee snelheden’-scenario van Rabobank (Noord-Zuid) is aantrekkelijk voor de noordelijke landen maar laat de zuidelijke landen berooid en gedesillusioneerd achter. Om het klassieke kwartet aan scenario’s te completeren heeft Rabobank ook nog een ‘doormodder’-scenario, dat wij bewust hebben weggelaten.

Kortom, als de Rabobank-scenario’s als leidraad gehanteerd zouden worden dan is er geen twijfel. Niet langer dralen en onmiddellijk doen: de bankenunie, de eurobonds, kapitaalmarktunie, een Europese minister van financiën, transferunie. Een zegen voor allen. Nogmaals: zou kunnen.

Waarschijnlijk, maar niet optimaal?

Het scenariodenken stelt ons in staat om beter greep te krijgen op een onzekere toekomst. Dit geldt voor de euro, maar ook voor andere dossiers. Het levert inzicht op en biedt een platform voor rijke discussie. Op sommige terreinen zijn we daar als Nederland goed in (de Waterstaat), maar op veel terreinen niet.

Passen we dit toe op de euro, dan denken wij dat de implicaties van het Charlemagne-scenario, op dit moment de meest waarschijnlijke toekomst van de euro, nog eens goed tegen het licht gehouden moeten worden. Het gaat daarbij niet zozeer om het transferunie-element, maar met name om de effectiviteit van het bestuur en het beleid van door niet-noordelijke landen gedomineerde gemeenschappelijke instituties (zie: ECB), nog afgezien van sociaal-culturele overwegingen.

Vooruitzien

Het is zinnig om nog eens serieus na te denken over de implicaties van alle scenario’s en mogelijk alternatieve constructies. Behoudens voorstellen van enkele individuen hebben we geen aanwijzingen dat officiële instellingen opties in de geest van bijvoorbeeld het Florence-scenario bestuderen.

Het moge duidelijk zijn, dat de Nederlandse regering vanaf het begin op dit dossier (en ook andere!) ‘overvallen’ is door de loop van de gebeurtenissen. Het denken in scenario’s kan bijdragen om dit te voorkomen. Een regering die steeds prat gaat op het varen van een ‘pragmatische’ koers op basis van de ‘feiten’ heeft het waarschijnlijk op het vlak van vooruitzien en strategisch denken laten liggen.

Het bericht De euro-scenario’s: reacties en conclusie verscheen eerst op Wynia's Week.

En: Reageer! Reacties op deze serie over de toekomst van de euro zijn welkom. Kijk verder onderaan dit artikel.

Het ‘mentale model’

Via het construeren van scenario’s probeert men het contextuele krachtenveld beter te begrijpen, zo schreven we eerder. Het is echter ook een methodiek waarbij het voorstellingsvermogen van mensen wordt verruimd.

De grondlegger van de scenariomethodiek bij Shell, Pierre Wack, stelde dat het ‘mentale model’ van mensen goed functioneert in stabiele tijden. Het is echter niet goed in staat om ontwikkelingen te duiden in tijden van verandering.

ECB-bestuurders zijn politieke functionarissen zonder aansprakelijkheid

Voor veel mensen, zowel toeschouwers, bestuurders en politici, is de euro nog steeds een monetair fenomeen, gemanaged door professionals. Door de vele crises is de eenheidsmunt echter van identiteit veranderd.

ECB-bestuurders zijn politieke functionarissen geworden zonder democratisch georganiseerde aansprakelijkheid. Dat heeft grote gevolgen voor de toekomst van de munt, de bestuurlijke toekomst van de EU en de sociale cohesie.

Scenario’s kunnen deze dynamiek blootleggen en vooruitkijken naar alternatieve gebeurtenissen, het ‘mentale model’ wordt verruimd.

Het Florence-scenario

In het Florence-scenario zijn eveneens centripetale (federale) en centrifugale (eurosceptische) krachten werkzaam, maar daarnaast komt er een meer genuanceerde stroming op. Een stroming die zoekt naar een hybride model dat enerzijds een slagvaardige samenwerking op grensoverschrijdende dossiers borgt en een krachtige geopolitieke positie kan markeren, maar anderzijds de grote economische en culturele verschillen tussen de lidstaten erkent. Het adagium is ‘eenheid in verscheidenheid’.

Voor de euro betekent dit dat deze blijft bestaan, zij het in aangepaste vorm. De munt wordt aangevuld met nieuwe nationale, regionale en private digitale munten. Meer decentraal gerichte organisatievormen staan aan de basis van een economische opleving en sociale stabiliteit.

De economische en sociale ontwikkelingen (inclusief migratie) binnen de EU (1)

De coronacrisis blijft nog jaren naijlen. De coronafondsen van de EU bieden enig soelaas. De overheidsprogramma’s zijn redelijk effectief maar toch loopt de werkloosheid in veel landen op. De economische stagnatie doet pijn, met name in de zuidelijke landen die door het traag op gang komen van het toerisme extra getroffen worden.

Het herstel vindt plaats op basis van een inspirerende duurzaamheidsagenda. Naast het ter hand nemen van de energietransitie wordt een plaats ingeruimd voor initiatieven die passen in een kringloopeconomie. De afhankelijkheid van mondiale transportbewegingen vermindert.

De migratieproblematiek keert terug maar wordt door gezamenlijk optreden van de Commissie en de Raad het hoofd geboden. Opvang in de regio en het terugkeerbeleid lijken eindelijk enigszins te gaan werken, waardoor het toelaten van echte vluchtelingen geen al te grote controverses meer oplevert. 

De schuldenproblematiek en het monetaire beleid (2)

Schulden van landen worden problematisch. Dit leidt niet tot een grote, chaotische crisis maar wel tot een steeds terugkerend zwaar thema op de eurotoppen.

Alle ideeën voor een vervolmaking van de monetaire unie stuiten echter op verzet van enkele noordelijke landen. Hun parlementen vrezen een verdere versterking en institutionalisering van een transferunie.

Het meer en meer verschijnen van alternatieve munteenheden, zoals de ‘Diem’ van Facebook, de crypto-valuta en de experimenten met regionale digitale munten, doet het idee groeien dat digitale munten als basis voor transacties binnen een afgebakend ecosysteem, virtueel maar ook fysiek, daadwerkelijk kunnen gedijen.

Digitale euro geschraagd met monetair goud

Er is geen uitweg uit de schuldenproblematiek. Bovendien ziet de ECB de gewenste eurobonds niet van de grond komen. Bij ongewijzigd beleid zal de euro op de klippen lopen.

De ECB besluit dan ook tot een andere strategie, binnen haar mandaat. De digitale euro wordt versneld geïntroduceerd. Omdat de bankbalans vol staat met slechte leningen door de QE-opkoopprogramma’s en de noodleningen aan commerciële banken, besluit ze de digitale euro te schragen met monetair goud. Omdat de internationale rol van de dollar sterk is verzwakt, volgen andere belangrijke landen dit voorbeeld.

De mondiale geopolitieke ontwikkelingen en spanningen (3)

In de VS blijft het Trumpisme springlevend, het vergroot de spanningen tussen bevolkingsgroepen. Dit betekent dat ook Biden enige afstand houdt van Europa. De Obama-tijden herleven niet.

De coronacrisis heeft het centrale belang van de chipindustrie op de kaart gezet. China’s manoeuvres richting Taiwan zijn er dan ook vooral op gericht om controle te krijgen over de Taiwanese chipindustrie. Deze leiden tot grote zorgen in het Westen en nieuwe initiatieven voor een grotere productie-onafhankelijkheid.

Trend naar decentralisering

Groot-Brittannië ontworstelt zich als eerste land glorieus aan de coronacrisis. Het herstel van de economie laat echter op zich wachten. Na forse krimp als gevolg van brexit, omarmt London City de snelgroeiende wereld van crypto-valuta. Het wordt met deze zet weer een belangrijk financieel centrum.

Het Schotse streven naar volledige onafhankelijkheid sneeft, maar Schotland weet zijn regionale gedeeltelijke onafhankelijke status te versterken. Ook Catalonië en Lombardije worden onafhankelijker. Het versterkt de trend naar decentralisering in Europa.

De mate van EU-gezindheid van de bevolkingen in de eurozone en het resulterende politieke spectrum (4)

Hoewel het op 9 mei 2021 begonnen debat over de toekomst van Europa in eerste instantie het karakter heeft van het masseren der geesten richting ‘meer EU’, ontluiken er ook discussies over alternatieve modellen.

Dat de geopolitieke context en de grensoverschrijdende problematiek baat heeft bij een gezamenlijke aanpak staat voor velen buiten kijf. Toch laten hier en daar creatieve denkers van zich horen die de tunnelvisie van zowel de federalisten als de eurosceptici ter discussie stellen.

Derde weg

Er komt meer oog voor de implicaties van de grote verschillen in economische ontwikkeling en bestuurscultuur. Gevolg is dat er een derde stroming ontluikt die een middenweg zoekt tussen het fanatieke federalisme en het nihilisme van sommige eurosceptici.

De populistische partijen blijven actief maar zien hun opmars verzanden. De federatief georiënteerde partijen zien hun aanhang slinken.

De effectiviteit van de politieke besluitvorming op de nationale niveaus en in het Brusselse (5)

De Commissie heeft laten zien dat ze een aantal dossiers goed heeft aangepakt. Voor eenieder is de meerwaarde van samenwerking en coördinatie evident. Toch houdt de Raad vast aan een dominante rol van de gezamenlijke lidstaten.

De Nederlandse regering stelt vast dat ze enkele grote en belangrijk spelers op cruciale mondiale strijdtonelen, zoals de energietransitie en chipfabricage, op haar grondgebied heeft; Duitsland heeft haar omvang en krachtige industrie. In het algemeen zijn de noordelijke landen goed uit de coronacrisis te komen.

Dit tezamen geeft hen een grote stem in het hanteerbaar maken van de schuldenproblematiek. Ze halen plannen voor een verdere uitbreiding en het permanent maken van de coronafondsystematiek onderuit en smoren pogingen van de Commissie en de zuidelijke landen om verdere stappen te zetten richting schuldendeling en eurobonds.

De tijd is rijp voor een gedifferentieerde insteek

Ook in het Florence-scenario krijgt de EU te maken met de schuldenproblematiek, zij het niet in de vorm van een crisis. Hoewel ook nu de neiging bij de federalisten is om aan te dringen op een verdere centralisering, is in dit scenario de reactie van enkele landen, die gezamenlijk een doorslaggevende stem hebben, anders.

De waarde van een nauwe samenwerking op geopolitieke en andere dossiers wordt onderkend. Maar ook wint de positie terrein dat de EU alleen een bloeiende economie zal kennen als het economische en monetaire beleid meer gedifferentieerd wordt.

Euro wordt een ankervaluta

De ECB ziet meerdere bedreigingen op de euro afkomen – slechte schulden, gebrek aan centrale krachten, opkomst private crypto-valuta – en besluit de euro op andere leest te schoeien. De euro wordt in deze vorm een ‘stablecoin’ met monetair goud als onderliggende waarde.

Hiermee kan het de concurrentie met opkomende private crypto-valuta aangaan. Slechte schulden blijven op de balans van de ECB staan, maar omdat de goudprijs sterk is opgewaardeerd – zoals centrale banken dat in het verleden vaker hebben gedaan – zijn die gedecimeerd.

De euro wordt een ankervaluta. Nationale en regionale munten kunnen nu worden ingevoerd en gekoppeld aan de euro, waardoor weer een eigen monetair beleid kan worden gevoerd. Het maakt de weg vrij naar een meer gedecentraliseerde economie waarin landen en regio’s wel nog met elkaar samenwerken op vlakken waar dat nuttig en noodzakelijk is.

‘Charlemagne’ het meest waarschijnlijk?

Resumerend: in het Charlemagne-scenario schraagt de euro een federale EU. In het Westfalen-scenario komt er een schuldencrisis voordat het euro-raamwerk voltooid is: de euro valt.

In dit derde en laatste deel (het Florence-scenario) schetsen we een alternatieve toekomst die een plausibele is, omdat diverse in die richting wijzende technologische, sociale en politieke krachten onderhuids al vorm beginnen te krijgen.

Het meest waarschijnlijke scenario is echter ‘Charlemagne’, de eenwording. Er is zo veel politiek kapitaal in geïnvesteerd, dat het inderdaad bijna als ‘alternativlos’ kan worden bestempeld. Toch kunnen we de andere scenario’s ook niet uitsluiten.

Omdat het denken in scenario’s bij uitstek een raamwerk biedt voor geobjectiveerde discussie, zijn we zeer geïnteresseerd in de reflecties van de lezers van Wynia’s Week. Men kan reageren door een mail te sturen naar euro@scenexus.nl of door gebruik te maken van het formulier te bereiken via deze webpagina. De deadline voor reacties is woensdag 2 juni 12 uur. In een volgend artikel zullen we de reacties samenvatten.

Het bericht De toekomst van de euro: het Florence-scenario verscheen eerst op Wynia's Week.

Op zondag 9 mei ging het debat over de toekomst van Europa van start. Hoewel de tot medio 2022 durende conferentie over Europa gaat, zal de rol van de euro hierin bepalend zijn. Er zijn nog steeds onzekerheden over de toekomst van de euro.

Daarom bespreken we in deze serie drie scenario’s met daarbij ook de mogelijkheid voor lezers van Wynia’s Week om mee te denken. Het inleidende artikel verscheen op 8 mei en een bespreking van het Charlemagne-scenario op 15 mei.

Twee zaken willen we hier nog benadrukken. Bij het ontwikkelen van de verschillende euro-scenario’s gaat het niet om het aantonen van de (on)wenselijkheid ervan. Wel om het in kaart brengen van de onzekere drijvende krachten rond de mogelijke toekomsten van de euro, en daarmee de EU. Een individuele burger, onderneming of andere organisatie heeft hier geen invloed op, maar kan zich desgewenst rekenschap geven van wat kan gebeuren. Een regering van een lidstaat – zoals Nederland – zou wél actor in gerelateerde toekomstige ontwikkelingen kunnen zijn, mits het zich daarop voorbereidt en zich enig strategisch denken gunt.

In het Westfalen-scenario zijn de intenties van de Commissie en lidstaten niet anders dan in het Charlemagne-scenario. De schuldenproblematiek is ook nu de heikele kwestie, maar de omstandigheden zijn anders. De geopolitieke context wordt gekenmerkt door een meer nationale focus. Het Verenigd Koninkrijk is daarbij succesvol. Het EU-bestuur toont zich ineffectief en de euroscepsis neemt toe. Omdat de euro in haar huidige incarnatie ‘alternativlos’ is, valt die in deze omstandigheden ongewild en chaotisch uit elkaar onder het gesternte van een nieuwe schuldencrisis.

De economische en sociale ontwikkelingen (inclusief migratie) binnen de EU (1)

De coronacrisis slaat overal in de EU hard neer. Nadat de overheidsprogramma’s zijn uitgefaseerd loopt de werkloosheid in veel landen op. De coronafondsen van de EU bieden weinig soelaas. De economische stagnatie doet pijn, maar door de al scheve verhoudingen slaat die buitensporig neer in de zuidelijke landen. Omdat de coronamaatregelen nog naijlen, worden de landen met een omvangrijke toerismesector extra getroffen.

Deze omstandigheden leiden tot verhoogde intra-EU migratiebewegingen. Daarnaast zwelt de stroom economische vluchtelingen via de Middellandse Zee weer aan. Dit is wellicht niet vergelijkbaar met 2015, maar toch worden hier en daar de grenzen tijdelijk gesloten.

De schuldenproblematiek en het monetaire beleid (2)

Door de steun die door de EU-landen aan ondernemingen en burgers tijdens de coronacrisis is verstrekt zijn de schulden sterk toegenomen. Omdat opkomende landen en China economisch vertragen en ook de EU steeds meer problemen kent, stagneert de wereldeconomie. Slechte schulden nemen toe. Door de onderliggende financiële structuur ontstaat een niet op te lossen probleem.

De ECB heeft sinds haar oprichting actief het in de VS groot geworden schaduwbankieren, ofwel ‘market based finance’ omarmd. Het is een praktijk waarbij staatsleningen en andere activa door banken en non-banken worden gebruikt om leningen te financieren en kredietverlening te faciliteren. ‘Market based finance’ blijkt inherent instabiel. Liquiditeit voor het financieren van leningen is in goede tijden uitbundig aanwezig, maar droogt in tijden van stress snel op. De instabiliteit ontplofte in 2012 al in het gezicht van de ECB. Nu gaat het definitief mis.

Een scherpe toename van bedrijfsfaillissementen brengt een kettingreactie teweeg. Rentes stijgen niet alleen maar worden ook volatiel. De hoeveelheid onderpand die kan worden gebruikt voor financiering en doorrollen van uitstaande leningen krimpt. De ECB is niet in staat om de snel oplopende liquiditeits- en kredietrisico’s een halt toe te roepen. Er ontstaat een oncontroleerbare schuldencrisis die de Europese economie in een economische depressie doet belanden.

De mondiale geopolitieke ontwikkelingen en spanningen (3)

Al herleven oude tijden niet, de transatlantische band tussen de Europa en de VS wordt door het toedoen van Biden na het Trump-intermezzo grotendeels hersteld. Mondiaal zet de-globalisering echter door. De Amerikaanse en Europese invloed nemen af, die van China wordt groter, met name in eigen regio. Door deze ontwikkelingen neemt de wereldhandel af.

De Russen zien zich door interne problemen genoodzaakt de economische relatie met Europa te verbeteren, bijvoorbeeld via de verhoogde export van gas. Het nieuwe beleid van China om de economie te laten groeien door toenemende binnenlandse consumptie faalt. Om de aandacht af te leiden richt China haar vizier op Taiwan met nieuwe spanningen tot gevolg.

Het VK heeft zich door een daadkrachtig vaccinatieprogramma als eerste aan de coronacrisis ontworsteld. Daarnaast blijkt de Britse diplomatie succesvol en wordt er de ene na de andere handelsovereenkomst afgesloten. Een Schotse poging tot afscheiding mislukt. Het VK laat zien dat een Alleingang buiten de EU wel degelijk mogelijk is.

De mate van EU-gezindheid van de bevolkingen in de eurozone en het resulterende politieke spectrum (4)

Door de economische malaise, de migratieproblematiek en de gebleken corruptie bij het besteden van de coronafondsen krijgen de eurosceptici en de populistische partijen de wind in de zeilen. Het sentiment onder de Europese bevolking ten aanzien van de EU verslechtert. In sommige landen komen EU-sceptische partijen aan de macht, in andere landen verschuift het politieke midden onder invloed van populistische partijen meer richting EU-scepsis. Het doet nationale politici van lidstaten beseffen dat de tijd voor meer fundamentele samenwerking in de EU aan zijn einde komt. Het anti-euro sentiment is gegroeid door de hernieuwde discussies over de houdbaarheid van de eenheidsmunt.

De effectiviteit van de politieke besluitvorming op de nationale niveaus en in het Brusselse (5)

De reputatie van de Europese Commissie wordt er door diverse blunders en uitglijers niet beter op. Toch gaat zij door met opzichtige pogingen om zeggenschap van de individuele landen over te hevelen naar Brussel, ook op terreinen waar eerder de Commissie weinig bemoeienis mee had. Dit tot chagrijn van de lidstaten. Dit leidt tot voortdurende conflicten en ellenlange toppen. Toch blijft alles er zowel binnen de Commissie en de Europese Raad van regeringsleiders erop gericht om een zoveel mogelijk gezamenlijk beleid te voeren. Er is, vindt men, geen alternatief. Deze houding zorgt voor onoverkomelijke problemen tijdens de schuldencrisis.

Wat niemand wil is onvermijdelijk

In dit Westfalen-scenario loopt een nieuwe schuldencrisis uit de hand. De al voor de coronacrisis ingezette scheefgroei tussen noordelijke en zuidelijke landen verscherpt. De internationale kapitaalmarkt die vóór de crisis nog openstond voor de zuidelijke landen gaat voor hen op slot. De ECB heeft dit keer geen ammunitie meer om dit tegen te gaan.

Een combinatie van een nieuwe schuldencrisis en politieke impasse zorgt ervoor dat ‘echte’ eurobonds niet op de markt komen. Er wordt geen overeenstemming bereikt over de oprichting van ‘bad banks’. De ideeën voor een kapitaalmarktunie gaan de prullenbak in. Op het dieptepunt van de economische crisis mondt dit uit in een monetaire crisis.

De monetaire standaard faalt nadat die te knellend is gebleken. De economische depressie die erop volgt zorgt voor een giftig politiek klimaat. Er worden zondebokken gezocht. De spanningen tussen de lidstaten lopen op en dit resulteert uiteindelijk in het uiteenspatten van de federale Europese droom.

Dit gaat met grote kosten gepaard. Schulden worden gedenomineerd in de eigen herkregen valuta of afgestreept. Banken vallen om, verzekeringsmaatschappijen gaan failliet en de pensioenpot is minder gevuld dan gedacht. De boedelscheiding van de ECB-balans en de onttakeling van Target2 is uiterst gecompliceerd en duurt jaren.

Het hoeft geen einde in te luiden voor Europese samenwerking. Na de initiële pijn, zouden op termijn de economieën van de voormalige lidstaten profijt kunnen hebben van een opsplitsing. De onevenwichtigheden in de Europese economie worden weer gecorrigeerd via valutaschommelingen.

De politiek op Europees niveau kan zich volledig richten op die dossiers waar de noodzaak tot samenwerking evident is, zoals het klimaat, interne markt en productstandaarden. Andere vervolgscenario’s zijn ook mogelijk. Maar in ieder geval is de euro als krachtig ankerpunt in het mondiale geopolitieke krachtenveld een niet te realiseren ambitie gebleken.

Het bericht De toekomst van de euro: het Westfalen-scenario verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn nog steeds onzekerheden over de toekomst van de euro. Daarom bespreken we in deze serie drie scenario’s met daarbij de mogelijkheid voor lezers van Wynia’s Week om mee te denken. Het inleidende artikel verscheen vorige week.

Vooropgesteld, scenario’s zijn nooit beschrijvingen van gebeurtenissen die met zekerheid plaats zullen vinden. Ze kunnen plausibel zijn, maar nooit precies. Door het construeren van scenario’s ontstaat een beter inzicht in de drijvende krachten en hun samenhang.

De euro is een grote drijvende kracht achter de Europese politieke eenwording. De eenheidsmunt is echter zelf ook onderhevig aan verschillende drijvende krachten. In ons eerste artikel stipten we vijf belangrijke krachten aan die in de nabije toekomst het lot van de munt, en daarmee Europa, kunnen gaan bepalen.

Charlemagne: een krachtige positie voor de euro

‘Charlemagne’ is het eerste scenario. Hierin krijgt de euro een definitief krachtige positie. Het gaat gepaard met verdere Europese eenwording, een volledige bankenunie, een kapitaalmarktunie, eurobonds en het overhevelen van (nog) meer bevoegdheden naar Brussel.

Dit scenario zal zich naar ons oordeel voltrekken als de post-covid schuldenproblematiek problematisch blijkt en er een grote urgentie gevoeld wordt tot gezamenlijke positionering in het geopolitieke krachtenveld. Tegelijkertijd is een voorwaarde dat er op een aantal dossiers (migratie, benutting herstelfonds, klimaat, rechtstaat) naar Brusselse successen kan worden gewezen.

We bespreken nu het ‘Charlemagne’-scenario aan de hand van de vijf drijvende krachten die in het inleidende artikel zijn geïntroduceerd.

De economische en sociale ontwikkelingen (inclusief migratie) binnen de EU (1)

Het op slot zetten van economieën door de coronacrisis trekt een grote wissel op de mondiale economische ontwikkelingen. Globalisering krijgt een klap, de economische vooruitzichten verslechteren. Schulden nemen snel toe omdat overheden de economie blijven ondersteunen met fiscale uitgaven.

Op de kortere termijn blijkt het coronanoodfonds economisch gezien een bescheiden succes. De subsidies en goedkope leningen zorgen voor een economische impuls in de zuidelijke Europese landen. Ook zorgt het voor meer economische samenwerking op Europees niveau. Er wordt echter weer niet gekozen voor structurele economische hervormingen, wat de landen kwetsbaar maakt in economisch slechte tijden.

Migratiestromen blijven onverminderd groot, maar worden door gecoördineerd optreden in goede banen geleid. Diplomatie richting Turkije en Noord-Afrikaanse landen is succesvol, met name omdat de EU steeds meer met één mond spreekt. Oost-Europese landen slagen erin, ook door economische groei, hun inwoners meer aan zich te binden.

De schuldenproblematiek en het monetaire beleid (2)

Mondiaal nemen de schuldenproblemen toe. Non-performing loans op de bankbalansen in de EU bereiken het zwartste scenario van de ECB, 1400 miljard euro, veel hoger dan na de kredietcrisis van 2008 en de eurocrisis van 2011.

Na de eerste stappen op weg naar eurobonds door opzet van het noodfonds wordt besloten tot het opzetten van nationale ‘bad banks’. Dit is de enige manier om banken weer lucht te geven om tijdens een economische opleving weer voldoende krediet te laten creëren.

Zo wordt de basis gelegd voor invoering van een volledige bankenunie, een kapitaalmarktunie en eurobonds. Vanaf dat moment is het voor de ECB weer mogelijk om monetair beleid te voeren dat lijkt op de periode voor de crisis van 2008.

De Europese rentes convergeren en via het banksysteem, dat nu ook Europees is gereguleerd, kan de ECB weer uniform onderpandbeleid toepassen. De kapitaalmarktunie helpt daarbij, omdat er steeds meer grensoverschrijdend financieel verkeer ontstaat.

De mondiale geopolitieke ontwikkelingen en spanningen (3)

De interne politieke en sociale verdeeldheid in de VS en het VK nemen toe, wat onrust brengt op de mondiale kapitaalmarkt. De brexit blijkt blijvende negatieve gevolgen te hebben voor de Britse economie. Dit neemt definitief de wind uit de zeilen van degenen binnen de achtergebleven EU-landen die een dergelijke stap nog propageerden. China blijft verder groeien en manifesteert zich in toenemende mate, en steeds agressiever, op het wereldtoneel.

De VS blijven zich ook na Trump, zij het diplomatieker, terughoudend richting Europa opstellen. De pogingen om gaspijpleiding Nord Stream 2 te stoppen hebben in Duitsland en de EU veel kwaad bloed gezet. De door de VS geforceerde stap richting Europese zelfredzaamheid vergroot het zelfvertrouwen van Europese bestuurders.

De mate van EU-gezindheid van de bevolkingen in de eurozone en het resulterende politieke spectrum (4)

Het sentiment van de bevolking van lidstaten ten opzichte van de EU verschilt per land. Toch is die niet overal negatief. Het sentiment wordt doorgaans gunstiger als de economie groeit en er zich geen financiële crises voordoen.

In dit scenario wordt het sentiment gunstiger juist omdat zich grote crises voordoen. De coronacrisis en de erop volgende schuldencrisis worden door de EU en andere Europese instituties zonder veel tegenspraak aangegrepen om meer vaart te maken richting centralisering van de politieke macht. Hoewel er behoorlijk wat sceptici blijven, kiest een toenemend deel van de Europese bevolking voor de crisisaanpak van de EU.

De effectiviteit van de politieke besluitvorming op de nationale niveaus en in het Brusselse (5)

Naast effectief optreden in de diverse migratiedossiers toont de Commissie zich daadkrachtig in het uitvoeren en controleren van de corona-herstelplannen. De Commissie breidt op diverse terreinen stapje voor stapje haar macht uit, ten koste van de Raad.

Een grote stap wordt gezet als het vetorecht van lidstaten bij ingrijpende besluiten wordt omgezet in een gekwalificeerde meerderheid. Een informatiecampagne richting de bevolking van de eurolanden blijkt effectief.

De hernieuwde mogelijkheden tot vakanties in zuidelijke landen voor de noorderlingen alsmede het goed besteden van de coronagelden in de zuidelijke landen spelen in dit verband een rol.

De langere termijn implicaties van Charlemagne zijn niet per se zonnig

Samenvattend: na de coronacrisis volgt een stagnerende mondiale en Europese economie, er komen oplopende geopolitieke spanningen en er ontstaat een nieuwe schuldencrisis. Deze wordt aangegrepen om tot meer samenwerking te komen. Ondanks twijfels bij de bevolking in verschillende lidstaten, verslechtert het sentiment ten opzichte van de EU niet.

Dit ‘Charlemagne’-scenario is niet per se zonnig, al zou dit kunnen (het wordt in ieder geval vaak aangenomen). Hoewel in barre tijden solidariteit op zijn plaats is, betekent een permanente schuldendeling het socialiseren en wegmasseren van risico’s en slecht bestuur.

Op den duur kan dit leiden tot grote ondoelmatigheid. De economische ontwikkeling van álle lidstaten loopt dan vast in een Brussels bestuurlijk moeras van potentieel ondermaatse instituties.

Daarnaast zal de eenwording kwesties met zich meebrengen op het gebied van taal, afstand burger-besluitvorming, vervreemding, een aangetast zelfbeschikkingsrecht en effecten van interne migratie.

De transferunie als prijs voor geopolitieke slagkracht

In dit Charlemagne-scenario zal sprake zijn van een groter vertrouwen in de euro en daarmee een vergemakkelijkte kapitaalinstroom. De mondiale kapitaalmarkt zal steeds meer gebruik gaan maken van eurobonds als financieel onderpand, waardoor de euro internationaliseert. De EU kan zich dan op gaan stellen als geopolitieke factor en de globalisering gaat verder met een krachtiger stem voor Europa. 

Het scenario is gestileerd en gebaseerd op het huidige krachtenveld dat wordt gevangen in de door Angela Merkel geïntroduceerde term ‘Alternativlos’: de transferunie als prijs voor geopolitieke slagkracht.

Of de toekomst dicht tegen deze versie aan gaat schuren is niet te zeggen, al wijzen de meeste tekenen in die richting. Om de waarschijnlijkheid van deze ontwikkeling in te schatten hebben we echter nog alternatieve scenario’s nodig.

Volgende week ‘Westfalen’: het opbreken van de euro.

Het bericht De toekomst van de euro: het Charlemagne-scenario verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel de conferentie over de Europese Unie gaat, zal de rol van de euro bepalend zijn. Forceert de eenheidsmunt een Europese transferunie, keert de munt terug naar haar oorspronkelijke mandaat, of staat ze aan de basis van een Europese desintegratie?

Wat opvalt in het euro-dossier is dat overheden van lidstaten en bestuurders van de Europese Centrale Bank (ECB) vaak speelbal zijn van oncontroleerbare geopolitieke en economische krachten. Die lijken hen eerder te overvallen, dan dat er grip is op de situatie. Adhoc-beleid en improvisaties hebben echter een grote impact op het functioneren van de eenheidsmunt. Die is sinds de invoering in 1999 dan ook flink van rol veranderd.

Van enthousiasme naar tegenslag…

Aanvankelijk was er sprake van groot vertrouwen. Vrijwel zonder morren omarmde het publiek de euro en ogenschijnlijk rimpelloos volgde na de elektronische introductie in 1999 de fysieke introductie op 1 januari 2002. Al snel ontstonden er echter krasjes op de munt.

Zo gleed de waarde ervan snel weg ten opzichte van de dollar. Het noopte toenmalig ECB-voorzitter Wim Duisenberg tot een mislukte interventie. En middenin in de kredietcrisis van 2008 verhoogde Jean-Claude Trichet, de opvolger van Duisenberg, de beleidsrente van de ECB, om de eerstvolgende vergadering schielijk op het besluit terug te keren omdat de crisis zich verdiepte.

…en toen bleken de Grieken geen Duitsers…

Beslissingen rondom wisselkoers en beleidsrente waren echter niet de grootste zorg voor de ECB-directie. Belangrijker was het harmonieus integreren van de verschillende banksystemen van de lidstaten. Daarvoor was het noodzakelijk dat de staatsleningen van de lidstaten door Europese commerciële banken gelijkwaardig werden behandeld. De Griekse staatslening moest even veilig zijn als de Duitse. Specifiek ECB-beleid moedigde de gelijke behandeling aan. Toen in 2010 bleek dat de Grieken geen Duitsers waren geworden, ontplofte het beleid in het gezicht van de ECB. De eurocrisis was geboren.

De eenheidsmunt veranderde door de reactie op crises van gedaante. De focus verschoof van het streven naar ‘prijsstabiliteit’ naar het beïnvloeden van rentestanden en houdbaar houden van de toenemende Europese schulden. Tijdens deze verschuiving, van 2010 tot 2015, is er veel debat geweest over de rol van de ECB en de euro.

…en zo werd de ECB een politieke bank.

Dat is niet vreemd. Door deze verschuiving is de eenheidsmunt een politiek instrument geworden en de ECB dus een politiek instituut. De bank kan het Europese project maken of breken.

Opvallend hierbij: de macht van de ECB nam toe, maar het debat verstomde. Toch is het laatste woord nog niet gezegd. Door de snel oplopende schulden, de sombere economische vooruitzichten en de wisselende Europese sentimenten aangaande de euro is er rond de toekomst van de euro wel degelijk nog steeds onzekerheid.

Hoe kunnen overheden en bestuurders het beste omgaan met de onzekerheid rondom toekomstige ontwikkelingen? Het nemen van 100% van de besluiten bij 50% van de informatie: dit is één van de gevleugelde uitdrukkingen die de nog altijd niet bezworen coronacrisis ons heeft opgeleverd. Met andere woorden, wat besluitvorming vaak moeilijk maakt is de onzekerheid.

Als het gaat om de grotere, contextuele onzekerheden is het denken in scenario’s een goede manier om daar enige greep op te krijgen. Het stelt ons in staat om na te denken over wat er zou kúnnen gebeuren en met name wat de samenhang is tussen de drijvende krachten die onze toekomst vorm gaan geven. In die zin worden scenario’s ook wel ‘herinneringen aan de toekomst’ genoemd. Zo kunnen we trachten situaties waarin ‘het ons overkomt’ te vermijden en, indien maar enigszins mogelijk, te anticiperen op onzekere toekomstige ontwikkelingen.

De scenario’s van Shell

Shell was het eerste bedrijf in de wereld dat de scenariomethode succesvol aan haar strategisch methodologisch repertoire toevoegde. Al in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd daarmee nagedacht over de mogelijkheid van het ontstaan van oliecrises, die er inderdaad kwamen. In de jaren tachtig werd de val van de muur voorzien.

De Shell-scenario’s uit 1992, die de periode 1992-2020 bestreken, maakten gewag van de mogelijkheid van een populistische en nationalistische reactie op de globalisering, compleet met een fragmentatie van het politieke spectrum en de bouw van fysieke barrières om migratie te ontmoedigen. Brexit, Trump en de diverse verwante ontwikkelingen passen naadloos in één van de twee scenario’s (‘Barricades’) uit 1992. De mogelijkheid van een grote financiële crisis aan het einde van het eerste decennium van de nieuwe eeuw werd in de scenario’s van 1998 onderkend.

Scenario’s voor de euro: Charlemagne, Westfalen en Florence

Bij scenariodenken gaat het erom te bezien welke fundamentele drijvende krachten voor een bepaald vraagstuk belangrijk zijn. Naar ons idee zal het wel en wee van de euro bepaald worden door een reeks factoren die onderling samenhangen en waarvan de belangrijkste zijn:

• De mondiale geopolitieke ontwikkelingen en spanningen;
• De economische en sociale ontwikkelingen (inclusief migratie) binnen de EU;
• De mate van EU-gezindheid van de bevolkingen in de eurozone en het resulterende politieke spectrum;
• De schuldenproblematiek en het monetaire beleid;
• De effectiviteit van de politieke besluitvorming op de nationale niveaus en in het Brusselse.

Bij het opstellen van scenario’s gaat het er nu om de verschillende mogelijke uitkomsten van die fundamentele drijvende krachten op een logische wijze te combineren. Daarmee komen we op drie scenario’s, die overigens niet zullen verbazen. We stippen ze hier, met passende benamingen, in het kort aan.

Charlemagne (het convergentiescenario: de euro is ‘Alternativlos’): Door de geopolitieke constellatie en de implicaties van de schuldenproblematiek post-corona wordt verdere eenwording het dominante narratief, nog sterker dan het nu al is. Dit wordt mogelijk gemaakt door successen op andere terreinen waardoor het aanzien van het EU-bestuur stijgt.

Westfalen (het opbreekscenario: de euro wordt onhoudbaar): De schuldenproblematiek post-corona hangt als een molensteen om de eurozone en beheerst het Europese discours. Diverse andere ontwikkelingen (migratie, corruptie, kwesties met betrekking tot de rechtstaat) drijven de eurolanden verder uiteen. Het Brusselse bestuur blinkt uit door ineffectiviteit. Het uiteindelijke opbreken van de euro zal altijd gezien worden als een politiek ongeluk.

Florence (het hybride scenario: de euro wordt geschoeid op een andere leest): De schuldenproblematiek post-corona hangt als een molensteen om de eurozone en beheerst het Europese discours. De verschillen tussen de landen post-corona worden nog groter dan ze al zijn. Het dominante narratief wordt dat in die context een eenvormige euro niet langer houdbaar is. Met succes wordt een hybride oplossing gevonden, waarbij de euro behouden blijft maar waarbij landen daarnaast hun eigen (digitale) munten gaan gebruiken.

In de volgende afleveringen van Wynia’s Week zal steeds één scenario nader worden uitgewerkt. Na elk scenario stippen we kort aan wat de voor- en nadelen zijn van elk van deze scenario’s voor de Nederlandse bevolking. Dan zal ook worden aangegeven hoe lezers kunnen reageren.

De conferentie over de toekomst van Europa gaat van start. Laten we die aangrijpen om nú, en niet pas als de feiten daar zijn, na te denken over de volgende grote transformatie waar we post-corona waarschijnlijk mee geconfronteerd worden: de schuldenproblematiek in Europa en, daarmee verbonden, het lot van de euro.

De schulden stapelen zich op, voor sommige EU-landen tot op onaanvaardbare hoogte, de coronacrisis blijkt een alibi voor alweer nieuwe stappen richting verdieping van de monetaire unie, er wordt gemorreld aan de begrotingsregels, er wordt gesproken over het wegstrepen van schulden, eurobonds worden ingevoerd zonder ze zo te noemen.

Al deze ontwikkelingen onttrekken zich aan de aandacht van het politieke theater in Den Haag, waar de focus vooral gericht is op het vraagstuk wie wat wanneer over wie gezegd heeft. En toch kunnen die ontwikkelingen van existentiële betekenis zijn voor dit land en haar inwoners, voor haar welvaart, zelfbeschikking, identiteit en algeheel welbevinden. Volgende week in deze serie over de toekomst van de euro: Charlemagne, het scenario met ‘Meer Europa’.

Het bericht Hoeveel toekomsten zijn er voor de euro? Het zijn er drie. verscheen eerst op Wynia's Week.