Het is de achtergrond waartegen de roman Eeuwig Schaak van Madelon Beusink zich afspeelt. De hoofdpersoon is de jonge, mooie ambitieuze Alma die bij technologiebedrijf SCIM werkt, in het centrum van de macht. Aan de top van het bedrijf staat de Club van Tien die de wereld steeds beter maakt, dankzij controletechnologie. De Aperta – een soort chip in je lichaam- is zo’n foefje voor verbetering. Daar blijft het niet bij. De knappe koppen bij het bedrijf innoveren en ontwikkelen graag door. Waakzaamheid is tenslotte geboden want er zijn nog altijd mensen die niet willen inzien dat continue controle collectief geluk brengt voor iedereen.

Veiligheid is Vrijheid

De roman leest niet alleen als een sneltrein, maar biedt ook een inkijkje in de binnenwereld van de Maakbare Mens die ik tussen de regels door beschrijf in mijn non-fictieboek met de gelijknamige titel. De Maakbare Mens is in mijn boek een kleurloze, ietwat kleinzerige modelburger met een lage tolerantiegrens. ‘Hij’ is maar al te blij dat alles voor hem wordt uitgedacht en geregeld. Ook voor hoofdpersoon Alma is autonomie inleveren – en af en toe straffen uitdelen aan mensen die niet meewerken – een kleine moeite voor een ideale wereld.

Toch is Alma geslaagder dan de door mij geschetste karikatuur. Zij kent liefde, houdt warme herinneringen aan haar ouders en is er oprecht van overtuigd dat het bijsturen van mensen de beste manier is om de wereld veilig te houden. Veiligheid ís voor haar vrijheid. Zij heeft ook niet het idee dat zij geen vrije wil heeft. Sterker nog: ze heeft het gevoel dat ze haar eigen touwtjes in handen heeft, aangezien ze zélf invloed heeft op haar Score. Zo kan ze ervoor ‘kiezen’ met dierbaren te breken als blijkt dat zij het wereldbeeld van haar geliefde superieuren eerder als een zielloze dystopie ervaren.

Eeuwig Schaak heeft overeenkomst met thrillers als The Circle van Dave Eggers, maar doet ook denken aan Aldous Huxley’s klassieker Brave New World, in een strakker jasje. Ook daarin gaan maakbare veiligheid, gezondheid en geluk boven elke vorm van wilde vrijheid. En ook daarin wordt de wereld gerund door een kleine wereldelite. In Beusinks roman is die wereldregering er gekomen na een periode van zware jaren waarin ‘angst voor een onzichtbare vijand’ zorgde voor diepe verdeeldheid, plunderingen, schaarste en schulden. Gelukkig was daar de wereldregering om de rust en stabiliteit te herstellen.

Alom aanwezige technologische controle is ook in andere, recente toekomstromans aanwezig, zoals in Het Lied van Europa van Leon de Winter. Ook hier wordt de totalitaire staat geïnstalleerd na chaos en een neergeslagen opstand. Iedereen wordt daarna in de gaten gehouden, behalve in ‘de dode hoek’ van je huis waar camera’s net niet bij kunnen. In Eeuwig Schaak nemen rebellen hun toevlucht tot pen en papier. Zoals Alma’s vader die nog herinneringen heeft aan zijn eigen jeugd met muziek, meisjes, voetbal en stiekem roken.

Conformisme voor ‘gezondheid’

Al die toekomstromans zijn boeiend, en beklemmend. Wat vooral beklemmend is, is dat dit fictieve genre vaker op de werkelijkheid lijkt. Historicus Coen de Jong beschreef in Dwingeland eerder al de parallellen tussen onze samenleving en George Orwells roman 1984. In de toekomstroman De Witte Kamer, in de jaren tachtig geschreven door muzikant en schrijver Ernst Jansz, is ‘De hele Westerse wereld een oligarchie geworden waarin geen plaats meer is voor verdraagzaamheid, fatsoen en medemenselijkheid.’ Dat doet denken aan onze tijd. Ook in mijn boek zijn de ingrediënten voor zo’n toekomst te proeven.

De teksten daarvan dateren vooral uit de coronatijd, een periode van controle en conformisme voor collectieve ‘gezondheid’. Een periode die niet op zichzelf staat. Gezondheid, veiligheid en gemak zijn belangrijke basisgeboden in onze tijd, zoals ik in het boek betoog. De nieuwe ideale wereld is ‘duurzaam’, ‘divers’ en digitaal en wordt het liefst bereikt via flink sleutelen aan gevoelens, gedachten en gedragingen.

Veel goeds komt daar niet van. De grote belangstelling voor gedragsbeïnvloeding – niet zelden ingegeven door internationale agenda’s – leidt tot blikvernauwing. Verplichte en vrijwillige technologisering vergemakkelijkt controle en conformisme. Elke dag zijn er maatregelen – van cashlimieten tot censuur en een ‘bloemenban’ – die het risico vergroten dat we menselijke vrijheid cancelen.

Essentiële vragen

Het verschil met Eeuwig Schaak is dat de door technocraten gedroomde wereld in de fictieve wereld van de roman verder geperfectioneerd is. Bij het ontmoeten van nieuwe mensen kun je terugvallen op je match rate om zo teleurstellingen te voorkomen. Eten bestellen doe je via je scherm in huis. ‘Ondermijnende’ dwarsdenkers of ‘complotdenkers’ worden succesvoller in het gareel gehouden door geavanceerde digitale controle gekoppeld aan een strakker systeem van belonen en straffen. Voor de gezondheid zijn er vitality checks en verplichte supplementen. Alleen over het weer valt nog wat te klagen, al past regen, wind en een donker weerdecor goed bij het gemoed van de mensen die nog durven te twijfelen. Alma neemt vaak een lange douche om bij te komen; als het aan onze eigen ‘klimaatfanaten’ ligt is dat juist fictie.

Rode draad door veel toekomstboeken zijn essentiële vragen over onze tijd. Kernvragen van Eeuwig Schaak zijn: Hoe behouden we onze menselijkheid in het tijdperk van technologie? En: Wat is vrijheid in een wereld waar elke actie wordt gemonitord en geanalyseerd? Die vragen worden verbeeld via verschillende perspectieven van drie generaties. In de synopsis wordt dat verwoord als ‘de strijd tussen traditionele waarden en onvermijdelijke technologische vooruitgang’. Toch is vooruitgang niet altijd vooruitgang. Wie in de vrije wil gelooft zal het ook niet als onvermijdelijk zien. Ook al verbaast een van de wereldleiders in het boek zich er vaak over hoe makkelijk het is om met de vrije wil te experimenteren. Met meer verbeeldingskracht in het heden, blijft het bij fijn griezelen bij fictie.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek De Maakbare Mens. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Toekomstromans als Eeuwig Schaak lijken geen fictie meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Net als bij veel anderen is mijn liefde voor het songfestival verbonden met mijn jeugd; met nostalgische songfestivalklanken in het ouderlijk huis, toen nog standaard gezongen in de eigen taal.  Typische songfestival termen (‘douze points’) en songfestivaltradities horen erbij, zoals punten geven aan de inzendingen. Jaren later worden die tradities met manlief en andere fans in ere gehouden. Jureren gaat uiteraard gepaard met scherp commentaar, al moet je tegenwoordig opletten dat het politiek-correct blijft.

Mythe 1: Oost-Europa heeft het songfestival verpest

Niet iedereen is even enthousiast. Een veelgehoorde klacht: Oost-Europa heeft het festival verpest. Dat misverstand is vooral hardnekkig in Nederland, en niet zonder reden. Met winnende parels als ‘De Troubadour’ (1969) van Lenny Kuhr en ‘Ding-a-dong’ van Teach-IN (1975) was Nederland ooit een songfestivalland. In de beginjaren, de jaren vijftig, won Nederland zelfs twee keer. In latere decennia gaat het ook best redelijk. De jaren negentig zien wisselende successen, met als hoogtepunt een vierde plek voor ‘Hemel en aarde’ van Edsilia Rombley in 1998.

Daarna gaat het bergafwaarts. Wat de schrijvers Dave Boomkens en Richard van de Crommert van Het Grote Songfestivalboek ‘de negen magere jaren’ noemen, valt samen met de komst van nieuwkomers op het festival. In de jaren negentig – na de Koude Oorlog en het uiteenvallen van Joegoslavië – debuteren deelnemers als Rusland, Polen en Kroatië. Begin 21^e eeuw komen daar meer landen bij, zoals Servië, Albanië, Georgië en Azerbeidzjan.

Vanaf 2004 wordt ook een nieuw systeem geïntroduceerd; landen moeten zich nu in twee halve finales kwalificeren voor een finaleplek. Het eerste jaar gaat dat nog, maar vanaf 2005 lukt het Nederland acht jaar lang niet om een finaleplek te bemachtigen.

Het gebrek aan succes gaat gepaard met klachten. Met Oost-Europese landen die op elkaar stemmen, zou ons land geen eerlijke kans maken op een overwinning. In werkelijkheid winnen in die jaren (2005- 2012) slechts drie Oost-Europese nieuwkomers: Servië, Rusland en Azerbeidzjan. De meeste winnaars zijn gewoon oudgedienden, zoals Griekenland, Noorwegen en Duitsland. Het uitblijven van Nederlands succes ligt meer aan de kwaliteit van de liederen. Maar ook goede zangeressen komen niet verder dan de halve finale. Dat heeft vooral te maken met niet meebewegen met trends.

Anouk

Klachten over vriendjespolitiek zijn niet helemaal onterecht, al blijft dat niet beperkt tot Oost-Europese stemmers. Ook de startpositie van landen blijkt van invloed op het oordeel van televoters. Daarop wordt besloten om vakjury’s weer een stem te geven. De helft van de punten komt van de kijkers, de andere helft van ‘professionals’. Aan de magere jaren van Nederland komt in 2013 een eind door Anouks deelname met ‘Birds’. Daarna gaan we weer omhoog, met als voorlopig hoogtepunt de songfestivalzege van Duncan Laurence in 2019.

Mythe 2: Het songfestival is een freakshow, de muziek doet er niet toe

Vooral liedjes uit de jaren zestig, zeventig en tachtig zijn klassiekers geworden. Is er iemand die Waterloo van ABBA niet kent, of die niet één keer heeft mee geblèrd met Johnny Logans Hold me Now. Of nog beter: heeft geswingd op J’aime, j’aime la Vie van de Belgische kindster Sandra Kim. Ook recenter leverde het festival veel hits. Uit het Oosten komen eveneens mooie liederen, een van de vele ondergewaardeerde liedjes is wellicht Jan Jan van de Armeense Inga & Anush uit 2009.

Natuurlijk doet de act er ook toe. Visuele effecten, hilarische kostuums, theater en komische kwinkslagen zijn vaste prik. Lange tijd negeert Nederland dat gegeven. Pas in recentere jaren is er meer aandacht voor de ‘show’. Dit jaar belooft de regisseur van Joost Klein zelfs een revolutionaire act. Hij spreekt van ‘een nieuwe vorm van de maanlanding en fysiek bijna onmogelijk’. De eerste beelden tonen vooral ‘rariteiten’, zoals een blauwe kippenpak, waardoor de inzending is gezakt in de peilingen.

Een garantie voor succes is een goede of spectaculaire act ook niet, want wat hip of origineel is, is onderhevig aan golfbewegingen. Oneindig veel glitter en glamour is in sommige jaren de norm. Een tijdlang scoren vooral ‘novelty acts’. Finland wint zo in 2006 het festival met ‘Hard Rock Hallelujah’. Dat de bandleden zijn verkleed als monsters bevestigt het beeld van een freakshow. Invloeden van ‘folkmuziek’ zijn hot in de jaren nul, terwijl het in andere jaren draait om ballads. En wat voor wijn geldt, geldt ook voor het songfestival. Er zijn slechte en goede jaren, al blijft dat een kwestie van (wan)smaak. 

Bij een goede inzending zijn zowel de act als de artiest het liedje en de marketing in orde. Voldoende budget is ook belangrijk, en gelukkig raakt ‘camp’ nooit uit de mode. Maar hoe gek de deelnemers ook doen of zijn uitgedost; uiteindelijk kunnen ze ook goed zingen. Althans de meesten. 

Mythe 3: Politiek speelt geen rol op het songfestival

In 2022, kort na het uitbreken van de Oekraïne-oorlog, stemmen de kijkers de Oekraïense inzending van Kalush Orchstra naar nummer één. Een jaar eerder heeft Oekraïne pas echt een goed nummer: Shum van de Oekraïense electro-folkband GO_ A, maar dat nummer eindigt ‘slechts’ op de vijfde plaats. Typerend is wellicht ook de nek-aan-nekrace tussen Rusland en Oekraïne in 2016, die wordt gewonnen door de Oekraïense Jamala.

De bijna zeventigjarige geschiedenis van het festival kent subtiel en minder subtiel politiek protest. Politiek hoort evenveel bij het songfestival als windmachines en modulaties. Daar zitten wel grenzen aan: de Songfestivalorganisatie liet een toespraak van president Zelenski niet toe op het festival. Ook de oproep om Israël dit jaar uit te sluiten van deelname kreeg geen gehoor. Volgens songfestivalbaas Martin Osterdahl is het Eurovisie Songfestival niet de plek waar wereldwijde conflicten kunnen worden opgelost. En hij heeft gelijk: laten we ‘hysterie’ vooral beperken tot de acts.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek De Maakbare Mens. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Politiek hoort bij het Songfestival maar laten we de hysterie beperken tot de acts verscheen eerst op Wynia's Week.

In zijn boek De gezagscrisis beschrijft filosoof Ad Verbrugge hoe er na de ‘bevrijding’ van het individu in de jaren zestig een nieuwe zakelijke orde kwam: een optimale inrichting van economie, samenleving en wereld, geleid door ‘systeembouwers’ als bedrijfskundigen en andere ‘deskundigen’. Hij vertelt ook over de grenzen van die ‘maakbaarheid’: ‘De kredietcrisis van 2008 toonde de grenzen van financiële deskundigheid, religieus-extremistische terroristische aanslagen ondermijnden de seculariseringsthese van vele sociologen, en de coronacrisis liet zien dat de medische wetenschap maatschappelijke vraagstukken niet kan vervangen,’ zegt hij in HP/De Tijd.

De mens is het mikpunt geworden

De systeembouwers van de jaren twintig zijn de gedragsdeskundigen. Je zou ze dominees kunnen noemen, want zij weten beter wat goed is voor ons. Of het nu gaat om klimaatzorgen of corona: de oplossing ligt in gedragssturing. Zijn we onvoldoende gezond? Verban alcohol uit sportkantines, reguleer taartjes trakteren op het werk en verbied sigarettenverkoop in supermarkten. Corona? Start een gedragsunit die uitzoekt hoe je met psychologische oorlogsvoering ervoor zorgt dat mensen de maatregelen opvolgen. Klimaat? Hetzelfde verhaal. Dierenleed? Verwijder paarden uit draaimolens om een ‘verkeerd’ beeld van dieren te voorkomen.

‘Alles is gedrag’ luidt een van de hoofdstukken van mijn boek De maakbare mens dat in mei 2023 verscheen. Daarin beschrijf ik hoe de maakbare samenleving naar binnen is gericht: de mens is het mikpunt van de maakbare samenleving geworden. De risicoloze utopie – lees:  de digitale, ‘duurzame’ en diverse samenleving waarin gezondheid, gemak en veiligheid goden zijn – is binnen handbereik via goed gedrag van de burger. Dat gaat gepaard met bemoeizucht en betutteling, maar ook met vingerwijzen naar verkeerd gedrag. Het bovenstaande data-onderzoek richt zijn pijlen weliswaar op omgevingsfactoren, maar gedragsverandering blijft het vanzelfsprekende vertrekpunt. Gedragssturing is genormaliseerd.

Net als eerdere ‘systeembouwers’ kampen de gedragsdominees met grenzen. De transitie naar een duurzame, diverse, digitale samenleving staat bol van de paradoxen die haaks staan op de basisbeloften van de maakbare samenleving: gezondheid, veiligheid en uiteraard gemak. Duurzaamheid is niet gezond, denk aan massale bomenkap en diersterfte door groene maatregelen. Diversiteit van opvattingen of minderheden die niet in een hokje te duwen zijn, zorgen voor groot ongemak. Digitalisering wordt opgedrongen maar is getuige ‘de hetze’ tegen sociale media ook al niet ‘veilig’, en al zeker niet altijd gemakkelijk.

Een van de grootste risico’s van de alom aanwezige nadruk op goed gedrag – ik kan daar elke dag een nieuw voorbeeld van geven – is uniformiteit. En daarmee een hoge intolerantie voor alles wat afwijkt. Beïnvloeding brengt niet alleen betutteling, bemoeizucht en – niet onbelangrijk – meer belastingen, maar ook blikvernauwing en buitensluiting van tegengeluiden.

Intolerantie voor de risico’s van het leven is de rode draad door de maakbare samenleving. Elke onvolkomenheid moet worden voorkomen via meer maatregelen, het liefst automatisch geregeld via algoritmes of AI. In gezondheidszorg ligt de nadruk op preventie via leefstijlinterventies, veiligheid draait om nul risico’s. Zero tolerantie geldt ook voor verkeerde meningen, bijvoorbeeld in de cancelcultuur waarin mensen worden uitgewist. Of in de strijd tegen desinformatie waarbij verkeerde meningen moeten worden voorkomen door het preventief verwijderen van onwelgevallige opinies.

Tussen de regels door schets ik ook een portret van de maakbare mens. De modelburger komt er niet goed af. Hij/zij/X is gemakzuchtig, kortzichtig, kleinzerig en vooral onverdraagzaam. Voor andere opvattingen en levensstijlen, maar ook voor ‘klein leed’ zoals rook op een schilderij of ‘te veel’ blanken in een historische film.

Alles moet ‘mathematisch’ worden opgelost

Bleef het maar bij wat ‘wokeness’ of steeds absurdere betutteladviezen. Maar de maakbaarheidsmanie zit in alle haarvaten van de samenleving. De natuur is maakbaar, gevoelens en gedachten ook. Consensus en conformisme beheersen de wereld van media en politiek. De modelburger leeft in een modellenmaatschappij waarin elk probleem ‘mathematisch’ opgelost moet worden. Alles wat niet in modellen of metingen te vatten is, bestaat niet. De modelburger zelf lijkt op een oersaaie robot die regels uitvoert. Hij is gezond en veilig, spuwt de juiste meningen eruit, maar zijn menselijke gelaagdheid is zoek.

God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland. Misschien zijn we hier vatbaarder voor de illusie dat het creëren van de ideale mens en maatschappij via technologische en psychologische ingrepen een optie is. Maar ik ken ook de liberale, zelfs antiautoritaire kant van Nederland. Helaas is de liberale gedachte dat iedereen vrij is om te doen en laten wat hij wil zolang het anderen niet direct schaadt, al een tijdje losgelaten. Bij het antirookbeleid viel het mij voor het eerst op dat het beleid niet is gericht op het voorkomen van gezondheidsschade bij anderen, maar op het uitroeien van de laatste rokers. Tijdens de zware ziekte van mijn vrijheidslievende vader zag ik de schaduwkanten van protocollengeneeskunde. Eerder merkte ik al dat de academische wereld evenmin vrij is van ‘kuddegedrag’.

Dat de illusie van maakbaarheid totalitair is werd duidelijk in coronatijd. Vragen stellen was verdacht, zelf nadenken niet gewenst, volgzaamheid de norm. Het virus moest ten koste van menselijkheid worden verslagen. De dreiging van een digitale dystopie werd reëel. Digitale controle is sindsdien in een stroomversnelling geraakt. De coronapas werd een internationaal vaccinatiepaspoort. Nu hangen de Europese digitale identiteit, de digitale euro en toezichtdrones boven onze hoofden. Zelfs in de supermarkt of in de auto is digitale controle normaal.

Denken dat alles maakbaar is, is geloven in een schijnwerkelijkheid. Een geloof dat mensen vaker met dwang en drang reduceert tot middelen. Het maakbaarheidsproject staat haaks op vrijheid en is een fundamentalistische ontkenning van leed en leven in zijn verschillende facetten. Het onbehagen over opgedrongen volmaaktheid borrelt ook op. Het verlies van vrijheid, vertrouwen en verbeelding wordt breed gevoeld, merkte ik aan de reacties op mijn boek. Daarin bevragen diverse denkers vastgeroeste dogma’s. Tegelijk met De maakbare mens verschenen andere boeken die de controlestaat bekritiseren, zoals De integrale staat van Paul Frissen. Desondanks draait de maakbaarheidsindustrie automatisch door.

Onze tijd is hysterisch

De maakbare samenleving lijkt op een gevangenis waarin elke stap voortdurend wordt gemonitord, terwijl je bij echte nood op jezelf bent aangewezen. ‘De overheid controleert niet wat het moet controleren, maar wat het kan controleren’, zei mentaliteitshistoricus Henri Beunders tegen mij. Hij typeert onze tijd terecht als hysterisch.

Gelukkig zijn er ook tegengeluiden en weten we dat de geschiedenis golfbewegingen kent. En dus is er ook de hoop dat het maakbaarheidsgeloof ooit verdwijnt. Nu maar hopen dat de klepel dan niet opnieuw doorslaat.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wie bevrijdt ons van de gedragsdominees? verscheen eerst op Wynia's Week.

Een mooi voorbeeld is het verkiezingsprogramma van de BoerBurgerBeweging (BBB). Daarin wordt vertrouwen maar liefst 38 keer genoemd. BBB-(premiers)kandidaat Mona Keijzer schreef eerder al een treffende analyse over de falende staat in onze maakbare samenleving. Ze pleitte daarin niet voor een terugtrekkende overheid, maar wel voor bescheidenheid en zelfbeperking. Over overregulering schreef Keijzer: ‘In elk geval wordt het mensbeeld dat bij een westerse, liberale samenleving hoort onrecht aangedaan, namelijk de vrije mens die eigen afwegingen wil maken voor zichzelf en de gemeenschap waarvan hij of zij deel uitmaakt’.

Ooit hadden we een nachtwakersstaat. De belangrijkste overheidstaken waren toen buitenlandse politiek en criminaliteitsbestrijding. Verder bemoeide de staat zich weinig met het persoonlijke leven van burgers. Daarna kwam de dure, inefficiënte verzorgingsstaat.

Iedereen is verdacht, tot het tegendeel is bewezen

Inmiddels leven we ogenschijnlijk in het tijdperk van libertair paternalisme. De burger is verantwoordelijk voor zijn keuzes, maar wordt daarin – subtiel maar dwingend – gestuurd door overheidsorganisaties. Via accijns, reclameverboden, protocollen, psychologische gedragssturing en last but not least digitale toepassingen die de burger disciplineren. Zoals toezichtsdrones, alom aanwezige camera’s, en-nog maar kort geleden- de coronapas. Tegenover minder vrijheid staan bovendien minder voorzieningen.

Verder geldt dat iedereen verdacht is tot het tegendeel is bewezen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit Europese plannen voor verklikkersoftware op onze telefoons – ‘client-side scanning technology’ – waarmee overheden onze digitale berichten kunnen controleren, en uit wetsvoorstellen voor het gezamenlijk monitoren van geldtransacties boven de honderd euro.

De overheid vertrouwt burgers niet meer, maar ook het omgekeerde is waar: burgers vertrouwen de overheid niet meer. Volgens cultuursocioloog Stef Aupers die ik sprak voor HP/De Tijd, spelen naast schandalen langer lopende sociologische processen daarbij een rol: ‘Anonieme regels en procedures bepalen het beleid. Door mondialisering is het al helemaal onduidelijk wie er aan de knoppen zit; veel politieke beslissingen worden op internationaal niveau genomen. Niemand kan zich in deze tijd eenvoudig een beeld vormen van hoe machtsverhoudingen in elkaar zitten, mensen met veel fiducie in de overheid ook niet.’ Hij linkt wantrouwen dan ook aan mondialisering, een veranderde toegang tot kennis en een bureaucratische overheid die regelmatig steken laat vallen.

Het besef dat een wantrouwende overheid wantrouwen oogst, is ook doorgedrongen tot de politiek. ‘Een deel van de overheid heeft de burger de afgelopen jaren ernstig gewantrouwd, maar verwachtte wel het vertrouwen van de burger,’ schreef Pieter Omtzigt in een opinieartikel in het Nederlands Dagblad. Om dat te veranderen zet zijn partij Nieuw Sociaal Contract (NSC) onder meer in op ‘goed bestuur’ van onderop en ‘bestaanszekerheid’, wat ook betekent dat de overheid toegang tot basisvoorzieningen als woningen en energie makkelijker maakt. Daarnaast wil Omtzigts partij een suikertaks en zwaardere belasting van ongezonde producten.

De nationale staat schreeuwt om herstel gebaseerd op vertrouwen, respect en solidariteit, vindt ook GroenLinks/PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans. Zijn linkse fusiepartij wil de wantrouwende overheid inruilen voor een ‘overheid die burgers vertrouwen schenkt en daarmee ook de basis legt om van burgers weer vertrouwen te krijgen’. Maar waar Omtzigt kanttekeningen plaatst bij ‘de fictie van een almachtige overheid als grote probleemoplosser die alles weet over haar burgers’, vertrouwt de partij van Timmermans vooral op een ‘beschermende overheid’.

Meer vertrouwen, maar ook meer handhaving

Vertrouwen wordt in het verkiezingsprogramma van GroenLinks/PvdA 36 keer genoemd. Professionals in de zorg, in het onderwijs en bij de politie moeten voorrang krijgen boven ‘protocollen, richtlijnen en controlesystemen’. Tegelijkertijd willen Timmermans en de zijnen nog meer publieke regie of overheidsbemoeienis: gezondheidsdoelen (daar valt tegenwoordig ook het klimaat onder) moeten wettelijk worden verankerd, ongezonde reclame moet worden teruggedrongen, er komt een maximumhuurprijs en ongelijkheid in inkomens en vermogen wordt rechtgetrokken. Uiteraard moet de burger ook meebetalen aan ‘klimaatrechtvaardigheid’.

Volt kiest voor een soortgelijk concept. De voorstellen in het partijprogramma Toekomst, nu. Een Europees verhaal van optimisme zijn gebaseerd op een ‘fundamenteel ander mensbeeld: één van vertrouwen’. De partij die ‘radicaal’ kiest voor ‘Europa, het klimaat en gelijke kansen’ wil onder die noemer schulden kwijtschelden en minder administratiedruk.

Andere voorstellen rijmen moeilijk met vertrouwen in de medemens, zoals een strikte handhaving op ‘desinformatie’ en in het uiterste geval partijverboden. Dat geldt ook voor veel overheidsbemoeienis voor gezondheid. Volt heeft vooral veel vertrouwen in technologische ontwikkelingen: die moeten we ‘niet loslaten, maar juist beetpakken’. Of zoals historicus en schrijver Henri Beunders het onlangs verwoordde in EW: ‘Volt wil op weg naar de totale technocratie’.

Een radicaal ander soort vertrouwen is terug te vinden bij de kleine Libertaire Partij (LP), lijst 21 bij de aanstaande Kamerverkiezingen. ‘We vertrouwen erop dat de meeste mensen in staat zijn om goed voor zichzelf te zorgen wanneer ze de ruimte krijgen om dit te doen. We geloven dat mensen van nature bereid zijn om elkaar te helpen en elkaars grenzen te respecteren’.

Bij de LP, voorheen bekend als Libertarische Partij, vertaalt vertrouwen zich zoals verwacht mag worden in minder overheidsbemoeienis, inclusief voorstellen voor staatsrechtelijke hervormingen: de overheid moet ‘negatieve grondrechten’ garanderen – ter bescherming van de burger tegen de macht van de staat – maar sociale grondrechten, die verplichtingen voor de overheid scheppen, afstoten.

Kort en goed: alle politici willen vertrouwen, maar de betekenis daarvan verschilt nogal. De een vertrouwt op de mens of neemt menselijke tekortkomingen voor lief. De ander heeft vooral vertrouwen in de maakbaarheid van mens en samenleving: de utopie wordt vanzelf werkelijkheid, als je maar genoeg doet aan burgersturing en belastingheffing.

De vertrouwenscrisis wordt niet doorgrond

In essentie draaien deze verschillen om verschillende visies op mens en maatschappij. Is de mens zelf verantwoordelijk voor zijn leven of moet de overheid daarin leidend zijn? En als de overheid ‘de regie pakt’, krijgen we dan een betere wereld met betere mensen? De vertrouwenscrisis gaat dieper dan meer of minder overheid. Vertrouwen komt van twee kanten. Alleen naar de overheid wijzen lost die breuk niet op, maar een overheid die de burger continu tegen zichzelf wil beschermen, mag best met gezond wantrouwen worden bezien.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Meer vertrouwen in de burger met een overheid die nóg vaker controleert, dwingt en ‘de regie pakt’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘En zo zullen jongeren onder de 18 jaar het normaal vinden dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken. En fijn: het scheelt veel zorgen als je weet dat je kind niet stomdronken wordt of aan het bingedrinken slaat. Zelf weten volwassenen veel beter dan nu dat je van een drankje op z’n tijd kunt genieten, maar dat alcohol ook grote risico’s met zich mee kan brengen. En dat er vele lekkere alternatieven zijn. 0.0% alcohol op de borrel, na het sporten en op feesten? Niemand die er nog van opkijkt.’ 

Preventie 

Het hier geschetste vergezicht speelt zich af in 2040 en komt uit het Nationaal Preventieakkoord uit 2018. Daarin committeert de overheid zich samen met maatschappelijke partners aan ambitieuze gezondheidsdoelstellingen. Naast het nagenoeg proberen te elimineren van tabaksgebruik richt het akkoord zich bijvoorbeeld op het terugdringen van overgewicht en drankgebruik.  

Zoals bij alle moderne maatregelen is het kernwoord – zoals de titel al zegt – preventie: het voorkomen van problematisch drankgebruik. Preventie krijgt in de praktijk vorm door een lange lijst van actiepunten die onze drinkcultuur fundamenteel moeten veranderen, te beginnen bij voorkomen dat jongeren drinken. Zo moet een gezonde leefstijl onderdeel worden van het ‘DNA van het onderwijs’.  Ook komen er als het aan het akkoord ligt ‘gezonde school coördinatoren’ en wordt er strenger gehandhaafd op alcoholverkoop aan minderjarigen. Daartoe worden bijvoorbeeld zeventienjarige testkopers ingezet die drankverkopende winkeliers op heterdaad kunnen betrappen op alcoholverkoop aan minderjarigen.  

Naast adolescenten zijn plattelandsjongeren, studenten en vijftigplussers doelwit van antidrankbeleid. Dronkenschap en problematisch drankgebruik moeten volgens het akkoord strenger gehandhaafd en het kennisniveau over de gezondheids- en maatschappelijke effecten van drankgebruik moet onder die specifieke groepen omhoog. Onder problematisch drankgebruik valt bijvoorbeeld zwaar drinken, zoals op één avond vier glazen alcohol consumeren voor vrouwen en zes voor mannen. Voor jonge jongeren wordt één glas alcohol al als problematisch ervaren, net als voor zwangere vrouwen. 

Het terugdringen van drankgebruik gaat volgens het beproefde recept van beïnvloeding en betutteling. Uitgangspunt daarin is dat mensen niet opgewassen zijn tegen verleidingen van de boze alcoholindustrie en daarom met zachte of harde hand geleid moeten worden naar de juiste keuzes. Een speerpunt in gedragssturing is sociale normstelling, in dit geval het normaliseren van drankonthouding.  

Dranquilo 

De campagne Dranquilo is daar een voorbeeld van. Omdat ‘mensen het soms lastig vinden om aan te geven dat ze geen alcohol willen’ wordt in doelgroepgerichte spotjes het gewenste gedrag – rustig aan of tranquilo doen met drank – getoond. Verder vertellen BN’ers in de podcast Eerlijk over alcohol over hun ervaringen met stoppen of minderen met drank, met als centrale boodschap dat het leven met minder of geen alcohol net zo leuk is, ‘of misschien zelfs leuker!’ 

Bij gedragssturing blijft het niet altijd gezellig. Alarmisme hoort er ook bij. In campagnespotjes en in de media wordt voortdurend ingezoomd op de risico’s van borrelen. Die risico’s worden met de dag groter en gevaarlijker. Iedereen kan bedenken dat alcoholisme of bingedrinken niet gezond is, maar voor de drankdominees geldt dat één glas alcohol al schadelijk is. Zo is de boodschap van de nieuwe NIX18-campagne dat verantwoord alcoholgebruik niet bestaat. Ook de Maag Darm Lever Stichting stelt dat ‘er geen veilige hoeveelheid alcohol bestaat’. De stichting hoopt met het oog op het creëren van een ‘Gezonde Generatie’ dat mensen alcohol minder vaak associëren met gezelligheid en vaker met kanker.  

Storm in borrelglas water 

Beïnvloedingsboodschappen reiken verder dan het kort door de bocht uitlichten van risico’s van drankgebruik voor lijf en leden. Een vervelend obstakel bij het tegengaan van drankgebruik blijkt ‘cultuur’ te zijn. Drinken is een sociale, prettige bezigheid van alle tijden en plaatsen. Om duizenden jaren geschiedenis te veranderen is het niet alleen noodzakelijk om associaties te veranderen maar lonken ook maatregelen. Zo wijst Ninette van Hasselt van het Trimbos-instituut in Het Parool erop dat roken pas niet meer ‘normaal’ werd nadat de overheid maatregelen had genomen. Haar instituut wil zo ook waarschuwingsetiketten op flessen alcoholhoudende drank. 

Dat ook de overheid oren heeft naar ingrijpende interventies blijkt uit de ‘betuttellijst’ van VWS-staatssecretaris Maarten van Ooijen. In die aan De Telegraaf gelekte lijst staan maatregelen als een alcoholverbod in sportkantines, een verkoopverbod op wijn en speciaalbier in de supermarkt en een forse accijnsverhoging op alcoholhoudende dranken. De ophef die daarna ontstond werd betiteld als een storm in een borrelglas water, want volgens de demissionaire staatssecretaris was de lijst niet meer dan een ‘ambtelijke inventarisatie’.  

Desondanks gaan sportbonden experimenteren met alcoholbeleid voor hun kantines. Het Nationaal Preventieakkoord stuurt eveneens aan op ‘modelkantines’ waar ‘alle aspecten van een gezonde sportomgeving worden ingezet, uitgetest en gemonitord’. Gewenst gedrag bewerkstelligen is een zaak van de lange adem, weten de beleidsmakers.  

Ziekte als vermijdbare last 

De wens om alcohol uit de samenleving te bannen komt niet uit de lucht vallen. De WHO ziet aan leefstijl gerelateerde, niet-overdraagbare ziektes als een probleem voor de wereldwijde gezondheid. Ook volgens de EU zijn ziektes als ‘hart- en vaatziekten, geestelijke stoornissen, neurologische aandoeningen of kanker verantwoordelijk voor 80% van de ziektelast in de EU-landen en de belangrijkste oorzaken van vermijdbare vroegtijdige sterfte’. De Verenigde Naties willen verder dat in 2030 vroegtijdige sterfte gelinkt aan niet-overdraagbare ziekten met een derde is ingeperkt. Daarbij hoort ook meer preventie en behandeling van misbruik van verslavende middelen, waaronder schadelijk gebruik van alcohol.  
 
De brede belangstelling voor onze borrels past bij het streven naar een risicoloze samenleving waarin iedereen gezond en veilig is, dankzij goede gedachten en gedrag. Het geloof dat ziekte een vermijdbare last is gaat gepaard met toenemende borrelbetutteling; een cocktail van verboden en vingerwijzen. De kater daarvan is voor later.  

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Borrelbetutteling door de overheid past in het streven naar een risicoloze samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor het eindeloze, vrije on-the-road-gevoel moet je niet in Nederland zijn. Op ‘dat hele kleine stukje aarde’ waar inmiddels ruim zeventien miljoen mensen wonen, heeft rijden nog weinig met romantiek te maken. Niet alleen files en krappe, dure parkeerplaatsen hinderen de bewegingsvrijheid van autogebruikers. Drieduizend camera’s op de snelwegen registreren ook elke beweging van de heilige koe.

Desondanks is de automobilist in Nederland flink duurder uit dan in veel andere landen. De aanschaf van een auto is dankzij hoge bpm-tarieven (belasting van personenauto’s en motorrijwielen) die gekoppeld zijn aan het CO2-verbruik van een auto, hier prijziger dan over de grens. Bovendien is Nederland kampioen accijns heffen op brandstof.

‘Tineke Tolpoort’

Het heffen van accijns is een vorm van belasting naar gebruik, zeggen tegenstanders van rekeningrijden. Wie meer rijdt, tankt vaker en spekt zo via de hoge heffingen ruimhartiger de staatskas. Al sinds de jaren negentig speelt de politiek met het idee van rekeningrijden. Het argument vóór de invoering van kilometerbeprijzing destijds was het terugdringen van files; door een spitsheffing zouden autogebruikers vaker in daluren reizen.

Al gauw stuitte het plan op grote tegenstand van onder meer de VVD en de ANWB. De verantwoordelijke verkeersminister Tineke Netelenbos (PvdA) kreeg de bijnaam ‘Tineke Tolpoort’.

Het nieuwe rekeningrijden heeft weinig met filevermijding te maken. Eén reden om het plan weer uit de kast te trekken, is dat elektrische rijders geen accijns via de brandstof aftikken. Om dat gemis goed te maken, wil het kabinet rekeningrijden in 2030 alsnog invoeren, bijvoorbeeld via aansluiting van de kilometerteller aan de bestaande centrale registratie van tellerstanden bij de RDW of met ‘on board units’ ofwel een verplicht kastje in de auto.

Ook het milieu wordt er bijgehaald. Met meer nadruk op gebruik dan op bezit hoopt het kabinet dat huishoudens en bedrijven minder kilometers maken, wat goed zou zijn voor de CO2-uitstoot.

Betalen naar gebruik lijkt ‘eerlijk’, maar is een onevenredige belasting voor onder meer werkenden die nachtdiensten draaien of mensen die buiten de Randstad wonen, zoals De Telegraaf onlangs al schreef. Ook voor mensen die minder mobiel zijn, is kilometers lopen of fietsen niet altijd een optie.

Hoewel rekeningrijden voorziet in het uiteindelijk afschaffen van de bpm en motorrijtuigenbelasting – waarvan een deel naar de provincies gaat – gaan die belastingen vooralsnog omhoog. Zes van de tien provincies verhoogden de opcenten die via de motorrijtuigenbelasting wordt geïnd. Ook in de overige provincies werd autorijden vanwege inflatiecorrectie duurder. Bovendien is het invoeren van rekeningrijden zo ingewikkeld dat het nog maar de vraag is of het in 2030 kan worden ingevoerd.

Autobelastingen leveren het Rijk miljarden op

Anders dan voorheen zien vertegenwoordigers van automobilisten geen bezwaren in rekeningrijden en pleiten zij voor een snelle invoering van betalen naar gebruik, gedifferentieerd naar emissie-uitstoot. Volgens een gezamenlijk plan van ANWB, BOVAG, brancheorganisatie RAI Vereniging, de Vereniging van Nederlandse Autoleasemaatschappijen (VNA) en Natuur & Milieu moet er haast gemaakt worden met de hervorming van autobelastingen. Daarmee haalt het Rijk jaarlijks miljarden euro’s op die naar believen kunnen worden uitgegeven.

Volgens het plan – dat gesteund wordt door onder andere de Utrechtse PvdA-burgemeester Sharon Dijksma en VVD-prominent Annemarie Jorritsma – moeten vaste lasten plaatsmaken voor een gebruiksbelasting om zo de klimaatdoelen te behalen: betalen naar gebruik zou namelijk ‘het beste instrument’ zijn om ‘gewenst gedrag te stimuleren’. Andere voorgestelde gedragsmaatregelen zijn het stimuleren van thuiswerken en inzetten op gecombineerd vervoer.

Tot goed rijgedrag wordt ook elektrisch rijden gerekend. Dat de productie van elektrische auto’s druk legt op essentiële grondstoffen als kobalt en lithium die vaak onder erbarmelijke omstandigheden buiten Europa worden gemijnd, belet voorstanders van stekkerauto’s er niet van om te dromen van elektrificatie van het wagenpark.

Evenmin betekent de voorkeur voor elektrisch dat stekkerrijders kunnen blijven rekenen op stimuleringsmaatregelen; de vrijstelling voor bpm en wegenbelasting voor elektrische auto’s verdwijnt vanaf 2025. Wel zijn er plannen voor een verdubbeling van de aanschafbelasting voor nieuwe benzine- en dieselauto’s.

Anderen gaan een stapje verder en kondigen het einde van het particuliere autobezit aan. Dat deed Luc Meuwese, lid van de Sectorraad Senioren FNV, in een opiniestuk in Trouw. Volgens het FNV-lid kunnen de grondstoffen die nodig zijn voor elektrisch rijden beter gebruikt worden voor zonnepanelen, windmolens en de bouw van huizen. Het laten voorgaan van het ‘algemeen nut’ is volgens hem geen inbreuk op de vrijheid, maar een ‘bevrijding’, onder meer omdat een eigen auto ‘duur is in aanschaf en gebruik’.

Behalve voor geld en klimaat, is verkeersveiligheid een reden voor meer sturing van automobilisten. Technologie speelt daarin een hoofdrol. Zo zijn nieuwe auto’s sinds vorig jaar verplicht uitgerust met dertig veiligheidssystemen waaronder waarschuwingssystemen voor te snel rijden (de Intelligent Speed Assistent), slaperigheid of smartphonegebruik. Andere EU-verplichtingen zijn onder meer een black box die informatie over de rit opslaat, en een aansluiting op een alcoholslot.

Geloof in data en technologie is niet goed voor het klimaat

Of al die systemen daadwerkelijk tot meer veiligheid leiden of eerder de schijnveiligheid vergroten, valt te bezien. Het kabinet is evenwel enthousiast en gaat de komende jaren op grote schaal voertuigdata uit de dertig rijhulpsystemen (samen ADAS genoemd) verwerken tot informatie over de verkeersveiligheid van wegen.

Ook andere technologische oplossingen voor gedragssturing worden omarmd: zo start er binnenkort een experiment om met technologie (een monitoringskastje in de auto) veroordeelde verkeershufters te dwingen tot acceptabel rijgedrag. Digitalisering staat ook hoog in het vaandel van TNO dat voor ‘smart mobility’ graag werkt aan geavanceerde, geïntegreerde mobiliteitsoplossingen ‘waarin alles met elkaar verbonden is, en waarbij digitalisering en automatisering centraal staan’.

De ironie wil dat het geloof in data en technologie nu tot klimaatzorgen leidt. Boosdoeners zijn onder meer het enorme water- en energieverbruik van datacenters en de hoge CO2-uitstoot van Artificial Intelligence (AI)-systemen. De wereldwijde ICT-uitstoot staat gelijk aan de totale uitstoot van het vliegverkeer. Bovendien ligt ‘Function creep’ – het gebruik van technologie voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld – op de loer. Het onschuldigste voorbeeld daarvan is het gebruik van camerabeelden van Rijkswaterstaat voor de aanpak van blokkeerboeren.

Digitale automobielsturing lijkt sympathiek

De doelen voor digitale automobielsturing lijken sympathiek. Want wie houdt er nou van hufters of is tegenstander van veilig verkeer? Als het aan de EU ligt is het aantal verkeersdoden in 2050 nul. Dat nobele streven gaat gepaard met een ‘risicogestuurde verkeersstrategie’ met nadruk op preventie, inclusief het micromanagen van rijgedrag.

In de integrale staat stuurt niet alleen de overheid burgers aan, maar dragen alle partijen hun steentje bij aan utopische doelen. Zelfs een bedrijf als Volvo wil naast innovaties de veiligheid van zijn voertuigen vergroten door het gedrag van chauffeurs onder de loep te nemen. Zo wil het bedrijf van zijn klanten weten of een eerste liefde, kus of ruzie invloed heeft op het rijgedrag.

Het mobiliteitsbeleid wordt aangedreven door angstige ambities en het geloof dat een risicoloze wereld de eindbestemming is. Verkeersveiligheid is essentieel, maar zonder rem op sturing rijden we in een stalen kooi richting totale controle. Tenminste, als we dat kunnen betalen.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Van Bina Ayar verscheen op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’.

Het bericht Van heilige koe tot melkkoe: de jacht op automobilisten wordt opgevoerd verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe dit advies het belastingbeleid beïnvloedt is nog afwachten. Voorlopig gaan de belastingen op frisdranken (inclusief havermelk) omhoog en blijft btw-verlaging op groente en fruit uit. Van terughoudendheid is in andere vormen van gedragssturing evenmin sprake; goed gedrag is onder politici van links tot rechts een geliefd stokpaardje. De neveneffecten daarvan zijn voor de burgers.

Er zijn twee zekerheden in het leven: de dood en belastingen, zo wil de gevleugelde uitspraak van de Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin. Hoewel belastingen zijn bedoeld om de overheidsuitgaven te financieren worden sinds jaar en dag accijns, heffingskortingen en aftrekposten ingezet om bepaald gedrag te ontmoedigen of te stimuleren.

Volgens het Centraal Planbureau moet de overheid terughoudend en zorgvuldig omgaan met deze burgerbeïnvloeding. Uit een analyse van eerder ingezette instrumenten als een heffing op niet-alcoholische dranken om frisdrankgebruik terug te dringen, blijkt dat zulke maatregelen niet altijd effectief zijn, of onbedoelde neveneffecten hebben.

Zo steeg vanwege de heffing op niet-alcoholische dranken de prijs van mineraalwater het meest, terwijl dat de gezondste drank is. Andere onvoorziene gedragseffecten zijn bijvoorbeeld burgers die om hoge brandstofaccijns te vermijden over de grens gaan tanken.

Je weet niet hoe maatregelen uitpakken

De omvang van bedoelde en onbedoelde gedragsreacties zijn vooraf vaak moeilijk in te schatten, concludeert het CPB dat wil bewerkstellingen dat belastinginstrumenten vooraf worden getoetst op doeltreffendheid en doelmatigheid.

De verbruiksbelasting op mineraalwater wordt in 2024 afgeschaft. Tegelijkertijd gaat de belasting op andere frisdranken met 196 % omhoog. Onder ‘limonades’ vallen ook vruchtensappen, light dranken zonder suiker, alcoholvrij bier en opvallend genoeg ook havermelk en andere bij vegetariërs populaire plantaardige melkdranken.

De naderende verhoging van de belasting op frisdranken levert de staat jaarlijks 300 miljoen euro op. Daarnaast hoopt het kabinet dat mensen door de belastingverhoging gezonder gaan leven. ‘Bijvoorbeeld door te kiezen voor water in plaats van frisdrank.’

Groente of fruit?

Via belastingverlaging ‘gezond gedrag’ stimuleren ligt dan weer ingewikkelder. Het plan voor een btw-nultarief voor groenten en fruit is volgens het onderzoek hiernaar praktisch onuitvoerbaar voor de belastingdienst en levert beperkte gezondheidswinst op. Volgens de onderzoekers zijn er betere manieren om een gezonde leefstijl te promoten. Naast subsidies, wordt gedacht aan ‘een invoering van een suikertaks, het weghalen van snoepautomaten op scholen of het aan banden leggen van reclame voor ongezonde producten.’

Betutteling in plaats van belastingverlaging is bovendien minder kostbaar. De inkomstenvermindering voor de staat door afschaffing van de btw op groenten en fruit bedragen – afhankelijk van de gekozen variant – tussen de 550 en 950 miljoen euro. 

Bij andere vormen van gedragsbeïnvloeding ontbreekt ook terughoudendheid of zorgvuldigheid. Een ‘rijksbreed’ netwerk van gedragsexperts- het Behavioral Insights Network Nederland- ondersteunt sinds 2014 alle overheidsdepartementen bij het uitvoeren van gedragsprojecten. Vooral tijdens de coronacrisis was goed gedrag onder aanvoering van onder meer de Corona Gedragsunit van het RIVM een speerpunt in de strijd tegen het virus.

Angst aanwakkeren

Naast gedragsregulering via vrijheidsbeperkende wetten en regels speelden communicatietechnieken daarbij een grote rol. Zoals het aanwakkeren van angst of het benadrukken van volgzaam gedrag als de sociale norm, inclusief het letterlijk buiten de samenleving plaatsen van dissidenten via een digitale coronapas.

Ook in andere dossiers is individuele gedragsverandering onder politici een geliefd stokpaardje. Bijvoorbeeld als het gaat om klimaatbeleid. Zo wees Europees klimaatcommissaris Frans Timmermans vorig jaar in Buitenhof erop dat we ‘heel diep’ in de klimaatcrisis zitten maar dat die crisis kán worden opgelost ‘als we ons gedrag veranderen’.

Timmermans deed zijn uitspraak nadat conservator Hanneke Mantel een nieuwsfoto liet zien. Daarop stond een Californische vrouw die met een tuinslang de schade van de bosbranden aan haar huis probeerde te beperken. Omdat zij in haar tuin ook een barbecue had staan, ‘terwijl de vleesindustrie de grootste veroorzaker van klimaatverandering is’, stond de foto volgens haar symbool voor de wanhoop waartoe te weinig maatregelen leiden. 

Bijwerkingen

Dat niet alleen klimaatalarmisten schermen met goed gedrag, bleek toen Caroline van der Plas van de BoerBurgerBeweging dit jaar in hetzelfde tv-programma – zonder verplichtingen op te willen leggen – pleitte voor meer aandacht voor consumentengedrag. Volgens haar ontbreekt de rol van de consument in discussies over klimaatverandering. ‘Iedereen zou op zijn eigen manier naar zijn consumptiegedrag moeten kijken. Moeten we voor een tientje naar Barcelona willen vliegen of hebben we al die prularia uit China nodig?’  

De focus op goed gedrag is niet zonder bijwerkingen. De burger voelt dat niet alleen in zijn portemonnee. Aangeprate angst leidt tot blikvernauwing, dat geldt ook voor aangewakkerde polarisatie.

Wie durft er nog kritische vragen te stellen binnen zijn eigen groep? Timmermansfans zullen niet reppen over de gevolgen van biomassa voor het klimaat. In het ‘BBB-kamp’ blijft het dan weer stil over de minder florissante kanten van de bio-industrie.

‘Welke beleidsinstrumenten beleidsmakers kiezen, hangt af van het gedeelde mensbeeld en aannames over hoe het gedrag is te sturen in de richting van het beleidsdoel’ schrijft het Sociaal en Cultureel Planbureau in een essay over mensbeelden bij beleid. Onbewuste mensbeelden ofwel veronderstellingen over hoe mensen (zouden moeten) zijn, leiden vaak tot een oversimplificatie van complexe situaties schrijven de auteurs die pleiten voor meer reflectie op de eigen mensbeelden bij beleidmakers; om te komen tot beleid dat recht doet aan de pluriformiteit van de Nederlandse burgers.

Hoe minder hoe beter

Burgerbeïnvloeding is van alle tijden. Het wijdverspreide geloof in ‘goed gedrag’ als antwoord op alles vraagt ook om bredere bewustwording over de bijwerkingen van beïnvloeding. Vooralsnog is er nauwelijks discussie over de grenzen of gevaren van grootschalige gedragssturing. Zoals controlezucht en conformisme.

In een tijd waarin overheid en bedrijven mede dankzij digitalisering dwingender kunnen sturen – denk aan een digitale euro of toezichtdrones – is een beetje minder gedragssturing geen overbodige luxe. Want wat staatsman Winston Churchill over belastingen zei, geldt waarschijnlijk net zo goed voor beïnvloeding: ‘Belastingen zijn een kwaad, een noodzakelijk kwaad, maar nog steeds een kwaad, en hoe minder wij ervan hebben, hoe beter’.

Van Bina Ayar verschijnt op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. Geïnteresseerde media kunnen zich voor recensie-exemplaren en interviews melden via info@blauwburgwal.nl.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Den Haag krijgt maar geen genoeg van sturen en betuttelen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar hoe zit het met normen rond het uiterlijk? Ligt daar ook eenvormigheid op de loer of vieren we de verschillen? En hoe rijmt het gezondheidsideaal met de trend om dikke vrouwen op een voetstuk te plaatsen? Ook als het om uiterlijk gaat is niets wat het lijkt.

Schoonheidsidealen zijn veelal tijd- en plaatsgebonden. Eén ideaal dat beperkt bleef tot het oude China zijn de beruchte lotusvoeten. Via het inbinden van meisjesvoeten ontstonden misvormde kleine voetjes waarmee lopen praktisch onmogelijk werd maar wel als sierlijk en vrouwelijk gold. Ook de in sommige delen van Afrika populaire plaatlip is wereldwijd nooit aangeslagen.

Schoonheidsidealen globaliseren

Met de komst van massamedia en globalisering zijn de verschillen tussen schoonheidsnormen vervaagd. Het Westerse schoonheidsideaal zou daarin leidend zijn. Donkere dames die hun krulhaar straightenen zouden graag op Westerse vrouwen willen lijken, zeggen modebladen en sommige activisten.

Het bleken van de huid is een ander voorbeeld daarvan. Andersom wordt het zwartverven van wenkbrauwen en wimpers door lichtere vrouwen niet gerelateerd aan het nabootsen van de donkere oogopslag van ‘exotische’ vrouwen. Ook wordt gemakshalve vergeten dat Aziatische of Oosterse vrouwen eveneens steil haar kunnen hebben.

Niet zelden heeft wat doorgaat voor schoonheid ook een economische dimensie. In Europa werd een gebruinde huid lange tijd geassocieerd met veldwerk. Een gebronsde teint werd pas populair toen dat voorbehouden was aan mensen die dure vakanties aan de Côte d’Azur genoten. Dat veranderde weer enigszins toen ook het volk massaal naar de zon kon vliegen.

Het mag niet verbazen dat huidige schoonheidsidealen vooral rond gezondheid draaien. Tegenwoordig moet je niet te wit zijn, want dan zie je er ongezond uit. Hetzelfde geldt voor het gewicht. Vooral mager zijn wordt als ongezond beschouwd. Zo waarschuwde modetijdschrift Harpers Bazaar vorig jaar voor de terugkeer van de Heroin-chic-look. Het ideaalbeeld van dunne, bleke vrouwen met donkere kringen dat in de jaren negentig ontstond als tegenreactie op vitale modellen in het decennium daarvoor, geldt tegenwoordig als gevaarlijk.

Dik is niet OK, want ongezond

Dik zijn is ook niet de bedoeling. Na de oorlog tegen roken en drinken zijn nu ongezonde dikmakers aan de beurt. Volgens een professor van het Britse Voedingscentrum is bijvoorbeeld taart op de werkvloer net zo schadelijk als passief meeroken met collega’s. Haar bevindingen vinden navolging bij de Nederlandse diëtist Lenny Versteegden die in het AD pleitte voor richtlijnen op de werkvloer om ‘verleiding’ weg te nemen, volgens haar het grootste euvel bij ‘het aanpassen van eetgedrag’. Psychotherapeut Carien Karsten sluit zich daarbij aan en stelt in Intermediair dat de last van taartweigering alleen bij het individu leggen niet past bij een ‘veilig werkklimaat’.  

Vooral de overheid wil overgewicht bestrijden. Het Nationaal Preventieakkoord is voor een groot deel gewijd aan het bestrijden van overtollige kilo’s. Vijftig procent van de bevolking zou te zwaar zijn en dus moet de overheid ingrijpen. Bijvoorbeeld via het beperken van het aanbod van fastfoodrestaurants in gemeenten. Het verlagen van btw op groente en fruit ligt dan weer ingewikkelder. Daarvoor is het nodig dat een commissie eerst bepaalt wat groente en fruit precies zijn.

Voor en tegen Amalia

Te dik zijn vooral mensen met een lagere sociaaleconomische status, al blijkt uit internationaal onderzoek dat die correlatie voornamelijk voor vrouwen geldt. Volgens mode-analyses is dat tevens de reden dat een rank postuur de norm is; dun wordt geassocieerd met succes en status. Aan die norm ontkomen ook statusvolle vrouwen niet getuige de aanvallen op het uiterlijk van prinses Amalia op sociale media.

Toch ligt de tijd van ‘Maak je niet dik, dun is de mode’ achter ons. Naast aanvallen, kreeg Amalia vooral veel steun. Twitteraars die onaardige opmerkingen maakten over haar gewicht kregen tegengas of werden zelf uitgescholden. Ook een onschuldige grap over het gewicht van de prinses tijdens de oudejaarsconference door Guido Weijers bleek omstreden. In de media verschenen verder talloze artikelen waarin stond dat de prinses helemaal niet dik is, of dat het juist goed is dat zij afwijkt van de norm.

De opkomst van ‘plussize’

Of dun nog de norm is, is maar de vraag. Plussize modellen zijn in opkomst. Die trend beperkt zich niet tot influencers op sociale media. Grote modemerken doen eraan mee, maar ook op posters bij bushaltes, covers van modebladen of in winkeletalages duiken vrouwen met een maatje meer vaker op.

De plussize-trend wordt toegejuicht door voorstanders van body positivity. De op de Amerikaanse burgerrechtenbeweging geïnspireerde stroming – dikke mensen werden ook gediscrimineerd – stelt schoonheidsidealen ter discussie en ziet zichzelf als een emanciperende beweging.

De opkomst van een gevarieerder modebeeld kan gezien worden als een ode aan verschillen en ‘jezelf kunnen zijn’. Toch is dat niet helemaal waar. Een van de door lifestyle-experts aangevoerde redenen om ‘lichaamspositiviteit’ te omarmen is dat fatshaming averechts zou werken en helemaal niet goed is voor gedragsverandering. Een ander argument is ‘dat gewicht alleen op zich weinig zegt over iemands gezondheid’, zoals klinisch psycholoog An Vandeputte op de radio zei vanwege de Amaliaophef.

Mag mager ook?

Meestal blijft lichaamspositiviteit beperkt tot steun voor overgewicht. Bodyshaming behelst ook het afkeuren van het shamen van magere mensen, maar in de praktijk mag dat wel. Beelden van voluptueuze vrouwen als toonbeeld van ‘echte schoonheid’ gaan vaak gepaard met onvriendelijke opmerkingen over vrouwen met een maatje minder.

Volgens schrijver Mayra Louise, een van de Nederlandse frontvrouwen van lichaamspositiviteit is het zelfs zorgelijk dat ook slanke vrouwen hun imperfecties omarmen onder de hashtag #bodypositivity omdat dit ten koste gaat van de ruimte voor andere ‘gemarginaliseerde groepen’ onder wie dikke mensen, zwarte vrouwen of transgenders die blijkbaar niet tegelijkertijd slank mogen zijn.

Het is niet de enige paradox rond ideeën over ‘esthetiek’. Zo blijft het aantal mannelijke plussize modellen achter bij de vrouwen. Terecht wordt aangevoerd dat mensen die veel wegen niet slecht of schuldig zijn, maar ook maar mensen zijn. Eenzelfde soort empathie ontbreekt voor mensen met andere ‘ongezonde’ gewoontes, zoals rokers, stevige drankgebruikers of zichzelf uithongerende vrouwen.

Diversiteit van schoonheid is ook ver te zoeken in de opkomst van genderneutrale mode. Hoewel de trend bedoeld is om zelfexpressie buiten bestaande hokjes te verkopen, komt genderneutrale kleding vaak neer op uniseks-uniformen of mannen die vrouwenkleding dragen. Ook onder invloed van digitalisering en app-filters doet eenvormigheid zijn intrede: de met make-up dicht geplamuurde gezichten van jonge vrouwen doen vooral plastisch aan.

Is de omarming van ‘realistische’ lichaamsbeelden een tegenreactie op maakbare schoonheid? In de praktijk gaat lichaamspositiviteit gepaard met de roep om collectieve maatregelen tegen ‘verleidingen’, hokjesdenken en de misvatting dat eetstoornissen met modebeelden maakbaar zijn. Bovendien gelden er strikte normen over wat er wel en niet gezegd mag worden over het uiterlijk en zijn zelfs gewichtsgrapjes uit den boze.

Dubbele moraal

Het ideologiseren van schoonheid past eerder in de traditie van de maakbare samenleving waarin esthetiek geen intrinsieke waarde heeft maar in dienst staat van een gelijkheidsgeloof. Kleinzerigheid heeft met emancipatie al helemaal niets te maken.

Gelukkig is er van een universeel dwingend schoonheidsideaal desondanks geen sprake. In Japan is superslank in de mode. En dat Naomi Campbell niet meer het enige donkere supermodel is, is toe te juichen. Diversiteit van schoonheid kan mooi zijn. De dubbele schoonheidsmoraal is minder fraai.

Bina Ayar publiceert regelmatig in Wynia’s Week: over vrijheid, de staat en de burger. Dit voorjaar verschijnt haar boek ‘De maakbare mens’ bij Uitgeverij Blauwburgwal. Inlichtingen: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Dik of dun, wat is eigenlijk de mode? De idealen spreken elkaar tegen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook in de voorgenomen wijziging van de ‘Wet publieke gezondheidszorg’ speelt internationale samenwerking een grote rol. Aanstaande wijzigingen geven de gezondheidsminister verregaande bevoegdheden om bij een volgende pandemie gezond gedrag af te dwingen. In de internationaal aangestuurde plannen maakt de autonomie van de burger vaak plaats voor een autoritaire aanpak.

Hoewel er alom nog steeds onrust heerst over het gevoerde coronabeleid werkt de regering onder de noemer ‘pandemische paraatheid’ verder aan het standaardiseren van vrijheidsbeperkende oplossingen voor volksgezondheid.

WHO en EU slaan handen ineen

Pandemische paraatheid komt niet uit de lucht vallen. Internationale organisaties als de WHO dringen al een tijdje bij de 194 lidstaten aan op paraatheid voor preventie van infectieziektenuitbraken. Een gecoördineerde internationale gezondheidsaanpak staat daarin centraal. Zo is de Europese Unie betrokken bij WHO-onderhandelingen over een internationaal pandemieverdrag dat juridisch bindend zal zijn. Het doel daarvan is het vroegtijdig detecteren en voorkomen van pandemieën, een internationaal gezondheidsraamwerk en een one health approach waarin de gezondheid van dieren, mensen en de planeet aan elkaar zijn gekoppeld.

Onder meer de Global Preparedness Monitoring Board, een gezamenlijk orgaan van de WHO en de Wereldbank waar minister Sigrid Kaag (D66) jarenlang een verzwegen nevenfunctie had – zoals onlangs bleek -, dringt aan op een internationale aanpak van gezondheidscrises. De organisatie wil een wereldwijd sociaal contract voor gezondheid waarin landen, private sectoren en burgers zich gezamenlijk verbinden aan een mondiaal gecoördineerde gezondheidsaanpak van pandemieën.

De plannen voor pandemische paraatheid mogen ook in Nederland wat kosten. De komende drie jaar trekt minister Ernst Kuipers (VWS, D66) 670 miljoen euro uit om ‘slagvaardig, wendbaar en opschaalbaar’ te zijn bij ‘potentiële pandemieën’. Zo komt er een Landelijke Functionaliteit Infectiebestrijding bij het RIVM om in crisistijden ‘slagvaardig regie te voeren’ met ‘een centralere aansturing door de minister van VWS’.

‘One health’ voor mens en dier

Naast geld voor zorg en betere leveringszekerheid van medische producten, is het programma van Kuipers bedoeld voor een versterkte publieke gezondheid en infectieziektenbestrijding. In lijn met de internationale afspraken is daarin aandacht voor de one health-benadering van mens, dier en leefomgeving. Pandemisch potentieel wordt bijvoorbeeld gezien in infectieziekten die van dier op mens kunnen overgaan. Die worden gemonitord en met een ‘stevig zoönosebeleid’ aangepakt. Ook klimaatverandering is zo aangemerkt als een bedreiging voor mondiale gezondheid.

Geld is er ook voor een nieuw RIVM-programma voor gedragsinzichten. Gedragsbeïnvloeding via bijvoorbeeld nudging, angstopwekking en sociale normstelling (‘tachtig procent van de mensen staat achter de avondklok’) speelde een belangrijke rol in de coronacrisis. Meer traditionele beleidsinstrumenten voor gedragssturing zijn juridische maatregelen (‘de stok’), financiële prikkels (‘de wortel’) en communicatieve instrumenten zoals voorlichting (‘de preek’). 

In stapjes meer plichten

Voor volksgezondheid wordt nu ook de stok gepoetst en gescherpt. Onderdeel van pandemische paraatheid is het in fases (‘tranches’) aanpassen van de Wet publieke gezondheidszorg (Wpg). De wetswijziging is bedoeld om verplichte collectieve maatregelen te vergemakkelijken en om grondrechten beter te verankeren, al moet blijken hoe dat uitpakt.

In de huidige Wpg is geregeld welke maatregelen de overheid kan nemen bij uitbraken van infectieziekten die als een bedreiging van de volksgezondheid worden gezien. Onder meer het sluiten van gebouwen behoort tot de mogelijkheden alsook het verplicht opleggen van quarantainemaatregelen of een tijdelijk beroepsverbod.

Voor infectieziekten met een A1-status of een directe dreiging daarvan komen daar nieuwe bepalingen bij. Hoewel corona inmiddels niet meer als A1-ziekte is aangemerkt, is de coronarespons gestandaardiseerd voor nieuwe ziekten. In ‘de pandemiewet’ zoals de nieuwe Wpg in de volksmond heet zijn er bepalingen voor verplicht afstand houden, verplichte medische beschermingsmiddelen en toegangsbeperkingen tot publieke plaatsen, OV en evenementen.

De minister is de baas

Eén bezwaar tegen de wetswijziging die deze week in de Eerste Kamer werd behandeld is, dat de minister ruime bevoegdheden krijgt om via een ministeriële regeling maatregelen af te kondigen. Hoewel het parlement betrokken is bij het aanwijzen van een A1-ziekte ontbreekt een grondige parlementaire toetsing, zeggen critici. Bij het nemen of afschalen van maatregelen is verder alleen de Tweede Kamer betrokken. De Eerste Kamer wordt buitenspel gezet.

De nieuwe wet kan rekenen op forse kritiek. Oud-staatsecretaris Mona Keijzer (CDA) wees eerder op het ontbreken van een ondubbelzinnige proportionaliteitstoets. De Vierde Golf, een vereniging van ‘politieke ontheemden uit verschillende linkse bewegingen’ voor een crisisbestendige democratie vindt dat een permanente wet geen basis heeft zonder een deugdelijke evaluatie van de effectiviteit en proportionaliteit van eerder genomen maatregelen.

Coronapas?

Ook de ruimte die de wet biedt om via een omweg draconische middelen als een coronapas in te zetten is volgens De Vierde Golf strijdig met de democratische beginselen van een rechtstaat. Andere bezwaren zijn bijvoorbeeld het ontbreken van toetsing van schadelijke maatschappelijke gevolgen van maatregelen en het normaliseren van noodgrepen.

De Biomedische Rekenkamer, een groep van wetenschappelijke specialisten, spreekt zelfs van ‘een constitutionele staatsgreep’. Volgens de stichting die zich ook bezighoudt met het boven water halen van data waarop de RIVM-modellen waren gebaseerd, leidt de wet tot willekeur en polarisatie. Nieuw is namelijk dat bijvoorbeeld werkgevers, scholen en vervoersbedrijven verantwoordelijk worden voor het controleren van maatregelen, op straffe van dwangsommen en andere sancties.

Vooral de manier waarop in de coronacrisis naar willekeur vrijheidsbeperkende maatregelen werden opgelegd stemt critici ongerust. Zoals de ‘kerstlockdown’ van twee jaar geleden die inging ruim nadat ziekenhuisopnames hun piek hadden bereikt. Voor maatregelen als een mondkapjesplicht en een coronapas ontbrak een wetenschappelijke onderbouwing. De stellingname van het RIVM dat individuele maatregelen niet onderbouwd hoeven te worden maar gezamenlijk wel effect hebben, maakt de weg vrij voor meer willekeurige vrijheidsbeperking.

Een goede voorbereiding op infectieziektes kan alleen door internationaal samen te werken staat er in het beleidsprogramma pandemische paraatheid. De respons op potentiële volksgezondheidbedreigingen is in lijn met afspraken in Europees en mondiaal verband. Of grondrechten goed geborgd zijn bij die wereldwijde instituties valt te bezien.

De internationale gezondheidsregeling (IGR) van de WHO werd eerder aangepast om de meldingsplicht voor gezondheidsinstanties te verruimen. Ook liggen er voorstellen waarin staat dat de implementatie van de gezondheidsregeling niet meer in overeenstemming hoeft te zijn met mensenrechten maar met de principes van onder meer ‘inclusiviteit’ en rechtvaardigheid.

Mensenrechten wijken voor zorgmaatregelen

De wetswijzigingen passen in een trend van verruiming van het begrip volksgezondheid, met daarin minder rechten voor burgers. In de woorden van de Biomedische Rekenkamer worden ‘individuele grondrechten opzijgeschoven voor vermeend collectieve belangen, en dat met flinterdunne bewijsvoering en het achtergehouden van relevante epidemiologische data’. De omgekeerde bewijslast geldt wel: de burger is ziek tot het tegendeel is bewezen.

Preventie speelt een hoofdrol in de nieuwe pandemie-aanpak. Hoewel dat door voorstanders van pandemische paraatheid als voordeel wordt gezien, is het voorkomen van elk risico niet risicoloos. Gezondheidsrisico’s zijn er nu overal en reden voor meer overheidssturing op gelijkgeschakelde gezondheid.

De autoritaire wijze waarop autonomie en alternatieve aanpakken tijdens de coronajaren met censuur en dwang zijn overstemd, stemt sceptisch. De coronacrisis laat zien dat we vooral paraat moeten zijn voor preventie van autoritarisme.

Bina Ayar publiceert regelmatig in Wynia’s Week: over vrijheid, de staat en de burger. Dit voorjaar verschijnt haar boek ‘De maakbare mens’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de zorgstaat uw burgerrechten inperkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Utrecht aan Zee

De tijd van wegkijken is voorbij, schrijft schrijver en filosoof Jurriën Hamer over de aanpak van de klimaatcrisis in dagblad Trouw. Volgens hem hebben we maar een paar jaar om te voorkomen dat Utrecht aan Zee een feit is. In de tussentijd raadt hij aan niet te vertrouwen op ‘technologische’ oplossingen, geen klimaatgrapjes te maken, niet naar grote bedrijven als Shell te wijzen of te denken dat Nederland te klein is om een verschil te maken.

Hij citeert daarbij jounaliste Naomi Klein die lange tijd bang was om ‘het beest in de bek te kijken’ maar nu doordrongen is van de noodzaak van radicale verandering. Hij roept iedereen – grote spelers én de lezer – op om aan het werk te gaan om klimaatverandering te stoppen.

Leer rouwen om het klimaat

Hoe het individuele klimaathandelen er precies moet uitzien wordt niet uitgelegd in de column. Maar het is niet moeilijk om daar een idee bij te vormen: je huis isoleren, minder vlees eten, de auto en het vliegtuig laten staan. Voor wie toch twijfelt hebben veel gemeenten tegenwoordig klimaatcoaches in dienst die in gesprekken met burgers onderzoeken hoe het eigen gedrag klimaatbestendiger kan. Dat gebeurt via inzichten uit de ‘klimaatpsychologie’.

Een belangrijke pijler daarvan is dat doemscenario’s averechts werken. Deelnemers moet daarom ‘positief handelingsperspectief’ worden geboden. Naast gedragsverandering voor ‘de energietransitie’ houden klimaatpsychologen zich bezig met de geestelijke gevolgen van klimaatverandering. Zoals leren rouwen om het klimaat.

Angst als gedragsdriver

De ‘inzichten’ uit de klimaatpsychologie sluiten aan op de principes van andere projecten voor gedragsverandering. De uitgangspunten en methoden daarvan zijn veelal variaties op één thema: de mens is een ‘beperkt rationeel’ of ‘voorspelbaar irrationeel’ wezen. Een kuddedier ook dat alleen via bescherming tegen verleidingen, het bespelen van emoties en ‘sociale normstelling’ de ‘juiste keuzes’ kan maken.   

Bij de overheid is gedragsbeïnvloeding inmiddels gemeengoed geworden. Een ‘rijksbreed’ netwerk van gedragsexperts – het Behavioral Insights Network Nederland – ondersteunt sinds 2014 alle overheidsdepartementen bij het uitvoeren van gedragsprojecten. Niet alle projecten zijn even discutabel. Gedragsinzichten worden bijvoorbeeld gebruikt om ervoor te zorgen dat mensen op tijd overheidsformulieren invullen. Andere gedragsinterventies zijn schimmiger. Zo werd tijdens de coronacrisis angst ingezet als gedragsdriver en dienden sommige maatregelen vooral om gehoorzaamheid af te dwingen.

Hoe krijg je ouderen uit hun woning?

In de wereld van academische adviseurs waar de overheid op leunt is zo’n beetje elk probleem op te lossen met gedragsverandering. Om de woningnood het hoofd te bieden kan de overheid het beste 65-plussers stimuleren om hun gezinswoning te verruilen voor een kleinere ouderenwoning, schrijven wetenschappers van Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag van de Universiteit Leiden in een advies aan de overheid.

De belangrijkste reden om aan de Rapportage: regie over volkshuisvesting mee te werken was dat overheidsbeleid gebaat is bij inzichten uit de gedragswetenschappen, verklaart hoogleraar Economische Psychologie en haar toepassingen Wilco van Dijk. ‘Nog te vaak wordt bij het vormgeven van beleid uitgegaan dat mensen weloverwogen beslissingen maken, terwijl dit niet altijd het geval is.’ Naast het wegnemen van financiële en praktische bezwaren moet de overheid zich daarom richten op ‘psychologische drempels’ die voorkomen dat ouderen ‘doorschuiven’ naar kleinere ouderenwoningen. Een van de genoemde drempels is dat 90 procent van de 65-plussers tevreden is over de eigen woning en woonomgeving.

Verkasgesprek

Eén populaire methode voor gedragssturing is EAST, waarbij de letters staan voor easy, attractive, social en timely. Om ouderen tot verhuizen te bewegen is volgens de experts het pensioenmoment een goede aanleiding om het verkasgesprek te voeren. Soms komt een gunstige timing als een geschenk uit de hemel. Zo is het gastekort volgens een andere onderzoekster van hetzelfde Leidsekenniscentrum een goede gelegenheid om burgers te laten meewerken aan de grootschalige energietransitie: ‘Een crisis als nu met de oorlog is heel dichtbij, dat voel je nú in je portemonnee. Mensen tonen dan bereidheid en flexibiliteit om te veranderen’. 

Allerhande kwesties lenen zich voor gedragsinterventies. Binnen het programma ‘Transities en Gedrag’ van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is 9,5 miljoen euro beschikbaar gesteld voor ‘interdisciplinair’ gedragsonderzoek voor het versnellen van gewenste transities. Gehonoreerde projecten richten zich onder meer op mobiliteit, eetgedrag, en ‘duurzame geestelijke gezondheidszorg’ waarin het aanpassingsvermogen van mensen wordt vergroot en ondersteund door ‘compassievolle technologie’.

Verbod op reclame voor vlees

Vooral voor ‘gezondheid’ kunnen gedragsinterventies voor sommigen niet ver genoeg gaan. De kruistocht tegen roken is uitgebreid naar andere leefgewoonten. Drankgebruik of fastfood worden in het Nationaal Preventieakkoord nu eveneens aangepakt met reclameverboden, accijns en leefstijlinterventies. De preventieaanpak wordt binnenkort verbreed voor mentale gezondheid; om problemen als gevoelens van somberheid of slaapproblemen ‘aan te pakken en te voorkomen’.

Gedragsbeïnvloeding is een wereldwijde trend. Toch loopt Nederland hierin voorop. Volgens hoogleraar Obesitas Liesbeth van Rossum zijn ‘wij het enige land dat én leefstijlinterventies vergoedt én werkt met gewichtsverlagende medicijnen én dat een preventieakkoord heeft. Als we in een nieuw akkoord nog harder inzetten, gaan we de goede kant op.’ Als enige gemeente in de wereld heeft Haarlem nu ook een verbod op reclame voor vleesproducten in de buitenruimte, bedoeld om ‘mensen niet te verleiden tot het maken van keuzes die slecht zijn voor het milieu’.

Korter douchen in de strijd tegen Russisch gas

Het geloof in gedragsverandering gaat hand in hand met dataïsme en digitale controle. Rabobankeconoom Barbara Baarsma pleitte zo voor een persoonlijk CO2-budget dat ook nog verhandelbaar is. Ook in andere dossiers wordt de inzet van digitale middelen voor gedragssturing niet geschuwd, denk alleen al aan de omstreden coronapas die als het aan de Raad van State ligt wordt opgenomen in een permanente coronawet. 

Oplossingen buiten het maakbare gedragsmodel krijgen nauwelijks aandacht. Dat was zo in de coronacrisis. Vroege oproepen om voor goede ventilatie te zorgen werden weggehoond. Ook was het lange tijd taboe om lage vitamine D-waarden te koppelen aan een ernstig verloop van covid. Tijdens de persconferenties ging het vaker over ‘goed gedrag’ dan over meer IC-capaciteit.

In andere ‘crisissen’ verschuift de focus eveneens naar gedrag. Zo riep het kabinet mensen op om korter te douchen in de strijd tegen Russisch gas. In dagelijkse discussies over dierenleed wordt het averechtse effect van klimaatoplossingen als windmolens of biomassa gemakkelijk weggewuifd met vermanende verwijzingen naar vleeseetgedrag of zuivelgebruik.

Strijdig met individuele vrijheid

Vooral in een klimaat waarin alternatieve oplossingen en discussies over aannames achter transities taboe zijn, is debat gewenst. De glijdende schaal van grootschalige inzet van gedrag als wapen roept vragen op over de ethische grenzen van gedragssturing. Zeker nu grote partijen als de overheid en het bedrijfsleven mede dankzij geavanceerde technologie dwingerder kunnen sturen.

Maakbaar gedrag als middel voor transities botst met menselijke waardigheid. En met individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Tenzij vrijheid niet meer is dan precies hetzelfde zijn als alle anderen.

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Alles wat er mis gaat komt door u. U moet zich beter gedragen verscheen eerst op Wynia's Week.